Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Après-nonne

L' **après-nonne** ou **après-l'-dinner**, c' est a pô près li boket del djournêye ki va di ene eure a cwate cénk eures.

L' après-nonne shût l' aprandjire et s' continowe pal vesprêye, pu l' anuti, pu l' shijhe.

## Sinonimeye

On dit eto li «nonnêye», l' «après-midi», l' «après-l'-marinde», l' «après-prandjire», l' «après-doze-eures», mins ces mots la polèt rastrinde li termene a ses prumirès eures.

El Basse Årdene, on dit «vesprêye» mins c' est èn come emacralé mot, ca ôte pårt, i vout dire li fén d' l' après-nonne, djusse divant l' anuti.

## Sourdants
# Shijhe

Shijhe, Parambikkulam, Kerala, India
Li **shijhe** ou **screne** ou **woeye**, c' est l' boket do djoû d' 24 eures ki va di l' anuti, disk' å moumint k' on va coûtchî, mins nén pus tård ki meynute. I fwait don nute a ç' moumint la.

Les eures del shijhe si lomnut avou "al nute" (7 eures al nute, ût eures al nute, nouv eures al nute, dijh eures al nute, onze eures al nute).

Li shijhe tineut grande plaece dins les kminåltés di viyaedjes, dinltins (disk' ås anêyes 1960, k' ont veyou l' arivêye del televuzion). Ca les familes si rtrovént el måjhon, totes les djermêyes eshonne, sovint divant on feu e l' aisse. Pacecô, avou, les vijhéns vinént **shijhner** (ou **shijhler**).

Ene shijhe foû d' on cotoû d' famile si lome purade ene "swerêye".

## Li shijhe di dinltins el Walonreye

On-z î racontéve voltî des fåves do vî vî tins. C' est bråmint adon k' ele passént d' on raconteu a l' ôte; des grands-parints ou parints ås efants.

Vini al shijhe e-n ene måjhon avou ene djonne feye, po on djonnea, c' esteut come des acoirdances. Po ene trope di djonnea, on moyén di cnoxhe des djonnès cmeres.

A l' esté, ås longs djoûs, li shijhe esteut replaeceye pa ene swerinne (raploû so on banc, divant l' ouxh, di l' anuti disk' a dvant l' noere nute).
# Såjhon

Bodjaedje ki mostere les såjhons sol Daegne.

Ene **såjhon**, c' est ene termene di l' anêye la kel tins est a pô près todi l' minme.

## Nombe di såjhons

Ådzeu do Tropike del Crantche et ådzo do Tropike do Gadot, on côpe l' anêye e cwate såjhons : li bontins, l' esté, l' erî-såjhon et l' ivier.

Inte les tropikes, on-z a purade li setche såjhon eyet li frexhe såjhon (såjhon des plouves).

## Såjhinetes

Gn eto des pus ptitès termenes avou on tins sovint l' minme. Metans, e walon :

* les sints d' glaece (såjhinete)
* l' Esté Sint-Mårtén

## Hårdêye difoûtrinne

* Pådje des cwate såjhons (so l' Aberteke)

## Pî-note
# Calindrî lunrece

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « calindrî », loukîz cial.
On **calindrî lunrece**, c' est on calindrî ki shût li moes del lune, di 28 ou 29 djoûs.

Ci sistinme la a li dzavantaedje ki les moes ni sont nén todi metous al minme såjhon, mins avançnut di 10 a 11 djoûs tchaeke anêye. Li prumî djoû do moes pout esse eto diferin d' on payis a l' ôte, si on vout di tote foice vey li tinre lune po decider del date.

## Egzimpes di calindrî lunrece

* calindrî muzulman
* calindrî djwif
# Meynute

**Meynute**, c' est etimolodjicmint li mitan del nute. Podbon, c' est 12 eures après nonne, ey eto zero eure do djoû d' après.

## Ricnoxhance

C' est cwand les deus grefes d' ene ôrlodje sont sol chife 12 (del nute).

Les montes éndjolikes markèt 12.00. End a eto ki dnèt 24.00.

* monte ôrlodjike di 24 eures
* håynaedje éndjolike di meynute

## Dins l' rilidjon crustinne

Djezus d' Nazarete åreut vnou å monde a meynute. C' est po çoula ki les crustins fiestixhèt si skepiaedje pal messe e meynute.

## Dins l' lingaedje walon

Rivni foirt tård après l' shijhe si dit rivni a meynute meyzeure, la k' meyzeure riprezinte li dmeye di ene eure, adon zero eures trinte.

## Sourdant
# Lune

Foto del **Lune**, å lon.
On cwårtî d' Lune avou ene grijhe ceclêye.
Li **Lune** u l' **lune** (simbol: ), c' est l' seu satelite del Daegne.

On dit eto, purade imådjreçmint et cwand elle est plinne : li **Beaté** u : el **Bele**.

Elle lût del nute, estant loumêye do Solea

Elle a diferinnès cognes, ki rivnèt pareymint tos les 28, 29 djoûs.

## Cwårtîs del lune

*Loukîz a :* Cwårtîs del Lune
* Tinre lune (Novele lune)
* Prumî cwårtî ou Crexhant del lune
* Deure lune (Plinne lune, bele, beaté)
* Dierin cwårtî ou Tahant del lune

## Bates del lune et do solea

Cwand l' Lune passe divant l' Solea, do djoû, on dit k' i s' batèt eshonne : ça fwait ene eclipe.

## Li Lune dins l' mådjinåcion des djins

Li Lune intere dins bråmint des fåves do vî vî tins.

Dins l' deure lune, on voet èn ome, k' on lome Bazin u Burnot u Djan disnaivyî.

Li lune esteut onk des mwaisses sudjets des scrijhaedjes romantikes. Did la, les lomaedjes e walon : «Bele» et «Beaté».

## Hårdêye difoûtrinne

* Viye fåve congolesse avou l' Lune (ramexhnêye pa Gaston Lucy).
* L' ome k' est dins l' lune (do minme Gaston Lucy) (so "Berdelaedjes")

## Sourdant
# Nonne (cronolodjeye)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « nonne & Nonne », loukîz cial.
**Nonne**, c' est on moumint do djoû ki corespond a doze eures del djournêye.

## Kékès dnêyes

Li boket del djournêye k' i gn a dvant si lome "divant-nonne"; çou k' i gn årè après, c' est l' "après-nonne".

A ç' moumint la, divins l' tins, on **sounéve nonne**, dj' ô bén: l' andjlusse.

C' est a ciste eure la ki les djins el Walonreye magnént li mwaisse eurêye del djournêye : li "dinner". On djheut pacô k' i "nonnént".

Mågré ki c' est l' minme mot, li priyire di nonne, dins les moustîs, si dit a 3 eures di l' après-nonne.
# Astronomeye

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
L’ **astronomeye** est l’ syince di l’ observacion des asses, sayant di dner ene esplicåcion so leu skepiaedje, leu manire di candjî, leus prôpietés fizikes et tchimikes.

Ele ni doet nén esse confondowe avou l’ mecanisse do cir ki n’ est k’ on dominne a pårt.

## Rilomés astronomes

* Jean-Charles, Hippolyte, Joseph Houzeau de Lehaie
# Copiutrece

Imådje:Kde4-wa-05.jpgLi waitroûle d' ene copiutrece ki cåze walon
Ene **copiutrece** (on dit eto : èn **ordinateur**; dins l' lingaedje corant : ene **éndjole**), c' est ene machene k' overe so d' l' infôrmåcion (ça pout esse po des cårculaedjes, so des tecses, des imådjes ou do son, ou co d' ôtes).

## Pîces

Sovint ene copiutrece a-st ene taprece ey ene waitroûle po l' eployaedje, mins ça pout eto esse etirmint otomatijhî sins nole intervincion di djins, ou co esse manaedjeye då lon, åd triviè d' ene rantoele infôrmatike.

## Motlî

Ene copiutrece rote avou des programes infôrmatikes. Zels-minme divèt esse edjårbés po responde å sistinme d' etcherpetaedje del deure plake (li cour del machine) et k' on lome sistinme d' operance.

Po fé bråmint des ovraedjes , ene copiutrece a dandjî d' ôtès machines ki sont raloyeyes après. Tot ç' sint-fruskin la si lome l' éndjolreye.

## Istwere

Les copiutreces ont-st ataké diviè les anêyes 1960. Mins, adon, c' esteut des vraiys meubes, foirt mastokes. Et ele ni savént cåzu rén fé. Et s' aroker tofer. Et coster tchir et vilin.

Dispu les anêyes 1980, gn a vnou sol martchî des bråmint pus ptitès copiutreces, ki les djins ont cmincî a-z atchter por zels mete e leu måjhone : c' est les copiutreces di måjhone.

Adon, on les a raloyî al Daegntoele avou des modems adjondous ås fis do telefone. C' est ciste avancêye la k' a permetou li tele-ovraedje. A pårti di 1996, gn a yeu des waibes e walon.

A dater des anêyes 2000, minme les ptits "grete-papî" s' ont eto polou atchter des copiutreces axhlåves k' i plèt prinde dizo l' bresse po nd aler bouter avou, u rivni ovrer el måjhone, dins èn areyoplane, a l' otel, evnd. Pu vna l' djermêye des sûtifones, e minme tins ki les éndjolete.

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Prumî motlî walon-francès so les copiutreces (L. Mahin, 1995)
* Motlî walon-inglès des copiutreces (L. Hendschel, 1997)
* Prumire waibe-pådje di ratournaedje e walon des programes "Linux" (L. Hendschel, 1998)
# Tropike

Mape daegnrece ki mostere, e brune coleur, li contrêye metowe inte les deus tropikes
On **tropike**, c' est ene forveyowe roye a môde di ceke djeyografike, ki pårtixh li dmeye bole bijhrece u nonnrece e deus bokets.

## Esplikêyes

Li solea î lût di scwere on côp l' an.

Li boket metou dilé l' ecwateur a on redjime di såjhons a môde setche såjhon / plouve-såjhon. A deus moumints d' l' anêye, li solea î lût di scwere.

L' ôte boket a on climat erîlé o cwate såjhons, bontins, esté, waeyén-tins, ivier. Li solea n' î lût måy di scwere.

Li tropike metou e l' Dimeye Bole bijhrece si lome li Tropike del Crantche; il est metou a 23° 26' di latitude Nôr. Li solea î lût di scwere li 21 di djun.

Li tropike metou e l' Dimeye Bole nonnrece si lome li Tropike do Gadot; il est metou a 23° 26' di latitude Sud. Li solea î lût di scwere li 21 di setimbe.
# Almand (lingaedje)

lingaedjes > indo-uropeyin > djermanike > **almand**

---

**L' almand sol DaegneCnoxhance di l' almand en Urope**
L' **almand**, c' est on lingaedje djermanike, foirt sipårdou el Urope Mîtrinnrece et k' on cåze sovint a costé d' ôtes lingaedje coinreces. On l' cåze el Almagne, el Otriche, el Swisse, dins l' Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike et co dins bråmint des ôtès coines del Daegne.

## Sacwantès piceures especiåles di l' almand

Les sustantifs prindèt ene grande lete :

* Heimat (mot nén directumint ratournåve)
* Schafe (bedot)
* Zug (trén)
* Semtex (no d' marke k' a dné « Zemtek » e walo, sorlon l' rîle do prononçaedje)

Gn aveut ene viye lete ß k' a stî rcandjeye pa ss å rfondaedje ortografike di 1996.

## Hårdêyes divintrinnes

* Rifondaedje ortografike eternåcionå di l' almand e 1996
* Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike
* Lete ß

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Eciclopedeye Wikipedia e-n almand
* (sol Wiccionaire)
	+ Mots et ratourneures almandes dedja studyîs e walon sol Wiccionaire
	+ Sacwants mots walons ratournés e-n almand
# Norvedjin

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Li **norvedjin**, c' est on lingaedje djåzé el Norvedje. Li **norvedjin** a deus ortografeyes rifondowes. Çk' i est ene piceure.

## Famile

Li **norvedjin** c' est on lingaedje tîxhon-cåzant bijhrece come li suwedwès u co l' daenwès. C' est eto on lingaedje del Scandinaveye coûtchantrece.

## Lingaedje

### Croejhete

*Loukîz a :*Croejhete e norvedjin
### Motlî

Li **norvedjin** a bråmint d' mots k' ershonnut avou les cis d' ôtes lingaedjes. Avou ça, k' i gn a des mots inglès k' ont passé ddins : «*paye*» (di « *pay*») al plaece di «*betale*» u co «*limitere*» (di «*limit*») al plaece di «*begrense*». Totfeye, gn a totplin d' mots inglès eyet norvedjins k' ont l' minme raecene, dj' ô bén li Norwès :

|  | Norwès | Norvedjin (bokmål) | Norvedjin (nynorsk) | Inglès |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Diner | Taka | Ta | Ta | Take |
| Prinde | Gefa | Gi | Gje ; Gjeve ; Gi | Give |

## Varyistés

### Ortografeyes rfondowes

* Bokmål : «**bokmål**» vout dire, li lingaedjes des lives. Cisse rifondou est purade djondant do Daenwès, k' esteut li lingaedje scrît e Norvedje padvant. Ciste ortografeye ci est purade djondante des diyalekes cåzés å Levant del Norvedje. Dj' ô bén, åtou d' Ouchlou(a-z aveuri).
* Nynorsk : li «**nynorsk**», ancyinnmint lomé, **landsmål**, vout dire platezak, li «noû-norvedjin». Cisse-ci est purade djondante des diyalekes do Coûtchant del Norvedje, k' li principåle veye, c' est Bergue̊ne(a-z aveuri).

### Tåvlea

## Hårdêyes difoutrinnes

Sol lWikimedia, li **norvedjin**, veyånmint k' il a deus ortografeyes erconoxhowes, a onk Wikipedia, insi k' on Wiccionaire po tchaeke ortografeye :

### Bokmål

Wiccionaire e bokmål

Wikipedia e bokmål yet riksmål

### Nynorsk

Wiccionaire e bokmål

Wikipedia e bokmål yet riksmål

## Sourdants
# Daenwès

Li **daenwès**, c' est on lingaedje djermanike cåzé el Daenmåtche et divins les payis ki les Daenwès î ringnént (Growenlande,...)

## Parintêye

Ci lingaedje cial rishonne foirt å suwedwès et å norvedjin. Totfeye, li varyisté d' lingaedje k' i l' djonde li pus, c' est l' *bokmål* (ene des deus varyistés rfondowes do norvedjin). Les cåzeus d' ces lingaedjes la s' polnut, pacô, etercomprinde. On comprind ddja bråmint do scrît daenwès tot cnoxhant l' neyerlandès et l' almand.

## Ortografeye et vuzaedje

### Letes especiåles

* å  : valeurs come e walon: /ɔː/ do costé d' Copenhågue mins "â" /aː/ dins l' Djutlande (copuvite a Årousse).
* ae : valeur è /ɛ/

### Vuzaedje

Li d si prononce foirt infaticmint : rødgrød med fløde.

Dins les accints do Sélande (iye k' i gn a Copenhågue), li lete å si prononce /c:/ come e walon.

Dins l' cåziyon do Djutlande, li minme lete si prononce /a:/ (sistinme Feller «â»). Ele si pout scrire «aa», Århus=Aarhus.

## Sacwants mots

* vaersgo : s' i vs plait
* tak :gråce, merci
* lille hafry: pitite sirinne
* gåde: poite (di veye)

## Sicrijheus

Andersen: sicrijheu des floricontes.
# Suwedwès (lingaedje)

Èn eredjistrumint videyo d' èn ome ki cåze e **suwedwés**.
Durée : 7 minutes et 15 secondes.7:15Èn odio avou do **suwedwès** ddins.
Li **suwedès**, c' est l' lingaedje oficire del Suwede. On l' djåze eto å Coûtchant del Finlande.

C' est on lingaedje tîxhon.

Côde ISO : **sv**

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Eciclopedeye Wikipedia e suwedwès
* (sol Wiccionaire)
	+ Mots et ratourneures suwedwès dedja studyîs e walon sol Wiccionaire
	+ Mots suwedwès dedja studyîs e walon sol Wiccionaire
	+ Sacwants mots walons ratournés e suwedwès
# Vî vî tîxhon

Li **vî vî tîxhon** ou **protodjermanike**, c' est on lingaedje erî-rfwait, eployî pa les etimolodjisses, ki mostere k' on mot d' on lingaedje d' asteure rimonte å tot cminçmint di l' askepiaedje des langues djermanikes.

Gn a co assez bén d' mots walons ki rimontèt å vî vî tîxhon.

## Hårdêye difoûtrinne

Sacwants mots walons rimontant å vî vî tîxhon (dedja studyîs sol Wiccionaire)
# Coistrece (djeyografeye)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « coistrece », loukîz cial.

Ene **coistrece** u **roye coistrece**, e l' djeyografeye, c' est ene forveyowe roye sol bole daegnrece ki va d' on pôle a l' ôte.

## Kékès piceures

Totes les coistreces ont l' minme longueur, contråvmint ås cecreces, ki vont rastroetixhant cwand on s' aprepeye des pôles.

Les coistreces ricôpèt les cecreces di scwere.

## Rilomêyès royes coistreces

* Coistrece di Brussele
* Coistrece di Grinwitch (coistrece di referince po les eures)
* Coistrece des Fidjis (la ki s' fwait l' candjmint d' date)

## Sourdants et Pî-notes
# Univiers

l' univiers cwand il av 380.000 ans (prumire loumire), muzuré på fond d' microwaches cosmike (Smoot, 1991)
L' **Univiers** u l' **univiers**, c' est tot çou k' egzistêye, li Tere et ço k' i gn a did ttåtoû, des meyes et des meyes d' anêyès-loumire lon.

## Viyesse di l' univiers

Les mzeures des astrofizicyins si rdjondèt todi dpus. I serént d' acoird po dire ki l' univiers est 13 et dmey miyårds d' anêyes vî. C' est a ç' moumint la k' i gn åreut yeu li «Grand Cpetaedje». On n' sait rén sawè di çou k' pôreut awè dvant.

Dins les creyances rilidjeuses abramreces, l' univiers a stî fwait på Bon Diu (lomé eto Grand Askepieu), çou k' est raconté dins l' Djineze, et rprins dins l' Alcoran.

## Kinoxhances soûmintreces

Sacwants pårteyes di l' univiers ont-st on no walon : li Tere u Daegne, li Stoele do Bierdjî, Måss, Mierkeure, Nûtone et les ôtès planetes.

Des stoeles: li Stoele di Bijhe (Pôcet) et l' Croes d' Nonne, et totes les stoeles k' on voet e-n on telescope, ene claire nuteye do moes d' awousse.

Les stoelreyes :li Rustea, li Poye et ses Poyons, li Tchår Pôcet (li Grand Tchår), li Ptit Tchår, li Fiermint et l' Îpe, li Voye Sint Djåke. Eyet co les stoelreyes k' ont dné leu no a ene planete.

## Spepieuse compôzucion

L' **Univiers** sereut a 3-branes sorlon l' teyoreye des coides. L' univiers, ci n' est nén fok del matire.

Dispu 1995, les astrofizicyins ont brutyî kel matire (les atômes ki fjhèt les stoeles, les stoeles al cawe, les volantès pires, et les stoeles ki schitnut), tot çoula, di dj', ci n' est k' ene tchitcheye: 5 åcint d' l' univiers.

Dilé ci "blanke matire" la, dj' ô bén: li cene k' evoye del loumire, et k' on voet so les telescopes u les fotos des spoutniks, gn a eto:

* li Noere Matire Dirîtrinne Noere pask' ele n' evoye pont d' loumire. Matire pask' ele assaetche di l' ôte matire. Dirîtrinne pask' elle est metowe padrî çou k' on pout vey did sol Daegn (çou k' evoye del loumire ki pout ariver so tere). Li Noere Matire Dirîtrinne, c' est 25 åcint d' l' Univiers.
* li Noere Exhowe Dirîtrinne. A l' årvier del NMD, li NED riboute li matire, come èn inmant contråve. Ci sereut la l' gros boket d' l' Univiers: 70 åcint.

Å cmince, les sincieus estént so dotance divant ces trovas la. Mins, e 2004, gn ava troes corwaitaedjes, nén aloyîs, ki mostrît ki deus tîces (2/3) di l' univiers, c' est del Noere Exhowe Dirîtrinne.

## Hårdêye difoûtrinne

Nost univiers (so l' Aberteke)

## Sourdant
# Sistinme solrece

Sistinme solrece
Li **sistinme solrece** comprind l' Solea eyet les ôtes coirs cîryins aloyîs a lu pal gravitåcion: les ût boles avou leu pus ki cint lunes (kinoxhowes pol djoû d' oûy), nouv nintès boles eyet leus lunes (kinoxhowes pol djoû d' oûy) eyet co des miyårds d' ôtes coirs pus ptits (des coirs del cingue da Kuiper, des stoeles a cowe, del poussire, evnd.)

Tot nd alant del mitan a l' ådfoû, on trouve li Solea, les cwate divintrinnès boles (Mierkeure, Venusse, Tere, Måss), ene cingue d' asteroyides (come 1 Ceresse, 2 Palasse, 4 Vesta, 10 Idjeye &c.), les cwate boles gåzreces (Djupiter, Satûne, Uranusse et Neptune), ene deujhinme cingue d' asteroyides (lomêye li cingue da Kuiper, avou Orcusse, Pluton, Salaceye, Haoumeya, Cwawår, Makémaké &c.). Houte del cingue da Kuiper, gn a co des nintès planetes (Gongogne, Erisse, Sedna, et seur co ds ôtes nén co veyowes), l' éliopoize eyet li nûlêye d' Oort.

Nosse sistinme solrece si trouve dins l' galacseye del Voye sint Djåke, k' est a pô près 100.000 anêyes loumire lådje et k' on-z î trouve a pô près 200 miyårds di stoeles. Nosse sistinme si trouve dins onk des dfoûtrins bresses del galacseye (li bresse d' Orion).

On dit a feyes "sistinme solrece" po des sistinmes k' ont come aisse ene ôte sitoele kel solea.
# Coir ciryin

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
On **coir ciryin**, c' est tolminme kéne masse solide k' est dins l' univier.

## Sacwants coirs ciryins

* asses (li Solea et les sitoeles)
* planetes
* lune (astronomeye) (li nosse et les ôtes)
* stoeles al cawe (cometes)
* meteyorites (schitantès stoeles)
* spoutniks et cir-waexheas (a-z aveuri)

## Contnou d' l' univier foû de coirs ciryins

* Noers Trôs
* Noere Matire Dirîtrinne
# Mierkeure (planete)

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.

**Mierkeure** est ene bole ki toûne åtoû do Solea, ki est 'li pus près do Solea.

## Referinces ey sourdants