Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Anêye

Ene **anêye** ou èn **an**, c' est ene termene 365,2422 djoûs di 24 eures di 60 munutes di 60 sigondes metrikes. Dins l' calindrî grigoryin, todi.

## Ôtes muzeures di l' anêye

Gn a des ôtes muzeures di l' anêye, mins ki n' toumèt nén djusse avou l' solea, come dins l' calindrî arabe. La, ene anêye, c' est doze moes del Lune.

## Pårtixhaedje

Dins tos les sistinmes, l' anêye est pårteye e doze moes. Çou ki fwait a pô près 52 samwinnes dins l' calindrî grigoryin et ene grosse céncwantinne dins l' calindrî muzulman (k' a 11 djoû d' moens).

Ene troke di dijh anêyes est lomêye dijhnêye. Ene pekêye di cint anêyes si lome on sieke.
# Aymara (lingaedje)

lingaedjes > amerindyins > andino-ecwåtoriås > **aymara**

---

aroyaedje wice k' on djåze aymara
L' **aymara**, c' est l' no d' on lingaedje djåzé el Boliveye, å Perou eyet a Bijhe do Tchile, sol cotoû do Lak Titicaca.

C' est onk des råles lingaedjes indyins d' Amerike k' i gn a co dpus d' 1 miyon d' djins kel cåznut (end a 2.200.000).

L' aymara va astok å ketchwa.

L' aymara a bråmint ristî metou a l' oneur e 2006, après l' wangnaedje da Evo Morales ås vôtaedjes del Boliveye.

Côde ISO: **ay**.

## Prononçaedje eyet fonolodjeye

tåvlea del fonolodjeye di l' aymara, avou l' fonetike e rodje eyet l' ortografeye e bleu (clitchîz po-z agrandi)
L' aymara a seulmint troes voyales fonolodjikes (come li ketchwa et l' arabe): **a, i, u**. Les voyales "i" et "u" si prononcèt a côps "e" et "o", sorlon les cossoûnes åtoû; mins li scrijhaedje dins l' ortografeye standård c' est todi avou "i" et "u".
Eto, les voyales polèt esse coûtes ou longowes, k' on note adon avou on dobe-pont (**ä, ï, ü**), ça fwait k' i gn a 6 voyales dabôrd.

Po çou k' est des cossounes, les ocluzives ont tchaeke troes sôres: simpe, aspirêye eyet glotåle (eg: **p, ph, p'**), mins i n' a pont d' diferince inte les doûces et deurès cossounes (pont d' diferince inte **b** et **p**; on ni screye ki **p**) mins fwait l' diferince (come en arabe) inte **k** et **q**.

I gn a-st insi 15 (5 x 3) ocluzives, eyet 9 cossounes d' ôtes sôres, et co 2 dmey-cossounes (**w** eyet **y**).

## Sicrijhaedje

### egzimpe di tecse

* e-n aymara: Taqpach jaqix khusqat uñjatatäpxiwa munañapansa, lurañapansa, amuyasiñapansa, uqatwa jilani sullqanípxaspas uqham uñjasipxañapawa.
* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k' est d' leu dignité et d' leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s' kidure inte di zels come des frés.

(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

## Sacwants mots d' aymara

* *Jikisiñkama, yuspagarpuni taqikunatakis* (a bénrade et merci bråmint des côps -- on pout vey avou l' lete "g" ki l' mot po dire gråces n' est nén on mot aymara natif, "*yuspagara*" vént do castiyan "*Dios (lo) pagará*", *li bon Diu vs el påyrè*.)
* *suma qamaña* (bén viker) : no del voye politike, ni capitalisse, ni socialisse, k' on saye di shuve el Boliveye dispu 2006.

## Difoûtrinnès hårdêyes

* Wikipedia en aymara
* discrijhaedje di l' alfabet, avou des egzimpes di son (fitchîs mp3), eyet des tåvleas di viyès ortografeyes.
# Daegne

Li **Daegne** (essegne: ; on dit eto li **Tere** (u li **planete Tere**, li **Monde** et, imådjreçmint, li **Bleuwe Bole**), c' est ene planete do sistinme solrece.

## Discrijhaedje

Ene grande pårt del Daegne est rascovrowe d' oceyans et d' mers.

So les teres, gn a 21 % ki sont erûles. Li restant, c' est des montinnes, des dzerts, des grands bwès et des teres des foû froeds payis. Gn a eto les stindowes ocupêyes pa les veyes et les viyaedjes.

* Nosse Bleuwe Bole, saetcheye e portrait del fuzêye Apollo 17
*

## Rilomêyès ahesses

Dispu les anêyes 2000, li Daegne est rascovrowe del Daegntoele.

## Costés del Daegne

On rtrouve si voye sol Daegne tot siervant des ponts cardinås lomés eto costés del Daegne.

## Peuplåcion

*Loukîz a :* Peuplåcion del Daegne
## Dins les belès-letes e walon

Dins l' roman da Saint-Exupéry «Li Ptit Prince», li Ptit Prince k' on dit, vola voyaedjî dins les planetes. Cwand il ava vizité shijh asteroyides, i shuva l' consey do djeyografe k' il aveut trové sol shijhinme:

*- A voste idêye, dimanda-t i, cwè çki dji dvreu aler vey ?*
*- Li planete Tere, responda-t i l’ djeyografe. Elle a ene boune rilomêye.*
Adon, li Tere est prezintêye insi:

*Li Tere n’ est nén ene sakêye bole come totes les ôtes ! I gn a drola cint et onze rwès (sins rovyî, come di djusse, les rwès negues), set meyes djeyografes, nouv cint meyes traeyincieus, set miyons et dmey di sôlêyes, troes cint onze miyons di grandiveus, çou ki fwait a pô près deus miyårds di grandès djins.*
Sorlon li minme Pitit Prince, si on lzès rashonnreut tote li peuplåcion del Daegne, onk astok di l' ôte come dins on metingue, on les pôreut fé tni so èn iyea do Påjhûle Oceyan.

## Hårdêyes divintrinnes

* Istwere del Daegne : Trevéns djeyolodjikes
* Aiwes del Daegne
* Payis del Daegne
	+ Drapeas del Daegne
* Lingaedjes del Daegne

## Sourdants
# Londi

Li **londi** (ou **dilon**), c' est l' no do prumî djoû del samwinne, li deujhinme dins l' contaedje djwif et arabe.

Djoûs del samwinne| ordinaire | londi | mårdi | mierkidi | djudi | vénrdi | semdi | dimegne |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| vî lomaedje Faimonveye | dilon | dimår | dimiek | diyou | divénr | (dissem) | (didim) |

## Etimolodjeye

Li mot vént do latén *lunae dies* ki vout dire "li djoû del lune".

## Lomaedje dins les ôtes langues

Bråmint des lingaedjes romans eployèt ç' no la, soeye-t i sol cogne di **londi** (lune-djoû) ou d' **dilon** (djoû-lune) : *lunes* (castiyan), *dilluns* (catalan), *lunedì* (itålyin),...

C' est co ç' sinse la, oudonbén l' ci di "djoû di Mona" (li deyesse del lune dins l' mitolodjeye tîxhone) k' on rtrouve dins les tîxhons lingaedjes.

Eto e [[djaponès[[, li londi est li "djoû del lune" (月曜日, *getsuyōbi*).

Mins e chinwès on djåze do "prumî djoû del samwinne" (星期一 u 週一), dabôrd k' e portuguès c' est li "deujhinme" (*segunda feria*). Dandjreus dizo assaetchance di l' arabe الإثنين (li deujhinme). Paski tant les djwifs ki les Arabes kimincèt l' samwinne li dimegne, shuvant la l' Djeneze ki dit ki l' Bon Diu s' a rpoizé l' setinme djoû, k' est l' ci do rpoizaedje dins li rlidjon djwive.

## Londis a pårt

Li londi des cmeres (*Frauenmontag*), dins l' cwarmea d' Neyåw.

## Çou k' on fwait pus voltî ç' djoû la

Dins l' tchanson des djoûs, on l' dene come «djoû do manaedje». On rarindjive si manaedje dibrôlé pås fiestixhaedjes do dimegne.

## Hårdêyes divintrinnes

* londi d' Påke
* londi del Pintcosse
* londi d' Noyé
* Les moumints del djournêye.

## Sourdants
# Mårdi

Li **mårdi** (ou **dimår**), c' est l' no do deujhinme djoû del samwinne, li troejhinme po les Djwifs et ls Arabes.

## Etimolodjeye

Li fôme *dimår* egzistêve co coranmint divant les anêyes 1900 et des dins des plaeces k' i gn a; mins c' est l' fôme avou aplacaedje tîxhon k' est ouy li pus corante. Li mot vént do latén *martis dies* ki vout dire "li djoû di Måss" (li diu romin oudonbén l' planete).

## Ezès ôtes lingaedjes

Ezès lingaedjes tîxhons, li djoû est purade lomé "djoû d' Tyr" (k' est li diu dins l' mitolodjeye tîxhone ki corespond a Måss po les Romins).

E djaponès on l' lome "djoû do feu" (火曜日, *kayōbi*), mins ci *feu* la pout esse veyou soeye-t i come onk des cénk elemints prumioûles des Chinwès (li feu, l' aiwe, li bwès, li metå eyet l' tere) ou come l' acourtixha do no del planete Måss (火星, *kasei*), dj' ô bén, ki l' djoû est lomé come amon nozôtes.

E chinwès c' est tot simplumint li "deujhinme djoû del samwinne" (星期二 u 週二); ey e portuguès li "troejhinme" (terça feria). C' est li rcopiaedje do contaedje arabe ki fwait cmincî li samwinne li dimegne. Parey po les djwifs (Djezus-Cri a raviké li dimegne, prumî djoû del samwinne.

Li catalan "dimarts" eploye li minme tcherpinte ki l' vî walon "dimår".

## Hårdêye divintrinne

* Les ôtes djoûs del samwinne: londi ~ mårdi ~ mierkidi ~ djudi ~ vénrdi ~ semdi ~ dimegne
* Les moumints del djournêye.
# Mierkidi

Li **mierkidi** (ou **dimiek**), c' est l' no do troejhinme djoû del samwinne, li cwatrinme po les Djwifs et ls Arabes.

## Etimolodjeye

Li fôme *dimiek* egzistéve co coranmint divant les anêyes 1900 et des dins des plaeces k' i gn a; mins c' est l' fôme avou aplacaedje tîxhon k' est ouy li pus corante.

Li mot vént do latén *mercuri dies* ki vout dire "li djoû d' Mierkeure" (li diu romin oudonbén l' planete).

## Lomaedje dins les ôtes langues

Ezès lingaedjes tîxhons, li djoû est purade lomé "djoû d' Wotan" (k' est li diu dins l' mitolodjeye tîxhone ki corespond a Mierkeure po les romins).

E djaponès on l' lome "djoû d' l' aiwe" (水曜日, *suiyōbi*), mins ciste *aiwe* la pout esse veyowe soeye-t i come onk des cénk elemints prumioûles des Chinwès (li feu, l' aiwe, li bwès, li metå eyet l' tere) ou come l' acourtixha do no del planete Mierkeure (水星, *suisei*), dj' ô bén, ki l' djoû est lomé come amon nozôtes.

E chinwès c' est tot simplumint li "troejhinme djoû del samwinne" (星期三 u 週三).

E portuguès ey e grek, c' est l' "cwatrinme" (*quarta-feira*, *τετάρτη*). Çoula provént dandjreus di l' arabe الإثنين (li cwatrinme). Paski tant les djwifs ki les Arabes kimincèt l' samwinne li dimegne, shuvant la l' Djeneze ki dit ki l' Bon Diu s' a rpoizé l' setinme djoû, k' est l' ci do rpoizaedje dins li rlidjon djwive.

Mins sacwants lingaedjes, come l' almand ou bén l' polonès, li lomèt "li djoû do mitan del samwinne" (*Mittwoch*, *środa*)

## Mierkidis a pårt

mierkidi des cindes ou mierkidi maigue

## Çou k' on fwait pus voltî ç' djoû la

Dinltins, li mierkidi après-nonne esteut condjî po les scolîs walons. Did la, dins l' tchanson des djoûs «li djudi, c' est djoû d' condjî».

---

* Les ôtes djoûs del samwinne: londi ~ mårdi ~ mierkidi ~ djudi ~ vénrdi ~ semdi ~ dimegne
* Les moumints del djournêye.
# Djudi

Li **djudi** (ou **diyou**), c' est l' no do cwatrinme djoû del samwinne, li cénkinme dins l' contaedje djwif et arabe.

Djoûs del samwinne| ordinaire | londi | mårdi | mierkidi | djudi | vénrdi | semdi | dimegne |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| vî lomaedje Faimonveye | dilon | dimår | dimiek | diyou | divénr | (dissem) | (didim) |

## Etimolodjeye

Li mot vént do latén *jovis dies* ki vout dire "li djoû da Djupiter" (li diu romin oudonbén l' planete).

## Lomaedje dins les ôtes langues

Ezès tîxhons lingaedjes li djoû est purade lomé "djoû da Thor" (k' est li diu dins l' mitolodjeye tîxhone ki corespond a Djupiter po les romins). E djaponès on l' lome "djoû do bwès" (木曜日, *mokuyōbi*), mins ci *bwès* la pout esse veyou soeye-t i come onk des cénk elemints prumioûles des Chinwès (li feu, l' aiwe, li bwès, li metå eyet l' tere) ou come l' acourtixha do no del planete Djupiter (木星, *mokusei*), dj' ô bén, ki l' djoû est lomé come amon nozôtes.

E chinwès c' est tot simplumint li "cwatrinme djoû del samwinne"
(星期四 u 週四); ey e portuguès li "cénkinme" (*quinta feria*).

Li nôme ISO 8601 definixh li djudi come li mitan del samwinne. Les djudis d' ene anêye determinèt l' limerotaedje des samwinnes. Li samwinne 1 est l' prumire k' a-st on djudi.

## Hårdêyes divintrinnes

* blanc djudi (djudi sint, djudi des setès eglijhes, djudi d' Påke)
* djudi après Påke (Påke des monnîs)
* Les moumints del djournêye

## Sourdants
# Vénrdi

Li **vénrdi** (ou **divénr**), c' est l' no do cénkinme djoû del samwinne, li shijhinme po les Djwifs et ls Arabes.

## Dinêyes etmolodjikes et dujhances totavå

Li fôme *divénr* egzistéve co coranmint divant les anêyes 1900 et a des plaeces k' i gn a; mins c' est l' fôme avou aplacaedje tîxhon (*vénrdi*) k' est ouy li pus corante.
Li mot vént do latén *veneris dies* ki vout dire "li djoû da Venusse" (li deyesse rominne ou l' planete).

Ezès tîxhons lingaedjes li djoû est purade lomé "djoû da Freya/Freyr" (k' est, dins l' mitolodjeye tîxhone, li deyesse ki corespond a Venusse po les Romins). E djaponès on l' lome "djoû do metå" (金曜日, *kinyōbi*), mins ci *metå* la pout esse veyou soeye-t i come onk des cénk elemints prumioûles des Chinwès (li feu, l' aiwe, li bwès, li metå eyet l' tere) ou come l' acourtixha do no del planete Venusse (金星, *kinsei*), dj' ô bén, ki l' djoû est lomé come amon nozôtes.
E chinwès c' est tot simplumint li "cénkinme djoû del samwinne"
(星期五 u 週五); ey e portuguès li "shijhinme" (*sexta feria*).

Po les moslimîs c' est l' djoû k' on va priyî al moskêye. C' est djoû d' condjî dins sacwants payis arabes (Aldjereye), mins nén dins ds ôtes (Marok, Tunizeye).

---

* Les ôtes djoûs del samwinne: londi ~ mårdi ~ mierkidi ~ djudi ~ vénrdi ~ semdi ~ dimegne
* Les intrêyes po *vénrdi* et *divénr* dins l' esplicant motî.
* Les moumints del djournêye.
# Semdi

Li **semdi**, c' est l' no do shijhinme djoû del samwinne, li setinme po les Djwifs et ls Arabes.

Li mot *semdi* vént do latén *sambati dies* ki vout dire "li djoû do Shabate" (li djoû wice k' on n' pout nén ovrer s' apinse li tradicion djwive).

C' est ci mot la di "djoû do Shabate" k' on rtrouve dins bråmint des lingaedjes laténs ey en almand; mins nerén dins ds ôtes lingaedjes tîxhons (neyerlandès, inglès) c' est l' vî no romin di "djoû di Satûne" k' est eployî.
E djaponès on l' lome "djoû del tere" (土曜日, *doyōbi*), mins cisse *tere* la pout esse veyowe soeye-t i come onk des cénk elemints prumioûles des Chinwès (li feu, l' aiwe, li bwès, li metå eyet l' tere) ou come l' acourtixha do no del planete Satûne (土星, *dosei*), dj' ô bén, ki l' djoû est lomé come dins des lingaedjes tîxhons k' i gn a.
E chinwès c' est tot simplumint li "shijhinme djoû del samwinne"
(星期六 u 週六)

---

* Les ôtes djoûs del samwinne: londi ~ mårdi ~ mierkidi ~ djudi ~ vénrdi ~ semdi ~ dimegne
* L' intrêye po *semdi* dins l' esplicant motî.
* Les moumints del djournêye.
# Dimegne

Li **dimegne**, c' est l' no do setinme djoû del samwinne, li prumî po les Djwifs, l' Eglijhe crustinne et les muzulmans.

## Etimolodjeye

Li mot *dimegne* vént do latén d' eglijhe *dominicus dies* ki vout dire "li djoû do Signeur" (do Bon Diu). Les crustins l' lomnut insi la k' c' est l' djoû do ravicaedje do Crisse, sapinse li doke crustin.

## Lomaedje ezès ôtès langues

C' est ci mot la vnant do latén d' eglijhe k' on rtrouve dins cåzu tos les lingaedjes romans. Dins les lingaedjes tîxhons li djoû est purade lomé "djoû do solea", ou "djoû di Sunne/Sunna" (li diu ou l' deyesse do solea dins l' mitolodjeye tîxhone).

E djaponès on l' lome eto "djoû do solea" (日曜日, *nichiyōbi*), et pareymint e chinwès (星期日 u 週日)

## Hårdêye divintrinne

* Les ôtes djoûs del samwinne: londi ~ mårdi ~ mierkidi ~ djudi ~ vénrdi ~ semdi ~ dimegne
# Eure

Ene **eure**, c' est l' vint-cwatrinme pårteye d' ene djournêye.

L' eure est pårteye e 60 munutes.

## Lijhaedje di l' eure e walon

* l' eure djusse: il est cwatre eures å matén; onze eures å matén; il est nonne / midi; ene eure di l' après-nonne (del vesprêye), shijh eures al nute (di l' ivier); nouv eures al nute; il est meynute. Djusse å moumint k' ça soune, on dirè : il est troes eures petantes.
* cénk munutes après l' eure : il est deus eures et cénk.
* dijh munutes après l' eure : il est dijh eures et dijh.
* cwénze munutes après l' eure : il est set eures et cwårt.
* vint munutes après l' eure : il est cénk eures et vint.
* vint-cénk munutes après l' eure : il est doze eures vint-cénk / midi vint-cénk / cénk munutes pol dimeye di ene.
* trinte munutes après l' eure : il est ût eures et dmey / li dmeye di nouv.

## Hårdêye difoûtrinne

Les eures e walon
# Samwinne

Ene **samwinne**, c' est ene termene di 7 djoûs.

Gn a cwate samwinnes et dmeye dins on moes, et 52 so ene anêye.

## Kiminçmint del samwinne

Mon les Djwifs et les Muzulmans, ele kimince li dimegne (lomé "djoû prumî" e-n arabe).

C' esteut parey po les prumîs crustins.

*Cwand l' sabat fourit houte, Mareye Madlinne et Mareye, li feme da Djåke, avou Salomé, atchtît des aromates, po poleur aler oende li coir da Djezus. Tot å matén, li **prumî djoû del samwinne**, ele alît å monumint.* (Evandjîle sint Mår, 16, 1-2)
C' est dandjreus l' uzaedje des djwifs di cmincî li samwinne après l' djoû di rpoize, et l' metaedje di ç' djoû di rpoize la li dimegne, k' a fwait ki li samwinne kimince asteure li londi.
# Sigonde

Cisse loumire ci cligntêye on côp al sigonde
 Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Ene **sigonde**, c' est l' swessantinme pårt d' ene munute.
# Munute (tins)

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Les nombes mosternut des **munutes**.
Ene **munute**, c' est l' swessantinme pårt d' ene eure.

## Istwere

Ene **munute**, c' est swessante sgondes, ca les astronomes di Babilone uzît voltî èç nombe la. La k' c' est l' minme lodjike avou les eures.

## Astronomeye

Si ene eure sol Daegne, c' est swessante munutes. Ça l' est tot ossu so Måss. Totfeye, so sacwantès boles, les munutes polnut esse pus longues ki des eures daegnrece. Come di djusse, ene munute so Venusse våt cwate eures daegnreces.

## Referinces eyet sourdants
# Moes

On **moes**, c' est ene termene ki corespond a pô près å tins inte deus tinrès lune.

Tchaeke moes poite si prôpe no.

## Moes, samwinne, djoû et anêye

On conte les djoûs tot cminçant på prumî å dvins d' tchaeke moes. End a di 28 a 31.

On moes fwait cwate a cénk samwinnes, sorlon les calindrîs.

Å pus sovint, fåt 12 moes po fé ene anêye. Mins dins l' calindrî gålwès, gn aveut on moes d' ratrapaedje tos les 3 ans.

## Moes do calindrî grigoryin

Les moes do calindrî grigoryin ont trinte u trinte-ey-onk djoûs, apus ki l' pitit moes k' end a k' 28, et 29 les anêyes bizetes.

Les 12 moes si lomnut: djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe eyet | decimbe.

## Moes del lune

Dins on calindrî lunrece, li moes cmince al tinre lune, et finixh li djoû di dvant li tinre lune d' après. C' est insi ki l' tins est conté dins l' calindrî muzulman.