Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Teyåte

essegne do teyåte
après l' pîce, les acteurs, li mwaisse del djowe, et les ôtes ovreus
Teyåte
Li **teyåte**, c' est on djeu d' personaedjes ki djhèt l' tecse d' ene pîce di teyåte, å pus sovint dins ene såle di teyåte.

*Li teyåte e walon est studyî so ene pådje tote seule.*

## Motlî

Sol sinne, on-z a stampé des **decôrs**.

Les cenes et les cis ki djouwnut des roles sont lomés les **acteurs** u les **comedyins**. On dit eto, tot biesmint, les **djouweus d' role** ou **djouweus d' teyåte**).

Cwand ces acteurs la djouwnut todi eshonne, i s' assoçnèt voltî et monter ene dramatike. Po s' end ocuper, on lome on **redjixheu**.

Li mouvmint des acteurs sol sinne est acvierné på mwaisse del djowe (eto: l' essinneu, li meteu el sinne.

Li prumî côp k' on djowe ene pîce ki vént d' esse sicrîte, ça s' lome li **creyåcion**.

Gn a eto des ôtès ovraedjes po-z adiercî ene pîce di teyåte : les repetaedjes, li shoflaedje (ovraedje do shofleu u del shofleuse]], les fjhaedjes di bruts et l' metaedje des loumires (li bouye des loumiraedjisses).

Onk (ene) ki scrît des pîces, k' elzès djowe, ki fwait do (del) mwaisse del djowe et do redjixheu (del redjixheuse), on l' lome voltî on **teyåtreu** (ene **teyåtreuse**)

Ene sôre especiåle di teyåte, c' est l' teyåte di marionetes.

Do teyåte ki s' fwait pol radio si lome ene pîce radiofonike. Pol tévé : on tévéfime.
# Romantisse

Li **romantisse**, c' est on mouvmint d' idêyes et on stîle di scrijhaedje.

## Tinmes des romantisses

Les romantisses sont foirt près del nateure. I cåznut sovint del "Bele" dins leus ouves.

## Sicrijheus romantikes e walon

Emey les scrijheus romantikes e walon, i fåt ritni Tchåle Simonon, k' a-st enondé l' mouvmint, eyet Djôzef Mignolet.

N a-st eto yeu, djusse po ene ouve, Hinri Colete.

## Pondeus romantikes

### Almagne

* Caspar David Friedrich
* Carl Wilhelm Kolbe
* Philipp Otto Runge

### Flamind

* Nicaise De Keyser
* Gustaaf Wappers
* Antoine Wiertz

### France

* Eugène Delacroix
* Théodore Géricault
* Laurent Joseph Pelletier

### Neyerlande

* Barend Cornelis Koekkoek
* Cornelis Springer
* Salomon Verveer
# Norvedje

|  |
| --- |
| Norvedje |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *Ja, vi elsker dette landet* |
|  |
| Mwaisse-veye | Oslo |
| Lingaedje oficir | Bokmål, Noû-norvedjin, Norvedjin |
| Sitindêye • totåle |  385 207 km² |
| Populåcion • totåle |  5,627,400 dimorants 14.6 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 26 octôbe 1905 |
| Tchîf d' estat | Harald V de Norvège |
| Prumî minisse | Jonas Gahr Støre |
| Manoye | couronne norvégienne |
| Coisse d' eure | UTC+01:00 |
| Preficse telefonike | +47 |
| Dominne internete | .no |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Norvedje** |
| Modele: voy • copene |

Li **Norvedje**, c' est on dislaxhî payis do di l' Urope bijhrece.

## Istwere

Ene des patreyes des Vikignes.

A stî colnijheye on tins des Daenwès.

1982 (a-z aveuri) Acoirds d' Oslo ki sayèt d' aminer l' påye inte Israyel et les Palestinîs

E 2011, atake do pårlumint et d' on raploû d' djonnes pa on terorisse del foite-droete k' a fwait 77 moirts.

## Politike

Rweyåme

## Redjons

Redjons 2024

| # | Redjons 2024 | Administrative center |
| --- | --- | --- |
| 3 |  Oslo | Oslo |
| 11 |  Rogaland | Stavanger |
| 15 |  Møre og Romsdal | Molde |
| 18 |  Nordland | Bodø |
| 31 |  Østfold | Sarpsborg |
| 32 |  Akershus | Oslo |
| 33 |  Buskerud | Drammen |
| 34 |  Innlandet | Hamar |
| 39 |  Vestfold | Tønsberg |
| 40 |  Telemark | Skien |
| 42 |  Agder | Kristiansand |
| 46 |  Vestland | Bergen |
| 50 |  Trøndelag | Steinkjer |
| 55 |  Troms | Tromsø |
| 56 |  Finnmark | Vadsø |

## Djeyografeye

Trevåtcheye på Ceke polaire bijhrece. Lavola, on pout vey li solea d' meynute (a Tromseu, boutans).

Coisse foirt discotaeyeye avou toplin des falijhes. Les bresses di mer ki moussèt insi inte les falijhes si lomnut des fiordes.

## Economeye

Petrole dins l' Mer do Nôr astok.

Pexhe, eto ås balinnes.

## Djins

### Rilomés norvedjins

* Roald Amundsen
* Edvard Grieg
* Thor Heyerdahl
* Henrik Ibsen

## Culteure

Li soce nåcionåle di televuzion eyet d' radio, c' est l' NRK.

Cwåte poståle di Norvedje sicrîte e walon
## Hårdêyes difoûtrinnes
# 1999

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1999 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1970 | anêyes 1980 | **anêyes 1990** | anêyes 2000 | anêyes 2010
1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | **1999** | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004
## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

Coviete do cénkinme live des "Fåves do Baron d' Fleuru da Henri Pétrez
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
	+ Ene novele modêye, pår siplitcheye do motî da Villers eplaideye di Jean Lechanteur.
	+ Live des Live des codjowaedjes (da Simon Stasse)
	+ Magnaedjes di manaedjes (on live di rcetes da Joël Thiry)
	+ Droles di biesses (des arimés foû ordinaires da Marcel Slangen)
	+ li cénkinme ramexhnêye des Fåves do Baron d' Fleuru (da Henry Petrez)
	+ Do tcherbon dins les flates (da Émile Lempereur)
* Gazete e walon : sikepiaedje di Walo + gazete

### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1î d' djun : David Blaude

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 11 d' awousse : Charles Bentz
* 22 d' setimbe : Charles Josserand
* 8 di nôvimbe : Bernard Jacob

### Ôtès djins

* 17 di setimbe : Henri Storck
* 6 di nôvimbe: Sleim Ammar
# Pucele (planete)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « pucele », loukîz cial.
Essegne del Pucele
Li **Pucele**, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 24 d' awousse et l' 22 d' setimbe.

* Planete di dvant : Liyon
* Planete d' après : Balance

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Pucele", alez s' vey e splitchant motî.*

## Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Puceles

(po 2008)(a-z aveuri)

* Sintimints : ene boune anêye po rmete les catches e for. Tot est scrît po viker a deus !
* Ovraedje : Li ci k’ årè des idêyes serè l’ bénvnou. Les ôtes doimront so leus lawris ! Ni maxhîz nén l’ ovraedje avou l’ måjhone.
* Santé : Si vos n’ fijhoz nén des biestreyes, tot serè po l’ mî. Po wårder l’ fôme, fijhoz del djimlastike.
* Çanses : Rén n’ vos toumrè el boke sins bodjî. Sayîz do mete des çanses di costé.

## Sourdants & pî-notes
# 12 d' avri

Li 12 d' avri, c' est li 102inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 103inme po ls anêyes bizetes), avou 263 djoûs ki dmornut co po disk' al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

### Etrevéns a vir avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1873: Jules Vandereuse
* 1926: René Dardenne
* 1928: Émile Gilliard

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la

### Rilomés walons et waloneus

* 1958 : Henri Van Cutsem

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

10 d' avri - 11 d' avri - 13 d' avri - 14 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# 4 di nôvimbe

Li 4 di nôvimbe, c' est li 308inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 309inme po ls anêyes bizetes), et k' i n' dimeure pus k' 57 djoûs po-z avni al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

### Etrevéns a vir avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1859: Jules Feller

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

2 d' nôvimbe - 3 d' nôvimbe - 5 di nôvimbe - 6 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# 2014

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 2014 do calindrî grigoryin.
20inme sieke | **21inme sieke** | 22inme siekeanêyes 1990 | anêyes 2000 | **anêyes 2010** | anêyes 2020 | anêyes 2030
2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | **2014** | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019
## Ça s' a passé ciste anêye la

Imådje:Les grands åbes pile di lives.JPGLive d' imådjes "Les grands åbes"
### Etrevéns a vey avou l' walon

* Lives e walon k' ont rexhou ciste anêye la :
	+ Bosret di s' no d' famile (Joëlle Spierkel)
	+ So tchants so voye (Joël Thiry)
	+ Les grands åbes (Stibane, Sarah V, På-Hinri Thomsin, eyet ds ôtes)
	+ Li Noeråde (Jean-Luc Fauconnier)
	+ Sapinse Seur Lidiye (Emile Gilliard)
	+ Paskeyes di tos les djoûs (Joseph Selvais)

### Etrevéns a vey avou l' Walonreye

* Li govienmint del Walonreye candje, et ç' n' est nén l' minme k' å livea federå. Paul Magnette divént minisse-prezidint, mins Rudy Demotte dimeure minisse-prezidint del Federåcion Walonreye-Brussele

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

Pitit metingue Tchålerwè li londmwin del diclåråcion do govienmint Tchåle Mitchî
Après les vôtaedjes do moes d' djun, i s' arindja on drole di govienmint, avou fok on pårti walon, li MR, å govienmint. Li prumî minisse (Charles Michel) et l' minisse des finances fourît di ç' pårti la. Tos les ôtes gros ministeres alît a des Flaminds di droete et do cinte. Gn ourit bråmint do herleme sociå, metans ene manif di tos l' payis a Brussele li 15 di decimbe.

Les Rodjes Diåles vont pol prumî côp disk' ås dmeyès finåles d' ene cope daegnerece di fotbal (loukîz 2 pådjes ladsu dins l' Rantoele-gazete l° 71 di l' erî-såjhon 2014).

### Ôtes etrevéns

* Oucrinne : Fén 2013, li prezidint rifuze l' acoird avou l' Kiminålté uropeyinne; des revinteus pro-Urope ocupèt adon Kiyev; li 20 di fevrî, l' årmêye saetche dissur zels å fuzik, avou 75 moirts. Li 22 d' fevrî li prezidint cwite Kiyev po Xharkov, et adon, li pårlumint vôte si disdjocaedje. Mins li Rûsseye riprind l' Crimêye, et les Crimeyins acceptèt l' raloyaedje pa referandom li 16 di måss. Adonpwis, les deus provinces di Doniesse et Louhanse volèt esse dislaxheye, et c' est l' guere sacwants moes ki fwait dipus d' 2000 moirts.
* Ene minêye di five Ebola acsût li Liberia, li Siera Leyone eyet l' Guinêye-Conacri. Et, pol prumî côp, fé ricnoxhe des cas foû d' l' Afrike.
* Israyel atake co on côp l' Binde di Gaza, pa air, pa tere et pa mer. Gn årè ene swessantinne di moirts israyelîs (ene dijhinne di civils) et dipus d' 2000 moirts palestinîs (dipus d' 1500 civils). Gn ava waire di rclamaedje disconte Israyel dins les payis d' Urope coûtchantrece.
* Li guere civile di Sireye, e s' cwatrinme anêye, fwait todi on hopea d' moirt. Des revinteus islamiveus d' Irak et Sireye controlèt ene nouzome sitindêye di tere, et ahiver èn estat islamike lomé eto Dayech.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 8 di djun : Jean Brumioul
* 9 di djun : Andrée Bacq
* 4 di djulete : Robert Vandamme
* 13 di setimbe : André Quevrain

### Ôtès djins

* 5 di djanvî : Euzebio
# 1î d' nôvimbe

Li prumî d' nôvimbe, c' est li 305inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 306inme po ls anêyes bizetes); gn a co 60 djoûs ki dmorèt po disk' al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1856: Emmanuel Despret
* 1943: Salvatore Adamo

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1900 : Edouard Remouchamps

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

* Tossint

## Uzances et creyances

### Uzances et creyances el Walonreye

C'est l' Tossint, li fiesse di tos les sints

Come dins tote l' Urope catolike, les djins vont so les tombes di leus djins ci djoû la. *(Pask' i n' overnut nén ç' djoû la mins, dins l' droet do djeu, c' est li ledmwin, li 2, k' i duvrént li fé.)*
A Mlet, on n' pleut nén travayî avou des osteyes betchants ci djoû la, pask' ôtrumint, on åreut plou acsure ene åme, pask' ele n' estént nén tertotes rintrêyes å paradis.

---

**Vey eto:**

30 d' octôbe - 31 d' octôbe - 2 d' nôvimbe - 3 d' nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# Dominne publik (ouves dizo abondroets)

essegne do dominne publik (sins valixhance e l' djustice)
On djåze di **dominne publik** po les abondroets d' oteur cwand ces-ci disparexhnut pår, et k' tolminme kî si pout siervi d' ene metowe ouve d' årtisse, come ça lyi plait.

Li dominne publik est diferin d' ene libe licince, ki permete eto di reployî des ouves d' èn oteur, mins avou sacwantès condicions.
# Manitoba

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Eplaeçmint del province dins l' payis
Li **Manitoba**, c' est ene province metowe å Mitan do Canada.

Mwaisse veye : Winipeg

Aiwes : L' Aiwe Qu'Appelle î prind sourd.

*Li Manitoba est eto l' no d' on batea dins èn albom da Kike et Fluke (da Hergé).*
# 15 d' octôbe

Li 15 d' octôbe, c' est li 288inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 289inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 77 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

* 1916 : Les Almands k' ocupèt l' Beldjike eplaidèt èn aresté administratif po schåyî li ministere di l' acsegnmint inte Brussele (pol Flande) eyet Nameur (pol Walonreye). Les ôtes ministeres vont shuve.

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

13 d' octôbe - 14 d' octôbe - 16 d' octôbe - 17 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# 7 d' octôbe

Li 7 d' octôbe, c' est li 280inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 281inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 85 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

* 1942 : ene ordonance almande askepeye li Werbestele

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1895: Maurice Grevisse
* 1926: Nicolas Donnay
* 1935: Paul Malherbe

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

5 d' octôbe - 6 d' octôbe - 8 d' octôbe - 9 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# Oteur

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
D' ene manire djeneråle, èn **oteur** (ene **otoresse** po ene feme), c' est ene djin k' est a l' oridjene d' ene sacwè.

## Ezès årts

* E literateure, on lome scrijheu(se) l' oteur d' on scrijhaedje, ki pout esse on live, on papîscrît.