Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Venezwela

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.

|  |
| --- |
| Venezwela |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *Gloria al bravo pueblo* |
|  |
| Mwaisse-veye | Caracas |
| Lingaedje oficir | Espagnol |
| Sitindêye • totåle |  912 050 km² |
| Populåcion • totåle |  31,250,306 dimorants 34.3 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 5 djulete 1811 |
| Tchîf d' estat | Delcy Rodríguez |
| Manoye | bolivar souverain |
| Coisse d' eure | UTC−04:00, Amérique/Caracas |
| Preficse telefonike | +58 |
| Dominne internete | .ve |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Venezwela** |
| Modele: voy • copene |

Li **Venezwela**, c' est on payis d' Amerike nonnrece sipagnol-cåzant, al Bijhe do Braezi ey al Nonne del Colombeye.

## Istwere

### Dislaxhaedje

E 1797, ene binde di Venezwelyins creyoles avît sayî di s' dislaxhî del Vice-rweyåté di Nouve-Granada, ene colneye espagnole. Mins nerén, ça ava fwait berwete. Il ava falou ratinde li 5 di djulete 1811 po k' el republike des **Estats Unis do Venezwela** soeye askepieye avou l' poûssance da Simón Bolívar eyet da Francisco de Miranda. Totfeye, l' Espagne dismonta cist Estat la.

Deus ans après, on meta so pî l' deujhinme republike do **Venezwela** po sey aflaxheye co on côp, e 1815. Li troejhinme republike vént l' anêye k' ava shuvou, todi sol manaedjaedje da Simón Bolívar. Ça ava duré disk' å 15 di fevrî 1819, djoû di l' askepiance del Grande Colombeye. E 1826, ci payis ci est cpårti e troes avou l' **Venezwela**, d' on costé, poy el Republike di Nouve-Granada avou l' Ecwateur, d' èn ôte.

### Asteure

Inte 1999 eyet 2013, c' est Hugo Chávez ki prezidéve el **Venezwela**, disk' al moirt. Pindant l' dijhnêye 2000, ci payis ci a cnoxhou ene grande crexhance economike avou ene amidrance eto dins les dominnes sociåles : santé, acsegnmint, paregzimpe.

Avou ; metans ; ene desse ki, leye ossu, crexhe d' pus e pus, eyet l' raptitixhance do pris do petrole, li payis a divnou pus pôve eyet les dmorants ont cmincî a-z awè deur po mindjî ubén po covri les prumîs adjôs.

Tot shuvant Hugo Chávez, li termene da Nicolás Maduro n' a nén stî trinkile nerén. Li ritchesse do **Venezwela** a dischindou ås alintoûs d' 75% etur 2014 eyet 2020. Si prezidince ît pår rlomêye po des rujhes d' ecråxhaedje u co po ene deurté conte les opôzants politikes. Li 3 d' djanvî 2026, Nicolás Maduro s' a fwait disdjoké påzès Uyessês.

## Djeyografeye

* Caracas
* Maracaibo.
* Mérida

## Referinces eyet sourdants
# Tigue

Tigue
On **tigue**, c' est ene biesse ås tetes, magneuse di tchå, des tchôds payis, k' a ene pea avou des royes so tot l' coir.

Sincieus no d' l' indje : *Panthera tigris*

Famile : tchetidîs

## Discrijhaedje

Li tigue est 2 metes long et pezer 200 kg.

Ses poys sont djaene-orandjes, blancs sol vinte, avou des noerès royes tot do long del schene, des pates et del cawe.

## Vicaedje

I vike del nute, ezès plaeces dilé les aiwes, wice k' i s' bagne voltî, al diferince des ôtes tchetidîs ki veyèt evi l' aiwe.

## Spårdaedje

On l' trouve purade e l' Azeye nonnrece.
# Spirou (biesse)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « spirou & Spirou », loukîz cial.

On **spirou** (on dit eto : on **skiron**), c’ est ene biesse ås tetes del sôre des rawiants.

Sincieus no d' l' indje : *Sciurus vulgaris*

Mins gn a eto des ôtes sôres di spirous.

## Discrijhaedje

Il a ene rossete coleur, avou on blanc vinte.

Il a ene grosse poyowe cawe.

## Vicaedje

I vike dins les åbes, et-z î griper tot stitchant ses awiyantès grawes divins l' eschoice. Et potchî mo adjetmint d’ ene coxhe so l’ ôte, tantea k' on n' direut k' i vole.

Si ni est fwait d’ ene bole di mossets, di foyes et d' fenès coxhetes. Il est todi bén stitchî dins li dzeu d’ on sapén.

I magne des glands, des noejhetes, des djaeyes; mins eto des mosseas ki vnèt so les åbes, des botons d' foyes ou d' fleur, des tchampions.

## Mopliyaedje

Les boscheteas (djonnes di skiron) sont ni-fuyants.

## Sourdants et pî-notes
# Boigne boyea

Li **boigne boyea**, c' est on boket des boyeas ki n' a pont d' rexhowe : si coron est on cou-d'-saetch.

Il est foirt rastrindou ås djins.

## Boigne boyea ås biesses

Åzès biesses, li boigne boyea est bråmint pus diswalpé k' ås djins. Did la li no di «saetch å stron», saetchot å brin, saetchot å stron, ås poyes et å pourcea.

Po les oujheas, il est dobe.

Ås tchvås, c' est on gros saetch di pus d' 50 lites.

## Maladeyes do boigne boyea

### ås djins

L' efouwaedje do boigne boyea, c' est l' apindicite, k' on loméve davance les «colikes mizerere».

### ås biesses

coccidiôze do boigne boyea å polets d' poytreye
Å poyes, c' est la k' on voet li pus corante (eyet l' pus griyeuse) des coccidiôzes (li cene a Eimeria tenella.

I s' pout toide ås vatches et fé on stopaedje des boyeas.

## Sourdants
# Boyeas

boyeas des djins
Les **boyeas** (on dit eto, camaerådreçmint, les **tripes**), c' est ene longue buze, tote racafougneye, ki va do stoumak a l' anusse.

C' est la ki l' amagnî (et l' aboere) est ctaeyî a ptits féns bokets, ki passèt dins l' sonk.

## Pårteyes des boyeas

Dins les biesses ås tetes et les oujheas, todi, les boyeas sont pårtis insi:

* li ptit boyea, lu-minme ripårtixhåve e troes bokets
	+ li douwodenom
	+ li djedjunom
	+ l' ileyon
* li boigne boyea, ki n' est pus k' on brostion dins l' coir des djins mins ki pout esse araedjeymint grand dins des biesses k' i gn a (tchivås). Ås oujheas, il est dobe.
* li gros boyea la k' les crotes askepeynut, tchaeke sôre di biesse si cogne.
* li crås boyea, k' est ddja foû do peritoenne dins l' bassin et ki s' raloye e l' anusse.

## Fonccions des boyeas

Li prumî ovraedje des boyeas, c' est d' prinde les nourixhmints di l' amagnî, pol fé dins l' sonk, pu dins l' foete. Et d' distcherdjî evoye çou ki n' sieve nén, dins les distcheyaedjes.

Les bactereyes do gros boyea pôrént eto awè on role dins l' ovraedje del tiesse (atuze do «deujhinme cervea»).

## Maladeyes des boyeas

* boylite (interite)
* trintchêyes (colikes, griyeus må d' vinte)
* viers des boyeas
* magnants mås

Les senes di ces maladeyes la

* schite
* må d' vinte
* resseraedje)
* trota (petaedje et vessaedje)

## Uzaedjes des boyeas

El cråxhreye les boyeas siervèt a fé des tripes, des androuyes, do hatchisse, des såcisses et såcissons.

Ås magneus d' tchås, les boyeas, magnîs avou leu contnou, c' est leu mwaisse sourdant di vitamenes B.
# Filipenes

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Mape Filipenes
Les **Flipenes**, c' est on dislaxhî payis d' Azeye. C' est on tchaplet d' iyes.

Les djins sont purade catolikes. Mins gn a sacwants coins avou des muzulmans.

Mwaisse veye : Manile (Manila)

Ôte veye : Tacloban

## Istwere

Les Flipenes fourît colnijheyes aprume des Espagnols.
# Sodoirmant ordinaire

Sodoirmants ordinaire après ene pîxhe
Li **sodoirmant ordinaire**, c' est l' pus cnoxhou des sodoirmants; el Walonreye, todi.

C' est eto l' pus gros.

Sincieus no d' l' indje : *Glis glis*

## Discrijhaedje

Li sodoirmant ordinaire est 14 a 19 cintimetes long, del tiesse å cawî, avou ene cawe ene rawete di 11 a 13 cm pol cawe.

I peze å pus sovint 120 a 150 grames, mins pout esse li dobe crås divant di s' fordoirmi.

## Biyolodjeye

## Sipårdaedje

Mape do spårdaedje do sodoirmant ordinaire
# Morfene

Li **morfene**, c' est ene drouke k' on-z uze medicålmint po soladjî sacwantès sofrixhances.

## Oridjene

Li **morfene**, c' est èn opioyide naturel ki vént do pavoe opioyide, ubén d' ès no sincieus : *Papaver somniferum*.

Li tcherpinte tchimike del **morfene**: C17H19NO3.
Tolminme ki l' opiom a stî discovri shijh meyes ans padvant Djezus d' Nazarete, il årè falou rastinde 1803 pol **morfene**.

## Uzance

E l' medcene, on-z uze el **morfene** po soladjî mwintès sofrixhances. Cwek' on s' e pout siervi come ene môde d' aprestaedje medicå al moirt.

Avou ça, on s' pout eto drouker pol plaijhi. Pa ç' voye la, on pout må d' atraper l' foetite B u co l' C.

## Referinces eyet sourdants
# Cressale

*Falco tinnunculus*
*Falco tinnunculus*
Li **cressale** u **crustale** u **crustalin**, c' est on ptit fåcon ki tchesse tot dmorant a voler el minme plaece, çou ki fwait pinser a ene aparexhaedje do Sint Spér. Po çoula, i baltêye do dbout des aiyes.

Sincieus no d' l' indje : *Falco tinnunculus*

Famile : Fåcnidîs

## Discrijhaedje

Li cressale est maytêye so s' vinte, et rossete so s' dos. Ell a des longuès pondantès aiyes.

Li måye et l' frumele ont a pô près l' minme grandeur.

Les måyes sont gris so leu tiesse et so leu cawe, avou ene noere binde å coron.

Les frumeles, et les djonnes måyes avou, sont rosseas so leu tiesse et so leu cawe, avou sacwantès båres foncé-brunes.

## Vicaedje

Li cressale tchesse les soris et les cwarpeces, rålmint les poyons.

Ele n' est nén aclevåve.

## Sourdants
# Liyon

On **liyon**, c' est l' pus grosse des biesses ås tetes magneuses di tchå.

Sincieus no d' l' indje : *Panthera leo*

## Spårdaedje

End aveut dins tote l' Afrike, minme e l' Afrike bijhrece, mins il î ont disparexhou e 20inme sieke.

## Dins les fåves do djåzantès biesses

Dins les fåves di djåzantès biesses, il rprezinte todi li rwè des biesses.

Sacwants rlomêyès fåves avou on liyon come personaedje:

* Les biesses acsûtes del pesse
* Li liyon et l' rat
# Sporofôre

sacwants spôrofôres; li miceliom, c' est les féns fis agritchîs al tere k' i gn a å dzo do pî; gn a èn anea sol ci d' hintche
Li **sporofôre** u **carpofôre**, c' est l' boket des tchampions k' est foû tere, et ki poite les spôres po l' plante si poleur mopliyî.

Li sporofôre est fwait d' on **pî**, d' ene **tiesse** (on dit eto : **tchapea**), et co kécfeye d' èn **anea**.

Li boket do tchampion k' est dins tere, c' est l' miceliom.
# Urope

Lingaedjes e l' Urope
L' **Urope** ou **vî continint**, c' est l' boket coûtchantrece d' on blok di tere lomé Eurazeye, ki l' boket levantrece, c' est l' Azeye.

Il est metou erî d' l' Afrike pal Mîtrinne Mer.

* Pårtixhaedje di l' Urope
* mape des redjons climatikes d' Urope
* l' Urope e l' an 1000

## Payis d' Urope

*Loukîz a :* Categoreye:Urope
* Albaneye
* Almagne
* Andôre
* Bas Payis
* Beldjike
* Belarûsseye
* Bosneye
* Bulgareye
* Crowåceye
* Daenmåtche
* Espagne
* Esloveneye
* Estoneye
* Finlande
* France
* Grece
* Hongreye
* Irlande
* Itåleye
* Izlande
* Grece
* Kosovo
* Letoneye
* Lîchtenstinne‎
* Litwaneye
* Lussimbork
* Bijhe-Macedwene
* Male
* Moldaveye
* Monaco
* Montenegro
* Norvedje
* Otriche
* Oucrinne
* Pologne
* Portugal
* Roumaneye
* Rûsseye
* Rweyåme-Uni
* Serbeye
* Suwede
* Swisse

## Climat

## Sourdant