Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 8 di decimbe

Li 8 di decimbe, c' est li 342inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 343inme po ls anêyes bizetes), avou 23 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.

## Etrevéns

* \*\*\* , li \*\*\* des operås do Teyåte lidjwès est djouwé divant les djins pol prumî côp a Lidje.

## Ont vnou å monde ci djoû la

## Ont morou ç' djoû la

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

6 di decimbe - 7 di decimbe - 9 di decimbe - 10 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# Scrijheu

Èn ambigrame erprezintant l' Oulipo, ene soce di scrijheus.
On **scrijheu**, ene **sicrijheuse**, c' est ene djin ki s' mestî u s' mwaisse pasmint d' tins, c' est di scrire des sacwès ki seront eplaideyes ene sawice.

Å pus sovint, li scrijheu va wangnî des liårds avou les abondroets d' ses scrijhaedjes.

## Sôres di scrijheus

Li scrijheu(se) ki scrît des arimés serè lomé (êye), sins grandiveusté, "fijheu(se) di rimeas" (e lidjwès : *feu d' rîmê*). Gn a k' les pus rlomés (êyes) did zel(e)s, les cis (cenes) ki fwaiynut, sins manke, del vraiye powezeye, k' on dirè d' yeusses ki c' est des "powetes", des "powetresses".

Li ci (cene) ki scrît des romans, on dit k' c' est on romantî, ene romantresse. S' i (ele) ni scrît k' des ptits romans, on l' lomrè purade on (ene) "novelisse".

Li scrijheu d' pîces di teyåte est lomé "scrijheu dramatike".

Li ci ki scrît ds paroles di des tchansons, on l' lome li cåzaedjisse.

Les scrijheus dins les gazetes sont lomés gaztîs, gaztresses.

Les scrijheus si rapoûlèt cobén dins des soces di scrijheus, po s' coridjî zels-minmes. Ôtmint, c' est des corwaiteus di scrijhaedjes ki les vont djudjî.

## Sacwants rlomés scrijheus

### e francès

* Guillaume Apollinaire
* Jean de La Fontaine
* Antoine de Saint-Exupéry
* Georges Simenon
* Émile Zola

### en espagnol

* Pablo Neruda

### en almand

* Friedrich Nietzsche

### e rûsse

* Fyodor Mixhaylovitch Dostoyevskiy

### en arabe

* Ben Batouta
* Ben Xhaldoun
* Al Moutanabbi

### e piersan

* Omar Xhayyam

### e chinwès

* Li Bai
* Sun Zi

### e norwedjin

* Thor Heyerdahl

## Hårdêyes divintrinnes

* Sicrijheus e walon
	+ Djivêye des grands scrijheus e walon
	+ Djivêye des ptits scrijheus e walon
	+ Rilomés romantîs e walon
	+ Soce di scrijheus e walon
* Ôtes sicrijheus walons
	+ Sicrijheus d' Walonreye e francès
	+ Sicrijheus e francès d' Walonreye
* Sicrijheus eternåcionås
	+ Rilomés romantîs
	+ Sicrijheus di tchaeke lingaedje
# 1977

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1977 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1950 | anêyes 1960 | **anêyes 1970** | anêyes 1980 | anêyes 1990
1972 | 1973 | 1974 | 1975 | 1976 | **1977** | 1978 | 1979 | 1980 | 1981 | 1982
## Ça s' a passé ciste anêye la

Live Doppagne so les tolus del Walonreye
### Etrevéns a vey avou l' walon

* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
	+ Et l' ivier ki va vni (Monique Dussaussois).
	+ On noer vevî k' on lome amour (Jenny d'Inverno).
	+ Tiesses pelêyes (Émile Lempereur)
* Lives sol walon eplaidî e 1977
	+ Tôme 1 di Cåzans walon (tecses d' après l' Tchestea rashonnés pa Raymond Mouzon).
	+ Live Doppagne so les tolus del Walonreye (Albert Doppagne)
* Pris d' sicrijhaedje k' on stî rmetous ciste anêye la :
	+ Pris Georges Michaux : diné a André Henin po *Tchansons po l'iviêr*

### Etrevéns a vey avou l' Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

* 1î d' djanvî: grands rebanaedjes des ancyins ptits bans d' Beldjike (metou en alaedje pa Joseph Michel).

### Ôtes etrevéns

26 d' octôbe : Li dierin cas di noerès plokes a stî rapoirté d' Etiopeye

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

* Louis Sohy

### Ôtès djins

* 11 d' avri : Jacques Prevert
* 19 di djun : Fernand Demany
* 19 d' awousse : Marcel Thiry
* 6 di sètimbe : Jean Rostand
* 14 d' octobe : Bing Crosby
* 5 di novimbe : René Goscinny
# Istwere

On live d' istwere
L' **Istwere**, c' est l' syince ki studeye tot çou ki s' a passé sol Daegne rapoirt ås etrevéns a vey avou des djins, dispu k' el sicrijhèt zeles-minmes.

Ele si schowe del preyistwere, la k' ci n' esteut nén scrît.

## Kiminçmint d' l' istwere

On fwait rmonter l' istwere des payis do Mîtrin Levant (la k' gn a yeu les prumîs scrijhaedjes) a a pô près troes siekes divant Djezus-Cri. C' esteut el Mezopotameye.

Les Chinwès scrijhèt dispu 1200 dvDjC.

Les Indyins del Mîtrinne Amerike avént des scrijhaedjes dispu 600 dvDjC.

## Pårtixhaedje di l' istwere

### Pårtixhaedje francès

Pårtixhaedje francès d' l' Istwere
Å pus sovint, on pårtit l' istwere insi :

* L' Antikité : des prumîs scrîts al croûlmint d' l' Impire Romin do Coûtchant (476).
* Li Moyinådje : di 476 al prijhe di Constantinope (1453) ou d' Gurnåde (1492).
	+ N.B. : L' anêye dal fén di Moyinådje est bråmint batayî pa les istoryins.
* Les Tins modienes : di cisse date la al revintreye francesse (1789), çou k' on lome ossu l' Ancyin redjime.
* Les Trevéns d' asteure : del revintreye francesse a asteure.

Ci pårtixhaedje la est foirt criticåve, divant tot pask' i rashît l' trepådjaedje so l' istwere di l' Urope, et aprume del France.

### Pårtixhaedje eternåcionå

sôdård walon
* Viye Istwere : di 3200 dv DjC a 200 a 600, sorlon les civilizåcions
* Mîtrinne Ådje (eternåcionålmint) (inglès : *post-classical era*) : dispu 200 a 600 disca 1200 a 1600
	+ Prumire Mîtrinne Ådje
	+ Plinne Mîtrinne Ådje
	+ Dierinne Mîtrinne Ådje
* Tins modienes
	+ Prumîs tins modienes
	+ Plins tins modienes
	+ Trevéns d' asteure

## Coxhes di l' istwere

* l' istwere classike, ki studeye foiravant les faitindjes des rwès et des payis.
* l' istwere des civilizåcions
* l' istwere sociåle, ki s' aprepeye del vicåreye des ptitès djins

## Critike di l' istwere classike

coviete d' on live d' istwere del Walonreye
L' istwere classike est todi scrîte påzès peupes k' ont wangnî les gueres. Ou pa ene trope di djins ki s' ont rindou mwaisse d' on metou payis.

Insi, l' istwere del Beldjike pa les istoryins classikes vout d' tote foice endè fé on bea payis bén uni, sovint tot cloyant les ouys so l' culteure des djins. Did la l' idêye da Yoran Delacour di scrire des lives d' istwere veyowe pa les peupes avou des formagnîs lingaedjes. Po les Walons, c' est l' Istwere del Waloneye, come veyou pås Walons.

## Les pus inflouwintès djins d' l' istwere

On personaedje istorike, c' est ene rilomêye djin k' a yeu on role dins l' Istwere.

Les 100 pus inflouwintès djins d' l' Istwere ont stî relîs, sayreçmint, pa on cwereu amerikin divins on live lomé The 100 (les cint pus grands nos d' l' Istwere).
# Amagnî

Joachim Beuckelaer, 1560-1565
les boûketes, èn amagnî walon
Èn **amagnî** ou **amindjî** (on dit eto: ene **nouriteure**), c' est ene sacwè k' les djins magnèt, eneviè èn aboere ou abwesson, k' est bevowe.

Des côps, come po les sopes, c' est målåjhey di rindjî l' cayet inte amagnî et aboere.

*Les amagnîs po les biesses sont studyîs a pårt.*

## Syinces et dominnes a vey avou ls amagnîs

* Li nourixhince (diyedetike) situdeye li valeur des amagnîs.
* Li bénmagnince (gastronomeye) mostere kimint fé et djudjî des rcetes d' amagnî.

## Amagnîs walons

*Loukîz a :* Amagnîs et aboeres walons
## Amagnîs di ds ôtes payis

*Loukîz a :* Amagnîs marokins
# 1î d' avri

Li prumî d' avri, c' est li 91inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 92inme po ls anêyes bizetes); n a co 274 djoûs po-z ariver å dbout d' l' anêye.

Ouy, c' est l' djoû k' on fwait poirter l' moes d' avri ås boubiès.

## Li spot do djoû

*I gn a pont d' prumî d' avri*
*kel coucou nel dit.*
## Ça s' a passé ç' djoû la

(et c' est nén des boudes d' avri)

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

### Ôtès sacwès

* 1939: fén del Guere civile espagnole, wangneye påzès fachisses
* 1976: fondåcion di l' eterprijhe Apple Computer
* 1979: L' Ayatola Xhomeyni proclame li republike islamike d' Iran.

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1833: Joseph Kinable
* 1875: Armand Masson
* 1925: Willy Chaufoureau
* 1961: Dominique Vanderstoken

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 2005 : Armand Deltenre

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

* djoû do pexhon d' avri

---

**Vey eto:**

30 di måss - 31 di måss - 2 d' avri - 3 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# Spôrt

L' ekipe d' aviron d' Twin.
Des djonnes ki djouwnut å fotbale.
On **spôrt**, c' est ene façon a pårt di fé rmouwer s' coir, tot seu ou dins ene trope di djin, sovint po si mzurer avou des pareys a lu.

Les prumîs spôrts ont don stî çou k' on lome asteure l' atletisse.

Adonpwis, li mot spôrt a stî dné a totes sôres di lûte, pår avou des machines (coûsses d' otos) ou a des djeus d' tuzaedje (spôrts di tuzaedje, come les etcheks.

## Motlî

Li ci (cene) ki pratike on spôrt est lomé "sportif" u sportive. End a des cis (cenes) ki c' est po leu plaijhi et des ôtes ki nd ont fwait leu mestî. Adon li spôrt divént on cwårtî d' l' economeye, et pout bressî des nouzomès banslêyes di cwårs.

Des teréns d' petanke.
Cwand des sportifs u sportives si mzurnut, on cåze di lûte, match u pårteye. Li ci (cene) ki wangne sacwants lûtes, lomêyes "tchampionats" est lomé tchampion(e). Les pus rlomés, c' est les cis (cenes) k' ont leu tite ås djeus olimpikes.

## Sacwants spôrts

* atletisse
	+ coûsses a pî
		- 100 metes (coûsse)
		- …
		- maraton
	+ potchaedje
		- potchaedje å hôt
			* potchaedje al pietche
		- potchaedje å lon
	+ hinaedjes
		- hinaedje do pwès
		- hinaedje do djavlot
		- hinaedje do mårtea
	+ pintatlon, eptatlon, decatlon
* spôrts di bale
	+ fotbal
	+ fotbal amerikin
	+ fotsal
	+ baskete (spôrt)
	+ volè (spôrt)
	+ tenisse
		- tenisse di tåve
* spôrts avou des ahesses
	+ ciclisse
	+ ski
* spôrts ås moteurs
	+ coûsses di moto
	+ coûsses d' oto
* spôrts di lûte
	+ bocse pîs-pougns
	+ bocse taylandesse
	+ sumô

…

## Hårdêye divintrinne

* dopigne
# 1860

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1860 do calindrî grigoryin.
18inme sieke | **19inme sieke** | 20inme siekeanêyes 1840 | anêyes 1850 | **anêyes 1860** | anêyes 1870 | anêyes 1880
1855 | 1856 | 1857 | 1858 | 1859 | **1860** | 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865
## Evenmints

## Ont vnou å monde ciste anêye la

* 17 di setimbe : Eugène Monseur
* 30 d' octôbe : Florent Mathieu
* Joseph Anciaux

## Ont morou ciste anêye la

* 24 di djun : Jerome Bonaparte
# Rome

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Rome », loukîz cial.
Rome
August Fischer (1895)
**Rome**, c' est l' mwaisse veye di l' Itåleye.

## Mwaissès dnêyes

Li peuplåcion esteut di 2 874 529 dmorants e 2017.

Dins Rome, gn a ossu l' estat do Vatican.

## Univiersités

* Univiersité di Rome III
* Univiersité di Rome « La Sapienza »
* Univiersité di Rome « Tor Vergata »
* Univiersité Niccolò Cusano
# Diyalogue

On **diyalogue** (eto : **cåzmint a deus**), c' est on djåzaedje inte deus djins.

C' est eto on djinre di belès-letes, soeye-t i po des sketchs, des boket d' roman u d' pîce di teyåte.

## Ouves e walon ki c' est bråmint des diyalogues

* Bate di dvize inte on catolike ey on protestant
* Djihan-ki-ploye et Linete Makêye
* Ene båke so les bwès d' l' Årdene
* Les mots walons Gui Fontinne (k' onk des diyalocteus î djåze e francès)
* Cactaedjes e cåbaret

## Hårdêye difoûtrinne

 so Wikisourd: Categoreye:Diyalogues (totès ouves ki c' est des diyalogues)
# 1982

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1982 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1960 | anêyes 1970 | **anêyes 1980** | anêyes 1990 | anêyes 2000
1977 | 1978 | 1979 | 1980 | 1981 | **1982** | 1983 | 1984 | 1985 | 1986 | 1987
## Etrevéns

### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye

* Prumî l° del gazete e walon : Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès, eplaideye pa Roger Viroux, ki vicrè disk' e 2005.
* Lives sol walon eplaidîs ciste anêye la
	+ *L' élevage des bovidés à Jauchelette* (Jean-Jacques Gaziaux)
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
	+ El bos k' on fwait les violes (Josée Spinosa-Mathot)
	+ Pal craeye d' ene pitite voye (Hubert Haas)
* Lives e picård
	+ Live Mahieu di spots picårds

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1î d' djun : Justine Henin

### Ôtès djins

* 8 di måss : Marjorie Estiano
* 25 di måss : Jenny Slate
* Emmanuel André

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* Reynolds Hostin
* Léon Hector
* Firmin Callaert
* 17 di djulete : Edouard Seret

### Ôtès djins
# Rilidjon

Ene mape avou les rlidjons soûmintreces des payis del Daegne.*Loukîz a :* Djivêye di rlidjons et creyances spirituweles
Ene **rilidjon**, c' est in sistinme di creyances d' ene djin eneviè on monde foû naturel.

Ces creyances vont avou totes sôres di pratikes, diferinnes po tchaeke rilidjon, ou minme, dins ene minme rilidjon, po tchaeke coxhe.

## Nén-rilidjon

Tos les djins n' ont nén des **rlidjons**. Les sakîs ki ni croeynut a rén d' **rilidjeus** sont lomêyes des ateyisses.

Houte di çoula, tos les creyants n' ont nén des **rlidjons**. Les cis ki creyèt a onk, virpus pluzieurs, djos sont lomés des deyisses, come Voltaire.

Adonpwis, les cis ki tchictêynut a croere a åk u n' rén croere sont lomés des agnostikes.

## Grands tinmes des rlidjons

* les diès ou li diè unike (lomé classicmint «Bon Diu» e walon).
* l' egzistance d' ene åme
* li vicaedje après l' moirt