Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Charles Darwin

**Charles Robert Darwin**, c' esteut on biyolodjisse inglès.

Il a skepyî li 12 di fevrî 1809 ey a morou li 19 d' avri 1882.

## Mwaisse ouve

Eplaidaedje di 1859 di s' live «L' oridjene des especes»
Il a tuzé ki les biesses et les plantes candjnut tot å long des trevéns djeyolodjikes.

I n' esteut nén l' prumî a pinser çoula, mins c' est lu k' a askepyî l' atuze d' on «relijhaedje naturel». Dj' ô bén ki, por lu, les biesses s' acoltêynut po sorviker et awè des djonnes ki sorvicront après zels. Les pus foirts, les pus maléns, les cias ki sont les mia adjustés sorvicnut, les ôtes disparexhnut.

## Dins les ouves d' årt

Li personaedje aparexhe dins l' fime d' imådjes «Les Trôdvintes», k' est rashiou so l' ridiscovraedje des disparexhowès indjes pa on sincieus chinwès.
# Biyolodjeye

Li **biyolodjeye**, c' est l' syince ki studeye totes les vicantès sacwès.

## Sacwants coxhes del biyolodjeye

* Zôlodjeye
	+ Antomeye des biesses
* Botanike
* Microbiyolodjeye
	+ Bacteriolodjeye
	+ Virolodjeye
* Citolodjeye (studiaedje des celules)
* Istolodjeye (studiaedje des texhous)
* Medcene
	+ Antomeye (des djins)
	+ Årtisyince
	+ Djenetike

A tchvå sol biyolodjeye et l' tchimeye, gn a l' biyotchimeye

## * Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage
# Vî grek

Li **vî grek**, c' est on moirt lingaedje k' esteut djåzé e l' Viye Grece.

## Dischindance

Il a dné l' grek d' asteure.

Avou l' abrocaedje des Romins e l' Grece, les mots do vî grek ont passé a hotches dins l' latén.

Adonpwis, al Rinexhance ey après, et disk' å djoû d' ouy, siervi po fé des berwetêyes di mots sincieus dins les lingaedjes d' Urope et co did pus lon.

Dins sacwants lingaedjes, li mot «*eurêka*» est uzé po dire k' on tént ene sacwè, imaedjreçmint. L' oridjene vént d' Årtchimede.

## Referinces eyet sourdants
# Syince

Sacwants syinces
Ene **syince**, c' est ene brantche ki rcwirt les pondants et les djondants so les femominnes del nateure u tot çki toûne åtoû des djins et d' leus soces.

## Motlî

Onk (ene) ki s' adene al syince, on l' lome on **sincieus** (ene **sincieuse**).

## Sôres di syinces

On cåze des syinces natureles po les cenes ki studièt l' nateure; di syinces uminnes po les cenes a vey avou les djins.

On djåze di syince sayrece cwand les dnêyes di cisse syince la sont todi rashîtes so des sayes et des asproves.

## Les coxhes del syince.

### Biyolodjeye

* Ringnes do vicant
	+ Zolodjeye
	+ Botanike
	+ Micolodjeye
		- åbussoneus.
* Medcene
	+ årtisyince
	+ minêyolodjince
	+ nierolodjeye
* Fitiyatreye
* microbiyolodjeye
	+ bacterolodjeye
	+ virolodjeye
* ecolodjeye

### Fizike

### Matematikes

* Aldjebe
* Analîze
* Djeyometreye
* Probåbiliteye
* Trigonometreye

### Tchimeye

* tchimeye mineråle
* tchimeye organike
	+ petrotchimeye

### Syinces del Daegn

* djeyografeye
* djeyolodjeye
* meterolodjeye

### Syinces uminnes

* istwere
* linwince
* Sociolodjeye
# Antomeye

L' **antomeye**, c' est l' syince ki discrît çou k' gn a dins l' coir d' ene djin ou d' ene biesse.

Po les biesses, on djåze pacô di zotomeye (antomeye des biesses).

## Coxhes di l' antomeye

* antomeye discrijhrece: discrît les organes, sistinme pa sistinme
* antomeye topografike: discrît les organes di tolminme ké sistinme ki s' trouve e-n ene metowe plaece do coir. Metans, li goidje.
* anatomeye rimetrece: situdeye les diferinces inte deus sôres di biesses, inte ene djin ey ene metowe sôre di biesse.

## Tchaptrês di l' antomeye

Po les djins et les biesses ås tetes, les docteurs et les årtisses aprindèt l' antomeye shuvant on plan insi:

### antomeye do sistinme bodjrece

* les oxheas
* les musses do skelete (loukîz ddja a: «musse»)
* les djonteures

### antomeye des organes do vinte

* sistinme didjesrece
	+ stoumak
	+ boyeas
		- boigne boyea
	+ foete
* sistinme pixhrece
	+ rino
	+ vexheye

### antomeye do sistinme respirrece

Loukîz ossu cial: Categoreye:Sistinme respirrece

* larink
* peumon

### antomeye do sistinme nierveus

* ecefale
* niers
* sistinme nierveus organrece

### antomeye do cour et des ecdûts

* cour
* ecdûts do sonk
* misse
* sistinme linfatike
* sistinme ormonrece

### pea et poyaedjes

Loukîz ossu cial: Pea et pwels

* pea
* poyaedjes

### organes do mopliyaedje

* sistinme di mopliyaedje omrin
	+ tiesticule
	+ prostate
	+ vé
* sistinme di mopliyaedje femrin
	+ ovrece
	+ trompe del matrice
	+ matrice
	+ mozete

## Hårdêyes divintrinnes

* otopseye
* anapate
* texholodjeye (istolodjeye)
* coir del djin

## Pî-note
# Biyotchimeye

Li **biyotchimeye**, c' est l' syince ki studeye les reyaccions tchimikes ådvins des vicantès sacwès.

Ele pout esse loukeye come ene coxhe del tchimeye oudon ene del biyolodjeye.

## Motlî

Li ci (cene) k' a studyî cisse coxhe la des syinces si lome «**biyotchimisse**». C' est ddja des studes a pårt k' on fwait aveur aveur dedja studyî li tchimeye, li biyolodjeye oudonbén li medcene.

L' addjectif a vey avou l' biyotchimeye, c' est «**biyotchimike**».

## Rilomés biyotchimisses

* Albert Claude
* Francis Crick
* Christian De Duve
* Jacques Monod
* James Watson
# Fiziolodjeye

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Li **fiziolodjeye**, c' est l' syince ki studeye li rotaedje normå do coir d' ene djin u d' ene biesse. Ou d' ene plante (fiziolodjeye des plantes).
# Djeyografeye

Li **djeyografeye**, c' est l' syince ki discrît tot çou k' i gn a sol Daegne.

Li sincieus k' el situdeye, c' est on (ene) **djeyografe**.

## Årtikes di djeyografeye do Wikipedia walon

*Loukîz a :* Djeyografeye
## Rilomés djeyografes

* Mercator

## Dins les belès-letes e walon

Li Prince el l' djeyografe
Dins Li ptit prince, li mwaisse personaedje rescontere on djeyografe. Gn a la kékes esplikêyes (a môde di baltreye) so çou k' esteut ç' mestî la:

>  *- C’ est cwè, di ç’ gros live la ? derit i li Ptit Prince. Ki fjhoz cial ?
>
> - Dji so djeyografe, derit i l’ vî ome.
>
> - C’ est cwè d’ on djeyografe ?
>
> - C’ est on sincieus ki sait bén eyu çk’ ele sont les mers, les aiwes, les veyes, les cresses eyet les dzerts.
>
> - Vola åk d’ interessant. Vola on vraiy mestî, po fini !
>
> Et i tapa on côp d’ ouy åtoû d’ lu, sol planete do djeyografe. I n’ aveut co måy veyou ene si madjestiveuse bole.
>
> - Elle est mo bele, vosse bole. Gn a-t i des oceyans ?
>
> - Dji nel såreu dire, derit i l’ djeyografe.
>
> - A ! (Li Ptit Prince esteut djondou.) Et des cresses ?
>
> - Dji nel såreu dire.
>
> - Eyet des veyes, des aiwes, des wastenes ?
>
> - Dji nel såreu dire nerén, derit i li djeyografe.
>
> - Mins vos estoz on djeyografe !
>
> - C’ est djusse, mins dji n’ so nén èn esploreu. Dji n’ a nén èn esploreu. Ci n’ est nén l’ djeyografe ki va conter les veyes, les aiwes, les cresses, les mers, les oceyans eyet les dzerts. Li djeyografe, c’ est ene sakî di trop consecant po-z aler rôler håre et hote. I n’ mousse måy foû di s’ buro. Mins il î rçût les esploreus. I lzî dmande cwè et come, eyet i scrît totes leus sovnances. Eyet si les sovnances d’ onk di zels lyi avizèt interessantes, li djeyografe fwait fé des rcweraedjes sol morålité di l’ esploreu.
>
> - Douvént don ?
>
> - Pask’ èn esploreu ki mintixhreut amoennreut des måleurs dins les lives di djeyografeye. (…) Ça fwait ki, cwand on pinse ki l’ morålité di l’ esploreu est boune, on fwait des rcweraedjes so çou k’ il a discovrou.
>
> - On va vey ?
>
> - Neni, c’ est trop målåjhey. Mins on-z oblidje l’ esploreu a-z apoirter des prouves. Metans ki, s’ il a discovrou ene grosse montinne, on l’ oblidje a ndè rapoirter sacwantès grossès pires.*
>
>

## Hårdêye difoûtrinne

 so Wikisourd:  (spoûle do Ptit Prince avou l' djeyografe)

## Hårdêye difoûtrinne

* Mots walons d' djeyografeye dedja studyîs sol Wiccionaire

## Sourdants
# Ecolodjeye

riclamaedje des biesses manceyes pal mannixhance di l' evironmint
L' **ecolodjeye**, c' est l' syince ki studeye les eterloyéns des vicantès sacwès k' i gn a sol Daegne, inte di zeles ey avou l' monde nén vicant k' i gn a totåtoû.

## Sipepieuse esplikêye

L' ecolodjeye louke kimint k' les vicantès sacwès (eyet li nombe di tchaeke di zeles) sont spårdowes e-n ene metowe plaece.

Houte di çoula, ele situdeye les loyéns ådvins do monde vicant (biyo-eshonna) eyet dins l' monde fizike, nén vicant (biyonaxhe). Les deus eshonne fijhèt l' ecosistinme.

L' ecosistinme k' ene sakî u ene ôte vicante sacwè s' trouve didins, c' est si evironmint (on dit eto, pus clairmint, si «totåtoû».

L' ecolodjeye situdeye don les floûs d' enerdjeye eyet d' matire ki tournèt pattavå l' ecosistinme.

Ådjourdu on cåze sovint d' ecolodjeye po tot çk' i toûne åtoû d' l' evironmint, u co des fijhaedjes nateure-amiståve : metans l' berwetaedje-eshonne.

## Come atuze politike

Li mot «ecolodjeye» est ossu eployî po lomer on mouvmint politike ki s' bate pol waerantixhaedje di l' evironmint eyet li diswalpaedje londuråve. Dj’ ô bén avancî sins distrure nosse totåtoû.

Les cis ki shuvnut ces idêyes la, c' est les **ecolodjisses** u pus courtinnmint, les **ecolos**.

## Sacwants pådje do wikipedia walon a vey avou l' ecolodjeye

*Loukîz a :* Ecolodjeye
* ansinî d' plantes
* biyovaryisté
* biyocarburant
* evayixhante indje
* måjhon sins tchåfaedje
* manceye indje
* mannixhance
	+ mannixhance di l' air
	+ mannixhance di l' aiwe
	+ mannixhance del nateure
* olyinnes
	+ zonigne d' olyinnes
* panes å solea / panes å solo
* pompe al tchaleur
* Protocole di Kioto
* saetchot d' plastike
	+ setinme continint
	+ batea ramasseu d' plastike
* todi-poujhåve enerdjeye
# Biesse sins cronzoxhs

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

*Sacwants sincronzoxhîs*

Ene **biesse sins cronzoxhs** (on dit eto: on **sincronzoxhî**, po fé pus simpe, **biesse sins oxheas**), c' est ene biesse ki n' a pont di screne (ki n' a nou cronzoxh), eneviè les cronzoxhîs (biesses ås cronzoxhs) ki, zels, end ont ene.

On-z î rindjive :

* les protozowaires
* les spondjrecîs (*Porifera*)
* les pignrecîs (*Cnidaria*) et les ctenofôres (*Ctenophora*)
* les plats viers (*Platyhelminthes*)
* les ronds viers (*Némathelminthe*)
* les anea-viers (*Annelida*)
* les molusses (*Mollusca*)
* les åtropodes u grevissîs (*Arthropoda*)
* les peazåspinîs (*Echinodermata*)

## Istwere di l' atuze

Li clasmint come cronzoxhî oudonbén come sincronzoxhî a stî edvinté pa Jean-Baptiste de Lamarck.

Li groupe des sincronzoxhîs n' est monofiletike (rindjåve dins on minme coxhlaedje di tayons). Ciste atuze la n' est pus veyowe foirt voltî dins les rindjmints do vicant des biyolodjisses d' asteure.

## Sourdant