Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Crustinnisse

Li **crustinnisse** ou **rlidjon crustinne**, c' est ene des troes grandès rlidjons monoteyisses avou l' Islam eyet l' djudayisse.

C' est l' cene k' a l' pus di creyants, åk come on miyård et dmey.

## Mwaissès dnêyes

C' est ene rilidjon båzêye sol doctrine, les ricmandåcions et les idêyes sipårdowes pa Djezus d' Nazarete, ki ses shuveus d' Antiyotche lomît «Crisse» (did la l' alomåcion: **crustin**). Les cis ki n' sont nén **crustins** ubén djwifs sont les payins, sorlon l' erlidjon. .

Foû des cminåltés djwives del Palestene (ki djåzént ebreu), elle a stî spårdowe pa sint På, ki djåzéve grek.

Ele si va diswalper dins l' Impire romin et fini pa divni li rlidjon oficire di l' Impire, adon eployî l' latén come lingaedje del liturdjeye.

Li rlidjon crustinne est fwaite d' atuzes teyolodjikes come li cene del Trinité, et des pratikes rilidjeuses, come les ofices rilidjeus.

## Sourdant
# Riyo d' Djaneyiro

Riyo d' Djaneyiro
**Riyo d' Djaneyiro** c' est li veye del Braezi.

 Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
# Noerès plokes

Les **noerès plokes** ou **noerès vexhotes** ou **noerès ploketes volantes ås djins**, c' esteut ene maladeye des djins, foirt prindåve.

On-z atrapéve des ptits botons sol pea, ki s' rinplixhént d' matire, pu souwer a crape, pu toumer. Si on ls aveut sol vizaedje, on dmoréve **gravé** ou **frezé**. Les malådes les pus griyeuzmint acsûts morént.

Li maladeye a stî dzindjnêye totavå l' Daegne e 1977.

C' est ç' maladeye la k' a permetou a Louis Pasteur d' edvinter l' eploctaedje po totès sôres di maladeyes cåzêyes pa des microbes.

## Moltî

### Sinonimeye

On lome eto l' maladeye

plokes, noerès plokes, pokes, noerès pokes, poketes, noerès poketes, ploketes, noerès ploketes; vexhetes; noerès vexhotes (*vèchètes*, *wahètes*, *wahyètes*, *wachètes*)
* lomaedje d' onk ki les markes lyi ont dmoré so s' vizaedje.

gravé, fraezé, grelé
Tos ces addjectifs la divnèt voltî des såvadjes nos d' djins.

## Cåze

Les noerès plokes estént cåzêyes pa on plocvirûsse.

## Espaitchance

live Jenner so les prumîs eploctaedjes
Edward Jenner, l' an 1796, aveut rilevé ki les modeuses k' avént stî enindjeyes pa les ploketes di vatches ni ramassént nén les noerès plokes. Did la, l' idêye di «mete les plokes» ås djins, por zels èn nén esse rascråwés. Ci serè li cmince di l' eploctaedje po toplin des maladeyes.

## Istwere

Sacwants minêyes ont stî racontêyes pa les scrijheus e walon, inte di zeles li cene di 1858.

On-z a ataké a vacciner les efants diviè 1900 l' Urope coûtchantrece et l' Amerike bijhrece. Pus ezès ôtes continints. Li dierin cas del maladeye a stî rapoirté d' Etiopeye li 26 d' octôbe 1977.

Les dierins cas avår ci serént arivés dins l' canton d' Mondjoye, e l' Efel, e 1962. On disfinda adon les cwarmeas, eto do costé d' Måmdiy.

## Sourdants
# Tchicago

Sacwants fotos
**Tchicago** (e-n inglès *Chicago*), c' est l' pus grande veye di l' estat d' Ilinwès, ezès Stats Unis d' Amerike.

## Istwere

A stî rlomêye po ene veye avou toplin des bandiyes, so li cminçmint do 20inme sieke.

## Dins les belès-letes e walon

N a-st ene ramexhnêye di noveles da Lucyin Mahin k' a stî lomêye å cmince "Tchicago-el-Walonreye".
# Lech Walesa

Foto di **Lech Walesa**, e 2009.
**Lech Walesa** (riscrît e polonès Lech Wałęsa), c' esteut on sindicalisse polonès k' a fwait berôler li sistinme comunisse, pu divni prezidint do payis.

Il a eto rçû l' Pris Nobel.
# Scoutisse

Li **scoutisse**, c' est on mouvmint d' djonnesse askepyî pa Robert Baden-Powell diviè 1907.

## Idêyes

I vout diswalper dins les djonnes des cwålités come li coraedje, li vicaedje emey li nateure, li vicaedje-eshonne dins l' etraidance et l' diciplene.

## Ocupaedjes

Les scoutes fijhèt, on côp l' an, on camp. Al fén do camp, i priynut les djins d' alintoû a on feu d' camp.

## Dins les belès-letes e walon

Dins ene novele da Djhan-Pire Dumont (divins «Tot tournant les pådjes»), on djonne racové d' ses grands-parints, va aler ås scoutes, paski c' est l' curé ki s' end ocupe

## Hårdêye divintrinne

Floriconte do feu (tchanson) (tchanson classike des feus d' camp)
# Filmaedje (d' on fime)

Tournaedje d' on fime walon-cåzant e molén d' Djentene
Li **filmaedje** u **tournaedje**, c' est tot l' tins k' on boute po prinde les sinnes d' on fime.

## Disrôlmint do filmaedje

Divant l' sinne, gn a on scalot ki dmande k' on s' taijhe, et boerler : "Taijhoz vos : on filmêye".

Tchaeke sinne kimince pa on rclapaedje d' ene plantchete, avou l' limero del sinne mårké dsu.

Cwand ene sinne ni va nén, li mwaisse-filmeu rboerlêye "Ahote !" (e francès "*coupez !*")

Sovint, po fé del riclame, on preye des gaztîs a sacwantès sinnes do filmaedje.

Cwand l' fime est tot filmé, gn è dmeure co l' emantchaedje.
# Tchestea d' Versailles

Li **tchestea d’ Versailles** (riwalnijhåve **tchestea d' Versaye**), c' est on tchestea et monumint ki s’ trouve a Versailles e l' France.

## Istwere

Li tchestea d’ Versailles a stî l’ tchestea do Rwè d’ France Louwis XIV, pu da Louwis XV et co après da Louwis XVI.

Di 1682 a 1789, il esteut eto l’ sidje do povwer do Rweyåme di France.

Ci n' est nén Louis XIV k' a fwait basti l' tchestea, come ons etind dire sovint, mins c’ est lu ki lyi a bayî ene grande impôrtance dabôrd ki dvant lu, ci n' esteut k' on ptit paviyon d’ tchesse.