Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 20 di djanvî

Li 20 di djanvî, c' est li 20inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, et k' i gn a co 345 djoûs (346 po ls anêyes bizetes) po-z avni al fén d' l' anêye.

C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Gadots. Les cis (cenes) ki vénront å monde après meynute seront des Raiweus.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

### Etrevéns a vir avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1925: Robert Arcq

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1901 : Zénobe Gramme

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

18 di djanvî - 19 di djanvî - 21 di djanvî - 22 d' djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# 1639

16inme sieke | **17inme sieke** | 18inme sieke

i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1640 | anêyes 1650 | **anêyes 1660** | anêyes 1670 | anêyes 1680

1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | **1669** | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674

---

*Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.*

## Evenmints

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
# Reschandixhaedje del Daegne

Li **reschandixhaedje del Daegne** u l' **restchåfmint do climat** u l' **ertchåfmint del planete**, c' est on clintcha foirt awiyant di montaedje del timperateure emîtrinne del Daegne k' a cmincî avou l' trevén industriyel (18inme sieke), mins ki s' a ewaeré e 20inme sieke.

Il est cåzé, shonne-t i, på crexhaedje do tô d' CO2 (et ds ôtes resserants gåz) dins l' air.

## Prouves do reschandixhaedje del Daegne

### Prouves veyåves directumint

Gn a des glaecîs fondèt totavå l' Daegne, çou k' aveut ddja stî rilevé dispu les anêyes 1950.

Les fleurs k' on pout trover e-n ene metowe såjhon dins on metou payis sont sovint bråmint pus tårdowes ki di memwere di djin.

### Sincieusès prouves

Des foraedjes dins l' calote di glaece des pôles mostrèt li contnou e CO2 sieke pa sieke dispu les trevéns djeyolodjikes. Li rmontêye des tôs d' CO2 ni s' a måy fwait avou ene téle felesse ki ces dierins 200 ans cial.

## Espaitchaedje do mouvmint

### Å liveas des estats

L' avanceye des accions des estats si mzeure on côp l' an al conferince di l' ONU sol climat (COB).

### Å livea des mierdjins

Gn a sovint des rotaedje po renonder les djins, mierdjins et politikî a fé ene sacwè pus rade et pus straegnmint. E 2018, ene sifwaite manif a rashonné a Brussele dipus d' 75.000 djins.

## Sourdants
# Ôle

Ene **ôle**, c' est on crås likide (a 20°C), ki n' si maxhe nén a l' aiwe.

Gn a des ôles ki provnèt di plantes (ôles po magnî), des ôtes di biesses, et des ôtes di l' industreye tchimike. Ele siervèt a-z ecråxhî les machines.
# 1880

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1880 do calindrî grigoryin.
18inme sieke | **19inme sieke** | 20inme siekeanêyes 1860 | anêyes 1870 | **anêyes 1880** | anêyes 1890 | anêyes 1900
1875 | 1876 | 1877 | 1878 | 1879 | **1880** | 1881 | 1882 | 1883 | 1884 | 1885
## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

#### Walon

#### Walonreye

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 7 d' avri : Albert Vauchelet, diccionairî des Årdenes francesses (walon, tchampnwès, gåmès)
* 16 di decimbe : Nicolas Trokart

### Ôtès djins

* 26 d' awousse : Guillaume Apollinaire, powete francès k' a scrît on rimea e walon
* 26 di nôvimbe : Johannes Aavik, rifondeu di l' estonyin

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 26 di måss : Albert Thibaut

### Ôtès djins

* 3 d' nôvimbe : Auguste Orts
# Noû York

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Noû York », loukîz cial.
**Noû York**, c' est ene grande veye des Estats Unis, li mwaisse veye di l' estat do minme no.

## Fondåcion d' Noû York

Li veye a stî fondêye pa des abagants k' on vnou so on batea holandès, inte di zels, des cis do Hinnot (adon ene dutcheye des Bas Payis espagnols) avou a leu tiesse on lomé Pierre Minuit. Ces-ci estént lomés «Walons» pa les ôtes Holandès. Did la li no del rowe la k' i s' ont setlé, *Wallen-straat*, divnowe «*Wall Street*». Ces teres la, sol cåziyea d' Manatan d' asteure, avént stî racatêyes ås Indyins ki les ocupént.

Les abagants holandès, k' i gn aveut dpus k' les Walons, lomît l' veye «Niw Amsterdam», divnowe «New Amsterdam».

## Istwere

* Astalaedje do sidje di l' ONU (1945?)
* Atacaedje terorisse (2001)
# 27 di djanvî

Li 27 di djanvî, c' est li 27inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin. I dmane 338 djoûs (339 po ls anêyes bizetes) po-z ariver å dbout d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

### Etrevéns a vir avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

* 1945 : Fén di l' Ofinsive da Von Runschted.

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1877: Henri Bragard
* 1943: Danielle Trempont

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

25 di djanvî - 26 di djanvî - 28 di djanvî - 29 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# Sûtisté éndjolike

Li **sûtisté éndjolike** (ossu: **sûtisté årtificiele**), c' est tos les programes infôrmatikes foirt sipepieus, ki polèt fé des ovraedjes complikés, å livea del sûtisté d' ene djin.

## Sacwants dominnes del sûtisté éndjolike

* Ricnoxhance di vwès et produjhaedje di dvize.

## Djins a vey avou l' sûtisté éndjolike

Philippe Boula de Mareüil

## Hårdêye difoûtrinne

* (en) Bate di dvizes so l' uzaedje del sûtisté éndjolike pol walon
* (fr) Pordjet di rconoxhance di vwès e walon (a pårti do lijhaedje do Ptit Prince, ratournaedje e rfondou walon, léjhou avou èn accint eterpayis)
# Aristote

**Aristote** (e vî grek Ἀριστοτέλης/ Aristotéles, il a skepyî a Stagire e -384 et a morou a Chalcis e -322) fourit-st on grek filozofe, dissipe di Platon. On l' voet come li prumî grand filozofe. Si filozofike tuzance est foirt impôrtante dins l' istwere di l' Urope.

## Sacwants lives da Platon

* Ethica Nicomachea
* Politique
* Poetique
# 14inme sieke

12inme sieke | 13inme sieke | **14inme sieke** | 15inme sieke | 16inme sieke

anêyes 1300 | anêyes 1310 | anêyes 1320 | anêyes 1330 | anêyes 1340

anêyes 1350 | anêyes 1360 | anêyes 1370 | anêyes 1380 | anêyes 1390

---

## Istwere do 14inme sieke

### Evenmints

### Personålités

### Edvincions, dischovraedjes

## Totes les anêyes do 14inme sieke

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1301 | 1302 | 1303 | 1304 | 1305 | 1306 | 1307 | 1308 | 1309 | 1310 |
| 1311 | 1312 | 1313 | 1314 | 1315 | 1316 | 1317 | 1318 | 1319 | 1320 |
| 1321 | 1322 | 1323 | 1324 | 1325 | 1326 | 1327 | 1328 | 1329 | 1330 |
| 1331 | 1332 | 1333 | 1334 | 1335 | 1336 | 1337 | 1338 | 1339 | 1340 |
| 1341 | 1342 | 1343 | 1344 | 1345 | 1346 | 1347 | 1348 | 1349 | 1350 |
| 1351 | 1352 | 1353 | 1354 | 1355 | 1356 | 1357 | 1358 | 1359 | 1360 |
| 1361 | 1362 | 1363 | 1364 | 1365 | 1366 | 1367 | 1368 | 1369 | 1370 |
| 1371 | 1372 | 1373 | 1374 | 1375 | 1376 | 1377 | 1378 | 1379 | 1380 |
| 1381 | 1382 | 1383 | 1384 | 1385 | 1386 | 1387 | 1388 | 1389 | 1390 |
| 1391 | 1392 | 1393 | 1394 | 1395 | 1396 | 1397 | 1398 | 1399 | 1400 |
# CDP

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Li **Cminålté des Dislaxhîs Payis** (**CDP**), c' est ene kiminålté d' estats ki s' a retroclé après li dishonnaedje di l' URSS.

C' est bråmint po des acoirds economikes, come li vindaedje di gaz, evnd.

Li CDP est sovint rwaiteye come on moyén pol Rûsseye di wårder ene miete di mwaistrijhe so les ancyins payis di l' Impire rûsse.
# 1735

17inme sieke | **18inme sieke** | 19inme sieke

i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1710 | anêyes 1720 | **anêyes 1730** | anêyes 1740 | anêyes 1750

1730 | 1731 | 1732 | 1733 | 1734 | **1735** | 1736 | 1737 | 1738 | 1739 | 1740

---

*Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1735 do calindrî grigoryin.*

## Evenmints

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 6 di setimbe : Jean-Joseph Merlin

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
# 1648

16inme sieke | **17inme sieke** | 18inme sieke

i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1640 | anêyes 1650 | **anêyes 1660** | anêyes 1670 | anêyes 1680

1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | **1669** | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674

---

*Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.*

## Evenmints

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la