Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Coignoûlî

Ombion do coignoûlî (*Cornus mas*, avou ses crombès coxhes.
Li **coignoûlî** (fr: *cornouiller*), c' est on gros bouxhon, deus a troes metes hôt, avou des crawieusès coxhes.

Li coignoûlî pout crexhe e plinne loumire, u a l' ombrire di des pus grands åbes. I n' vént nén voltî so des ansinêyès teres, ni sol foite tere (årzeyixheuse tere). Eto, el Walonreye, on l' resconterrè pus voltî el Fåmene (sol castinne) mins måy e l' Årdene (so schayisse).

On s' sierveut voltî do bwès d' coignoûlî po fé des mantches di mårtea.

On l' riplante eto dins les cortis po fé des håyes.

Les coignoûlîs d' avårci dnèt on frut, li **coignoûle**, ki gostêye ene miete seur. On s' endè sieve des coignoûles po fé des djelêyes.

*Come c' esteut ene sacwè sins grande valeur, on-z a dit "ene coignoûle" po on båbô, et did la, ça a divnou on no d' famile*.

## Sôres di coignoûlîs

Les fleurs do coignoûlî måye (e moes d' måss, el Hesbaye)
El Walonreye, gn a deus sôres di coignoûlîs :

* li coignoûlî ås rodjès foyes (*Cornus sanguinea*).
* li coignoûlî ås djaenès fleurs u u coignoulî måye (*Cornus mas*). C' est ci-la ki vént voltî el Fåmene.

Li **coignoûlî ås rodjès foyes** est lomé insi paski ses foyes divegnnut rodjes å waeyén-tins. I n' florit k' å moes d' djun, des ptitès blankinassès fleurs. Li frut, 0,5 cm gros, rishonne a ene pitite noere purnale

Li **coignoûlî ås djaenès fleurs**, c' est èn åbe foirt timprou, ki florixh dedja al fén do moes d' fevrî, et å moes d' måss. Li frut vént tot seu u pa trokets d' deus. Li coignoûle a l' cogne d' ene olive, mins avou ene tchå purade come ene ceréjhe. Elle est vete å cminçmint, pu rodje, pu noere, cwand el est maweure, e moes d' setimbe.

Gn a eto des ôtes coignoûlîs , ki vnèt d' Azeye u d' Amerike, et k' on rplante dins les courtis, come li coignoûlî-ås-fraijhes (*Cornus kousa*).
# Moyinådje

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Mîtrinne Ådje », loukîz cial.
Imådjes del Moyinådje
Li **Moyinådje** ou **Mîtrinne Ådje**, c' est ene termene istorike des payis d' Urope, ki va d' a pô près l' an 500 a l' an 1500.

## Mwaissès dnêyes

Li sistinme politike del Moyinådje, c' esteut des estats foirt kitaeyîs, avou ene djustice sovint ås mwins des signeurs. Ene des pus grande intité, ci fourit, sins manke, l' Impire Romin Djermanike, kel Principåté d' Lidje esteut dvins.

Li lingaedje d' atôtchance e l' Urope del Moyinådje, c' esteut l' latén.

A Nonne, gn a-st askepyî, so ces trevéns la, ene sitårêye culturelmint diferinne, l' Impire arabe, ki rascovreut ene pårteye di l' Urope (Nonne di l' Espagne, Sicile, Male). Li lingaedje d' atôtchance låvå, c' esteut l' arabe. Inte l' Urope del Moyinådje eyet l' Impire arabe, gn aveut l' Impire bizantin.

Bråmint des dujhances del Moyinådje ont continouwé tins des trevéns modienes.

## Climat tins del Moyinådje

Gn a yeu on restchåfmint del planete do 9inme å 12inme sieke, adonpwis on rafroedixhmint disk' al fén del Moyinådje.

## Dins les belès-letes e walon

Les tchesteas, c' est onk des simboles erprezintant l' **Moyinådje**. Sol foto, c' est l' ci del Cité dås Sires di Coucy.
On roman e walon ki s' passe del Moyinådje: Et mi, dji vs ratindeu, da Chantal Denis.

## Hårdêyes divintrinnes

* Djustice
	+ djubet
	+ privot
* Pårtixhaedje do teritwere :
	+ fî
	+ alou
	+ signeurreye, conteye, ducheye, markizat

## Sourdant
# Stoelacêyes

tcherdon d' ôr d' Espagne
Les **stoelacêyes** u **compôzêyes**, c' est ene famile di plantes, la k' les fleurs sont come des stoeles. Li pus cnoxhowe, c' est, sins manke, li magriyete.

Sincieus no del famile: *Asteraceae*

## Sacwantès stoelacêyes

* amrele (camomine) (*Matricaria camomilla*)
* arnica ou ouy-di-boû ou toubak a Djåke) (*Arnica montana*)
* blanke yebe (*Helichrysum arenarium*)
* canada ås coines (*Helianthus tuberosus*)
* foirt (*Artemisia absinthium*)
* laitisson (*Sonchus arvensis*)
* magriyete (*Bellis perennis*)
	+ crissôte
* plake-madame ou ouyot (*Arctium lappa*)
* rinne magrite u grande magrite (*Chrysantenum leucanthenum*)
* såvadje cécoreye (*Taraxacum vulgare* u *T. officinale*)
* sézaneye (*Chrysantenum segetum*)
* Sinte-Catrene (fleur)
* solea
* Tcherdon d' tchamp (*Cirsium arvense*)
* Tcherdon d' ôr d' Espagne (*Scolymus hispanicus*)
* Tcherdon Notru-Dame (*Silybum marianum*)

## Sourdants
# Cabutacêyes

Les **cabutacêyes** u plantes **cabutreces** u **croejhrecires**, c' est les plantes del famile do cabu.

## Sacwantès cabutacêyes

* a des håyes (*Alliaria petiolata*)
* cabu (*Brassica oleracea*)
* dråwe (*Erophila verna*)
* golzå (*Brassica napus*)
* schite d' agaesse (*Cardamine pratensis*)
* sinè (*Sinapis arvensis*)
* waisse (*Isatis tinctoria*)

## Maladeyes des cabutacêyes

plocon des cabutacêyes
# Parafiletike

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.

Dins l' cladistike, on dit k' on tacson est **parafiletike** cwand on tayon biyolodjike et sacwants di ses dschindants, mins nén tertos, si rtrouvnut dvins.

## Voey eto

* Monofiletike
* Polifiletike
# Polifiletike

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Dins l' cladistike, on dit k' on tacson est **polifiletike** cwand il a pus d' on tayon biyolodjike.

Çoula n' est nén on bon moyén di fé des tacsons.

På egzimpe : les pexhons.

## Voey eto

* Monofiletike
* Parafiletike
# Bactereye

Ene **bactereye**, c' est on gros microbe, fwait d' ene seule celule sins nawea, mins avou d' l' ADN eyet di l' ARN.

Les bactereyes classikes sont sovint pårteyes e bactereyes Gram + eyet bactereyes Gram -, sorlon k' ele apicèt u nén li tinteure di Gram.

Foû di ç' rindjmint la, gn a eto des foirt pititès bactereyes, k' on creyeut, davance, ki c' esteut des virûsses, les micoplasses eyet les riketseyes.

Li syince ki studeye les bactereyes, c' est l' bacterolodjeye.

Les bactereyes sont diferinnes des protozowaires, ki n' ont k' ene celule, mins avu on nawea.
# Eucariote

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  **Eucariotes** |  |

 |
| Classifiaedje filodjenetike |
| Dominne : *Eukaryota* |
| Tacsons di rang dzotrin |
| * Actinopoda
* Alveolates
	+ Ciliata
	+ Dinophyta
	+ Apicomplexa
* Chlorarachniophyta
* Cryptophyta
* Euglenozoa
* Foraminifera
* Brune lignêye
	+ Stramenopila
	+ Haptophyta
* Vete lignêye
	+ Glaucophyta
	+ Metabionta
* Metamonadines
* Mycetozoa
* Opisthocontes
	+ Mycota
		- Eumycota
		- Microsporidies
	+ Choanozoa
		- Choanoflagellatea
		- Metazoa
* Parabasalia
* Percolozoa
* Rhizopoda
 |
| Classifiaejde classike |
| Animalia |
| Fungi |
| Plantae |
| «Protista» |

Les **eucariotes**, c' est des vicantès sacwès ki sont pus avanceyes ki les bactereyes, arkeyobactereyes ey eubactereyes, k' on lome eto procariotes.

Les mwaissès diferinces, c' est les sacwès ki shuvèt, ki les eucariotes ont, et ki les procariotes n' ont nén :

* des ôrganites ki pårtixhèt l' espåce del celule e sacwantès plaeces, avou tchaeke on spepieus ovraedje, come li nawea (ki contént l' ADN), les mitocondreyes, li reticulom indoplasmike, l' aparey da Golgi, les lissozomes, les perocsizomes, les cloroplasses et vacuyoles po les plantes;
* on citoskelete, bråmint compôzé d' actene et di miyozene;
* l' ådjeu di fé l' indocitoze.
* èn ADN, ki s' dispårti ezès cromozomes sol tins do pårtixhaedje del celule.
* li pårtixhaedje del celule lomêye mitoze ki mete en alaedje les cintriyoles et l' faxhene mitotike.
* ene prôpe secsuwalité, la k' tchaeke tipe secsuel apoite li mitan do materiå djenetike.

Classicmint les eucariotes estént dispårtis e 4 ringnes: *Animalia, Fungi, Plantae* et *Protista*.
Po les troes prumîs, on pout aveur on spepieus definixha. Pol cwatrinme, li ringne des protisses, dj' ô bén, çou ki n' est ni biesse, ni plante ni tchampion, gn a co del divize.

So les dierinnès anêyes, gn a yeu des clapantès avanceyes e sistematike et on-z a polou atåvler on meyeu coxhlaedje filodjenetike des eucariotes.

Ene des dierinnès sintezes, e francès, k' a stî fwaite, c' est l' cene propozêye pa Guillaume Lecointre et Hervé Le Guyader dins *Classification phylogénétique du vivant* (*classifiaedje filodjenetike do vicant*) k' a vudî ås eplaidreyes Belin.
# Virûsse

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
On **virûsse**, c' est ene foirt pitite vicante sacwè, ki n' såreut viker lu tot seu, mins doet moussî dins ene celule po s' mopliyî.

Les virûsses polèt cåzer des maladeyes ås djins, ås biesses, ås plantes et minme ås bactereyes.

Sacwants virûsse ont di l' ADN, des ôtes di l' ARN.
# Protozowaire

On **protozowaire** c' est on vicant organisse ki n' a k' ene seule celule, eucariote, ototrofe ou eterotrofe.
Il ont å dvins del celule tos les organites celulaires, pa côps eto des valvules di pulsaedje (1 ou 2) et des organes fotosinsibes.

I bodjèt avou des flayales, des cis, ou des seudopodes (come les amibes).

Poy k' i polèt bodjî, il ont stî metous dins l' ringne des biesses. Did la, leu no (do grek *prôtos*, prumî, et *zôon*, biesse: prumioûlès biesses).

Les protozowaires sont sovint veyous come èn ebrantchmint do ringne des biesses.

Les protozowaires sont diferins des microbes, et des tchampions.
# Veye (biyolodjeye)

*Discramiaedje des sinses do mot "veye"*
Li **veye** u **vicaedje**, c' est çou k' arive a ene **vicante sacwè** :

* ele sikepeye
* ele magne
* ele si mopleye
* ele mourt

Mins po les djins, les rlidjons et bråmint des filozofeyes creyèt k' i gn a co ene veye cwand on est moirt.

Totes les vicantès sacwès polnut atraper des maladeyes.
# Zolodjeye

vî rindjmint des biesses el zolodjeye
Li **zolodjeye**, c' est l' syince ki studeye les biesses.

## Clasmint des biesses

Li vî clasmint des biesses les pårtixheut inte biesses ås cronzoxhs et biesses sins cronzoxhs, mins cisse deujhinme trope la est trop diferinne ene di l' ôte. On l' a abandné dins les spepieus acsegnmints. Mins ele vént co bén a pont po-z ataker li mostraedje des sôres di biesses ås djonnes sicolîs

*
*
*
# Micolodjeye

åbsoneu k' esplike li biyo-soce do boloe nôbe (a hintche) et do faw (a droete)
Li **micolodjeye**, c' est l' syince ki studeye les tchampions.

## Mwaisse piceure

C' est ene syince foirt dilé l' botanike ki studeye les plantes.

On rindje ossu dins l' micolodjeye li studiaedje des micsomicetes, mågré k' ces-ci n' ont nén l' minme tcherpinte ki les tchampions.

On sincieus ki boute sol micolodjeye, c' est on micolodjisse. On fwait l' diferince avou èn åbsoneu u ene åbsoneuse, ki c' est ene djin ki cnoxhe bén les sôres di tchampions åbsonreces.

## Istwere del micolodjeye

Come syince, li micolodjeye rimonte dandjreus å Suwedwès Carl von Linné ey a si ovraedje *Species Plantarum* (1753), minme si les tchampions n' î ocupèt nén ene plaece vraiymint a pårt 'i sont metous avous les plantes).

Li prumî ovraedje pår so les tchampions a stî publiyî e 1801 på Nonne-afrikin Christiaan Hendrick Persoon. I s' lome *Synopsis methodica fungorum*.

Mins c' est èn ôte Suwedwès, Elias Magnus Fries, k' a fwait soude troes ronflants tômes d' on live, ki l' tite, c' est *Systema mycologicum* inte 1821 et 1832. Ci live la va dmorer li mwaisse ovraedje des micolodjisses et des botanisses do 19inme sieke.

I va miner å «*Code international de nomenclature botanique (CINB)*», eplaidî a Wîne e 1905 (k' on s' è sieve co todi pol djoû d' ouy).

Minme si les tchampions sont rindjîs enute e-n on ringne a pårt (diferin do ci des plantes), on-z a continouwé d' elzî apliker li nominclateure botanike.

## Espicilaedje des tchampions

Li spicilaedje des tchampions (tacsonomeye) est fwait sol modele do ci des plantes. Mins les cawetes po les tchampions sont diferinnes des cenes des plantes.

Al miercopete del schålance, c' est l' **dominne**, ki c' est cial, li ci des Eucariotes (*Eukaryota*)

Après çoula, gn a l' **ringne'*; vaici les tchampions ('Fungi*)

Li restant do rindjmint si fwait avou les cawetes shuvantes:

* *mycota* (ecoxhmint);
* *mycotina* : (dizo-ecoxhmint);
* *mycetes* : (classe);
* *mycetideae* (dizo-classe);
* *ales* (ôre);
* *ineae* : (dizo-ôre);
* *aceae* : (famile);
* *oideae* : (dizo-famile);
* *ieae* : (tribu);
* *inae* : (dizo-tribu)

Shuvèt li djinre (pacô pårti e dzo-djinre, seccions, dzo-seccions, séreyes et dzo-séreyes) et l' indje (pårtixhaedjes possibes: dizo-espece, varyisté, dizo-varyisté, fôme, dizo-fôme, fôme especiåle, raece).

Si tos les tacsons metous eshonne sont clairmint definis, çou k' on mete didins ces-ci l' est bråmint moens. Dj' ô bén ki des sôres k' ont lontins shonner les minmes polèt esse rimetowes come diferinnes, copurade shuvant les studias so l' ADN.

Metans, disk' ås anêyes 1990, on rindjive les tchampions dins cwate ecoxhmints, Guimnomicetes, Deuteromicetes, Mastigomicetes, Amastigomicetes. Ådjourdu, i gn a todi cwate ecoxhmints, mins ci n' est pus les minmes: Kitridiomicetes, Zigomicetes, Ascomicetes, Bazidiomicetes.

## Pî-note
# Botanike

Botanike
Li **botanike**, c' est l' syince ki studeye les plantes.

## Sacwants coxhes del botanike

* sistematike des plantes
* fiziolodjeye des plantes
* fitiyåtreye (maladeyes des plantes)

…
# Båze di dnêyes

Ene **båze di dnêyes** (on-z a eto dit **fond di dnêyes**, **fond d' bayeyes**), c' est on programe infôrmatike la k' des dnêyes di tot l' minme cwè (des chifes u les racsegnes) sont arindjeyes e-n on tåvleu, po poleur fé totès sôres di rcwerances dissu.

Dispi les anêyes 1990, les motîs walons sont-st adjinçnés aprume a môde di båze di dnêyes, divant d' rexhe so papî.

## Hårdêye divintrinne

* Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece
* DTW

## Hårdêye difoûtrinne

Fond di dnêye di tot l' walon
# Minêyolodjince

Li **minêyolodjince**, c' est ene syince ki studeye les minêyes.

Ele s' ocupe don di cnoxhe les pondants et les djondants do spårdaedje des maladeyes avå les djins u les biesses. Comint çk' ele si prindèt, li nombe di rascråwêyès djins (ou biesses), leu-z ådje, a ké såjhon k' i gn a les pus grands epestiferaedjes, et tot ça.

## Motlî

Po ene metowe maladeye, on djåzrè puvite del **minêyolodjeye**.

## Sacwantès atuzes del minêyolodjince

### nombe di cas

Avnance par moes d' ene maladeye des vatches troes ans å long a pårti di l' alouwaedje d'ene drouke pol médyî (tchaeke unité riprezinte 30 rascråwêyès biesses).
* L' avnance: li nombe di noveas cas par moes, par an (e F. *incidence*). On-z a trové ene rimontêye di l' avnance del polio e Soudan.
* Li rascråwance: li nombe di totes les djins (les biesses) malådes a on metou moumint u so ene metowe termene e-n on metou aroyaedje (ene province, on payis, li Daegn etire; po les biesses: ene cinse, ene societé d' aclevaedje).
* Li morance par djin: li nombe di djins (di biesses) ki morèt del maladeye tos l's ans (eneviè li nombe di djins dins l' province, payis, evnd.) (e F. *mortalité*).
* Li touwance: li nombe di malådes ki morèt (e F. *léthalité*).

### trintches d' ådje

### såjhon

### sôres di biesses rascråwåves

### covance

Li **covance** u **covaedje** d' ene maladeye, c' est l' termene inte li moumint k' on est rascråwé et l' prumî sene clinike.
# Bacterolodjeye

Li **bacterolodjeye**, c' est l' syince ki studeye les bactereyes.

Li bacterolodjeye, c' est on boket del microbiyolodjeye (avou l' virolodjeye).

## Motlî

Li sincieus k' overe e l' bacterolodjeye, c' est on **bacterolodjisse**.

L' addjectif si rapoirtant a cisse syince la: **bacterolodjike**.

## Dominnes di siervaedje

Li bacterolodjeye sieve el medcene, e l' årtisyince, e l' agronomeye, e l' ecolodjeye, et co bråmint ôte pårt dins les syinces.
# Sinsitive (plante)

Drosera leucoblasta
Li **sinsitive**, c' est ene plante.

## Sôres

I gn' egziste brånmitn des sôres di sinsitive, inte di zels les deus padzo :

* Drosera intermedia
* Drosera rotundifolia

## Sourdant
# Biyocarburant

Adjinçnaedje d' ene pitite oujhene po fé di l' ôle di golzå al cinse, rivindowe come agrocarburant
On **biyocarburant** u **agrocarburants**, c' est ene sustance ki vént d' ene plante u d' èn ôte sacwè naturele ki n' si spoujhe nén, et ki sieve dins on maxhaedje po fé tourner des moteurs.

Metans : l' ôle di golzå, l' alcol di grin u di betråle å souke.

Les biyocarburants sont des todi-poujhåvès enerdjeyes.

## Bilan ecolodjike do produjhaedje des biyocarburants

Po çki compete li produjhaedje di CO2, les agrocarburants ni rcratchèt nén dpus di gaz carbonike k' end ont magnî.

Li biyoetanol prodût avou, cwand i va broûler dins les moteurs, va anichter l' air. Al fén des féns, li CO2 rsaetchî et l' CO2 rmetou, c' est Piron parey.

## Li produjhaedje d' agrocarburants eyet li rmontaedje des grins e 2007

Des grandès stindêyes di teres ont stî eployeyes po produre do biyo-alcol a pårti do mayisse. Ezès Stats Unis, ça a stî li tîce des eblavaedjes di mayisse e 2007. Parey e Braezi. On vout ki ça åye stî ene des cåzes do rmontaedje des grins e 2007.

## Alére

* L. Mahin, "Di l’ essince å mayisse ; do mazoute å golzå", divins "Li Rantoele" l° 40, ivier 2006-2007.
* E. Benoit, "Les béns et les mås des agrocarburants", divins "Li Rantoele" l° 46, esté 2008.

## Hårdêye difoûtrinne

* Lwè so l' uzaedje di l' ôle come biyocarburant el Walonreye (e francès)
# Djårdén d' aclimataedje

Djirafes å zô d' Aiwêye
On **djårdén d' aclimataedje** u **djårdén d' aclimatåcion** u **djårdén zolodjike** u **zô**, c' est ene grande sitindêye la k' gn a des biesses di dfoûtrins payis, ki s' î ont aclimaté.

## Motlî

Les plaeces avou des biesses do payis sont purade lomés parks ås såvadjès biesses.

## Sacwants biesses di zô

* Orisse-din (Aiwêye)
* Gazele dorcasse (Agadir)
* Rossea walibi (Agadir)
* guepår (Aiwêye)
* olifant (Aiwêye)

## Sacwants rlomés zôs

* zô d' Anverse
* zô d' Aiwêye

## Sourdants
# Polurêyes

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
*Stachys plumosa*
Les **polurêyes**, c' est ene famile di plantes come li pilé.

No e sincieus latén : *Lamiaceae*

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "polurêye", alez s' vey e splitchant motî.*

## Sacwantès polurêyes

* blanke ourteye
* mariolinne
* pilé
* såvadje mariolinne
* såvadje pilé
# Oidje

påte nén co maweure
Li **oidje**, c' est ene dinrêye di måss, a deus rindjeyes di sminces (eto, li påte est plate), avou des grands picas (båbes), ataetcheyes å grin (et nén al påte, come pol swele).

Sincieus no d' l' indje : *Hordeum vulgare*

Famile : fenaesses

## Motlî

Li oidje d' ivier poite li no di «scweron».

## Uzaedjes

* po nouri les biesses
	+ pout esse diné etir ås tchvås et ås bedots
	+ a moure come pasteure po les rodjès biesses.
	+ li strin nén foirt bon
* po nouri les djins
	+ po do brå po fé bire (oidjes di bressene)
	+ po fé do pwin
	+ tins des deus gueres daegnreces (li prumire) et l' deujhinme), li oidje poleut esse broûlé po fé del toreyalene, k' on beveut e l' plaece do cafè k' aveut divnou trop råle et tchir.

* semêye avou des veces
* fåtcheye come fôraedje
* k' a påtlé
* ki mele
* boune a fåtchî, dilé ene avoenne eco vete
* djåbes
* grin
* rimetous ås ôtes grins (a hintche, ådzo)
* pwin

## Maladeyes

Come les ôtès dinrêyes, ele pout esse enindjeye pa des emîsseures (sovint del sôre *Rhynchosporium*).

* emîsseure do oidje
* (Rincosporiôze)
# Coidlire des Andes

Andes
Li **Coidlire des Andes** ou tot belmint les **Andes**, c' est ene longowe tchinne di montinnes d' Amerike nonnrece ki va del Colombeye å Tchili.

## Dins les Belès letes e walon

djeu d' mot : Definixha del Societé Zande pere et fi : les electricyins k' on-st edvinté l' Coidlire des Zandes (P. Faulx).
# Poligonacêye

| **Poligonacêyes** |
| --- |
|  *Fallopia dumetorum* - saetchî di Thomé (1885) *Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz* |
| Rindjmint sincieus |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ringne: | Plantae |
| Ecoxhmint: | Magnoliophyta |
| Classe: | Magnoliopsida |
| Ôre: | Caryophyllales |
| Famile: | **Polygonaceae** Juss. |

 |
| **Djinres** |
|
Vey dins l' årtike |

Les **poligonacêyes** (*poligonaceae* e sincieus latén), c' est ene famile di plantes k' ont des foyes come des rampioûles, et des ptitès blankès rôzlantès fleurs.

## Djinres dins l' famile

* *Afrobrunnichia*
* *Antigonon*
* *Aristocapsa*
* *Atraphaxis*
* *Brunnichia*
* *Calligonum*
* *Centrostegia*
* *Chorizanthe*
* *Coccoloba*
* *Dedeckera*
* *Dodecahema*
* *Emex*
* *Eriogonum*
* *Fagopyrum* (djinre del boûkete)
* *Fallopia*
* *Gilmania*
* *Goodmania*
* *Gymnopodium*
* *Harfordia*
* *Hollisteria*
* *Knorringia*
* *Koenigia*
* *Lastarriaea*
* *Leptogonum*
* *Muconea*
* *Muehlenbeckia*
* *Nemacaulis*
* *Neomillspaughia*
* *Oxygonum*
* *Oxyria*
* *Oxytheca*
* *Parapteropyrum*
* *Persicaria*
* *Podopterus*
* *Polygonella*
* *Polygonum* (djinre del såvadje boûkete)
* *Pteropyrum*
* *Pterostegia*
* *Rheum*
* *Rumex*
* *Ruprechtia*
* *Stenogonum*
* *Symmeria*
* *Systenotheca*
* *Triplaris*
# Publius Vergilius Maro

Virdjile

**Virdjile** u Vërjîle (di s' vraiy no e latén, Publius Vergilius Maro), c' esteut on scrijheu e latén.

## Ratourneus d' Virdjile e walon

Prumî rmetaedje e walon (1855)
* Antoine-Joseph Alexandre
* Louis-Joseph Courtois

## Hårdêye difoûtrinne

So Wikisourd

* Ratournaedje da Antoenne-Djôzef Alegzande
* Powinme da Louis-Joseph Courtois ki s' fwait rprotchî d' awè ratourné Virdjile e walon

## Sourdant