Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nute

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Nute », loukîz cial.
Nute
Li **nute** ou **niût** (e walon do Mitan, nêt, nait), c' est l' pårteye do djoû d' 24 eures la k' i n' lût pus l' solea. L' ôte pårteye est lomêye li djoû.

Li nute atake a l' anuti.

Après, on-z a li shijhe (ou screne, ou swerêye, ou woeye), la k' les djins sont co dispiertés.

Å mitan del nute, gn a meynute, li bén lomêye.

Djusse après, c' est "meynute meyzeure" ou "nole eure å matén" (inte 0 eure et 0 eure 30). Adonpwis, c' est "ås ptitès eures".

Li fén del nute kimince ås aireures do djoû. Li nute est houte al pikete do djoû.

## Durêye del nute

El dimeye-bole bijhrece, li pus longue nute, c' est li 21 di decimbe. Houte do Ceke polåre artike, i fwait nute tote djoû.

Li pus coûte, c' est 21 di djun (todi el dimeye-bole bijhrece).

Dipus k' on s' aprepeye di l' Ecwateur, dipus k' les nutes sont del minme longueur, tot åd dilong d' l' anêye.

## Nutes a pårt

* Nute di Noyé, la k' on ratind matene
	+ El nute påjhûle (tchanson)
* Nute del novelan
* Nute des Rwès
* nute di may (Sint-Valintén walone)
	+ Li nute di may
# Coûtchî do solea

Coûtchî d' solo e dezert
Li **coûtchî do solea** ou **coûtchî do slo**, c' est cwand l' solea disparexhe dirî roye do cir, å Coûtchant, a l' fén del vesprêye, kiminçmint d' l' anuti.

On dit eto «**a solea djus**».

*
*

## Candjmints atmosferikes

A cåze des candjmints atmosferikes ki vont avou, on **coûtchî d' solea** est todi bea a loukî, po les rodjès coleurs ki si spådnut e stoelî.

Ezès dezerts, li solea shonne pus gros a s' coûtchî (come a s' lever).

## Eployaedje pratike

L' eure do coûtchî do solea sieve po conter li fén d' on djoû eyet l' edåmaedje del nute.

Les moennes crustins î priynut les priyires del vesprêye.

Les muzulmans, li priyire d' anuti.
# Solea

Lever d' solo e dezert.
Essegne do solo.
Li **solea** u el **solo** u li **slo**, c' est ene sitoele del Voye Sint-Djåke come ene ôte.

Si essegne, c' est «».

## Dins l' biyolodjeye sol Daegne

Po les vicantès sacwès del Tere, c' est leu loumire ki lût tote djoû. Et lzès restchåfer.

C' est pal loumire do solea ki les vetès plantes fabricnut leu-z amagnî, et poleur crexhe.

## Dins les rlidjons et les creyances

Nén merveye ki l' solea åye divnou on diè po sacwants civilizåcions. Come li diè Ra e l' Viye Edjipe. Il est adon sovint opôzé al Bele.

## Solea et mzuraedje del djournêye

Li djoû d' 24 eures est pårti e deus sorlon ki l' solea lût ou nén.

Li djoû å solea atake a solea levant et s' difene a slo djus.

## Solea et costés del Daegne

So sacwants drapeas, li **Solea** est erprezinté al mitan. C' est l' veur sol drapea di l' Årdjintene ubén, droci, so l' essegne del comene di Montehermoso, e l' Sipagne.
Li levaedje et coûtchaedje do solea dinèt les cwate costés del Daegne :

* Levant: la k' i s' leve.
* Nonne: la k' il est å pus hôt.
* Coûtchant: la k' i s' coûtche.
* Bijhe: la k' i n' va måy.

## Dins les belès-letes e walon

On cåze sovint do solea, metans dins des tites di lives:

* Å solea des leus (Willy Bal, 1947)
* Disk' å solea (Jean Guillaume, 1947)
* D' ombe et d' solea" (Danielle Trempont, 1994)
* On djoû nûlêye, on djoû solea (Lucien Somme, 2001)
* L' anêye des cwate soleas (Lucien Somme, 2007)

Eto dins l' tite di tchansons:

* Set solos po Rathmès

## Hårdêye difoûtrinne

* Fåve do Congo sol solea et l'lune (rascodowe pa Gaston Lucy) (so l' Aberteke)

## Pî-note
# Wiccionaire

prezintaedje e 2020
Li **Wiccionaire**, c' est on spepieus motî do lingaedje walon del grande waibe "Wiktionary", des Wikipedia.

Come so èn esplicant motî, gn a les esplikêyes des mots.

* 5000 årtikes, e 2010
* 11.000 årtikes e 2014
* 16.000 årtikes, e 2015

## Contnou

Come so on franwal, gn a les ratournaedjes e francès, mins eto dins tos les lingaedjes k' on vout. On pout åjheymint passer so les ôtes wiccionaires, po saveur les ca et les ma des ratournas dins leu langue di provnance.

Come dins l' DTW, i gn a, sovint, les sourdants des mots e sistinme Feller dins l' djivêye des motîs do walon.

Come dins l' esplicant motî do walon, gn a les parintaedjes, les omonimeyes, les sinonimeyes, pwaires minimom, et hay vos nd åroz.

Come dins sacwants spepieus motîs (motî da Haust, Motî d' Bastogne, Motî da Villers, replaidî pa Lechanteur) gn a-st avou, les etimolodjeyes des mots, pacô avou l' rahouca dins l' Motî etimolodjike da von Wartburg.

Come dins les ALW n a eto les prononçaedjes des mots e-n AFE.

## Istwere do pordjet

L' interface do Wiccionaire a stî enondêye pa des bouteus, nén cnoxhous di tos tchamps payis e 2005-2006. Les scrijhaedjes e walon ont-st ataké li 21 di djanvî 2008. C' est Lucyin Mahin k' as-st escourci l' cayet, cwan des ôtes wikipedyisses did foû payis lyi ont mostré ki l' esplicant motî do walon sereut bråmint diswalpé lavola.

Li walon come sicrît pa les Walons del Wisconsene a stî radjouté li 16 d' octôbe 2024, avou l' årtike «tehng» (tins).

## Sourdants po les fråzes

Sacwants lives ont stî raspepyîs åd fwait des fråzes k' i gn a dvins. Metans:

*Loukîz a :* Berdelaedjes
## Hårdêye difoûtrinne

* Mwaisse pådje do Wiccionaire
# Calindrî

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Calindrî », loukîz cial.
On **calindrî**, c' est l' manire d' adjinçner les djoûs, les samwinnes et les moes dins ene metowe anêye.

Ey eto les fiesses.

Les årmonaks et pindåves calindrîs sont rashious sol calindrî oficire d' on metou payis.

## Sacwants calindrîs

* Calindrîs solreces :
	+ Calindrî grigoryin
	+ Calindrî djulyin
	+ Calindrî republikin
	+ Calindrî suwedwès
	+ Calindrî revolucionåre sovietike
	+ Calindrî amazir
* Calindrîs lunreces
	+ Calindrî muzulman
	+ calindrî djwif
* Calindrîs solo-lunreces
	+ calindrî gålwès
# Djournêye

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Djournêye », loukîz cial.
 Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « djoû », loukîz cial.
Ene **djournêye** (do solea), c' est l' termene do djoû d' 24 eures ki court etur el lever do solea et solea-djus.

Li djournêye est shuvowe del nutêye u nute.

## Moumints del djournêye

Les moumints del djournêye, c' est:

* meynute meyzeure (nole eure å matén, a pont d' eure), pu les ptitès eures
* les aireurs do djoû
* li pikete do djoû, å lever do solea
* l' åmatén
* li matinêye
* Nonne
* l' aprandjire
* l' après-nonne
* li vesprêye, pu l' anuti, å coûtchî do solea

## Crexhance et discrexhance des djoûs

Le djoûs sont les pus courts li 21 di decimbe. On dit:

*Al Sint-Toumas, les djoûs sont-st å pus bas.*
Li Sinte-Luce, c' esteut l' 23, on djheut:

*Al Sinte-Luce, les djoûs crexhèt do sôt d' ene pouce*
Après on dit:

*Å Noyé, les djoûs crexhèt do pas d' èn åmea; udonbén: al Noyé, les djoûs crexhnut di l' asdjamblêye d' on tchén*
*Al novelan, les djoûs crexhnut do pas d' èn efant,*
*Al Sint-Antoenne, les djoûs crexhèt do pas d' on moenne.*
Les djoûs sont les pus longs li 21 di djun.

## Sourdants