# Francès (lingaedje)

|  |
| --- |
| Francès |
| *Français* |
| **Li francès sol Daegne** Bleu foncé: lingaedje del mame; Bleu: lingaedje administratif; Bleu clair: langue di tuzance; Vert: minorités francès-cåzantes. |
| Rilîjhaedje | [fʁɒ̃.sɛ] |
| Estats (redjons) | France, Beldjike, Swisse, Canada, Africa francès-cåzante. () |
| Cåzeus |
| Nombe | 300 miyons (2024) |
| Ôtès informåcions |
| Alfabet | alfabet latin |
| Sôre | SVO |
| Tacsonomeye |
| Filodjenêye | Indo-uropeyinne  Italike   Lingaedjes romans    Galo-roman     Lingaedje d' oyi      **Francès** |
| Statut oficir |
| Minoritaire | Itålye (Val d' Aoste), Estats Unis (Louisiana) pa l' Lingaedje oficir dins 29 payis eyet dins l' ONU. |
| Otorité linwistike | Académie française |
| Côdes di classifiaedje |
| ISO 639-1 | `fr` |
| ISO 639-2 | `fra` |
| ISO 639-3 | `fra` (en) |
| Glottolog | `stan1290` (en) |
| Linguasphere | `51-AAA-i` |
| Prumî årtike di l' Univiersele declaråcion des droets del djin |

Li **francès** (e francès: *français*), c' est on lingaedje d' oyi (famile des lingaedjes romans), foirt sipårdou totavå l' Daegne. C' est onk des lingaedjes les pus eployîs dins les relåcions eternåcionåles, estant lingaedje oficir di l' ONU, di l' OTAN eyet di l' Union Uropeyinne.

D' acostumwance, on l' cåze el France, el Walonreye (Beldjike), el Swisse Romande, å Kebek (Canada), el Louwiziane, å Coûtchant d' l' Afrike et co dins bråmint des ôtès coines del Daegne. Les cis ki djåzèt francès sont lomés francès-cåzant(e)s u francofones.

## Istwere

Li francès a rexhou foû d' on vî lingaedje d' oyi, k' esteut ddja bén rashiou diviè l' an 1000. C' est dins ç' lingaedje la kel Tchanson Roland est scrîte.

Å cminçmint, c' esteut l' pårler di l' Iye-di-France (Paris), mins il a stî spårdou pa les Rwès di France. E 1539, l' Ordonance di Villers-Cotterêts a decidé ki l' francès sereut l' seu lingaedje po les papîs d' djustice, replaeçant li latén.

## Parintêye et rishonnance

Li francès fwait pårteye del famile des lingaedjes romans, djustumint del binde d' oyi (come li picård ou l' normand).

I s' rishonne bråmint avou ls ôtes lingaedjes del Romaneye occidentåle come li walon (ki c' est s' pus près parint e Beldjike), li catalan, l' itålyin ou co li liyonès.

Li francès a rexhou foû d' on vî lingaedje d' oyi, k' esteut ddja bén rashiou diviè l' an 1000. C' est dins ç' lingaedje la kel Tchanson Roland est scrîte.

## Croejhete do francès

*Loukîz a :* «Croejhete do francès».
## Sacwants francès coinreces

* Francès do Kebek et do Canada
* Francès d' Beldjike
	+ Francès del Walonreye
	+ Francès d' Brussele
* Francès del Suisse
* Francès d' Afrike bijhrece
	+ Aransiya

## Sacwants varyistés istorikes do francès

* Portofrancès
* Ancyin francès
* Mîtrin francès
* Francès preclassike
* Francès classike
* Francès modiene
* Francès (d' asteure)

## Tabele contrastive des lingaedjes romans

Cisse tabele mostere des mots di baze ki mostrint l'origene latine et les évolutions dins les diferin lingaedjes romans.

| Walon | Latén | Espagnol | Portuguès | Itålyin | Llïonés | Sicilyin | Francès |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| an | annus | año | ano | anno | annu | annu | an |
| lingaedje | lingua | lengua | língua | lingua | llingua | linga | langue |
| boes | ligna | leña | lenha | legna | lleinna | ligna | bois |
| clé | clavis | llave | chave | chiave | chave | chiavi | clé |
| fumê | fumus | humo | fumo | fumo | fumu | fumu | fumée |
| clôre | claudere | cerrar | fechar | chiudere | pechare | chiuderi / serrari | fermer |
| fwait | factum | hecho | feito | fatto | feichu | fattu | fait |
| plin | planum | llano | chão | piano | chanu | chianu | plat |
| fî | filius | hijo | filho | figlio | fiyu | figghiu | fils |
| nute | noctem | noche | noite | notte | nueiche | notti | nuit |
| oeû | oculus | ojo | olho | occhio | gueyu | occhiu | œil |
| boulangî | pistor | panadero | padeiro | fornaio | panadeiru | furnaru / panifex | boulanger |

## Rilomés scrijheus et linwincieus do francès

* Rilomés scrijheus e francès
* Rilomés Walons k' ont scrît e francès
* Rilomés linwincieus walons k' ont studyî l' francès

## Hårdêyes divintrinnes

* Calcaedjes do francès
* Croejhete do francès
* Flaminaedje do francès

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Li francès å 18inme sieke (e walon)
* Tuzaedjes di des sicrijheus e francès nén Francès (e walon)
* Dicsionaîre Francès-Walon
* Rimetante croejhete francès-walon (Roger & Johan Viroux)

| v • c • c **Lingaedjes romans** |
| --- |
| **Latén** (Latén vulgaire †) |
| Roman coûtchantrece |

|  |  |
| --- | --- |
| Troke ibero-roman
  | Aragonès • Galicyin • Espagnol • Liyonès • Portuguès
 |
| Troke galo-roman
  | Borguignon • Djersiyès • Francès • Francoprovinçå • Galo • Lorin • Morvandiô • Normand • Picård • Pweturlin • Tchampnwès • Walon
 |
| Troke galo-italike
  | Côsse • Ligur • Lombård • Pîmontès • Venicyin • Emilyin • Romagnol
 |
| Troke occitano-roman
  | Catalan • Occitan
 |
| Troke reto-roman
  | Fôrlan • Ladin • Roumantche
 |

 |
| Roman levantrece |

|  |  |
| --- | --- |
| Troke italo-roman
  | Itålyin • Napolitin • Istriyot • Sicilyin • Toscan
 |
| Troke iliro-roman
  | Dalmate †
  |
| Troke balcanike
  | Roumin • Aroumin • Megleno-roumin • Istro-roumin
 |

 |
| Roman d' iye | Sarde |
| Ôtes | Sabir (Lingua Franca) |