Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bive (biesse)

Li **bive** ou **castôr**, c’ est ene biesse ås tetes ki vike dins les payis nén trop tchôds nén trop froeds.

Sincieus no d' l' indje : *Castor fiber* (bive d' Urope)

Mins gn a eto li des ôtes sôres di bive.

## Motlî

Li frumele si lome **bivresse**.

## Discrijhaedje

Li cawe do bive sovint l tere. Mins i l' rilevèt po n' pont leyî d' passêye.

Dints di dvant , foirt awiyants, et di brune coleur.

Nén åjhey di vey li seke, ca i n' ont k' on clowake, come les biesses.

* cråne di bive sol costé
* padvant (bruns awiyants dints)
* padrî (hanete)

## Sipårdaedje

Sipårdaedje
### Istwere des peuplåcions el Walonreye

Divinltins, end aveut totavå l’ Beldjike. Mins il avént disparexhou.

Ont stî raminés el Walonreye dins les anêyes 1990 (al Croes Schaye). Asteure, i serént 250 familes.

## Vicaedje

* rawiaedje d' èn åbe
* Astantche

Vicnut tot do long des aiwes.

I côpèt des åbes avou leus dints di dvant. I les raminèt etire, pu les coschetlèt po fé come des léts.

I fwaiynut des astantches so les corantès aiwes ou les laetches.

## Mopliyaedje

Al tchôde e moes d' djanvî, dins ene aiwe tot près di 0° C.

S' acoplèt vinte disconte vinte.

Durêye di plinnisté : 100 djoûs. Adon, i djonnlèt e moes d' may et djun.

Li bivresse djonnlêye so s' cawe, riployeye pa padvant.

Les djonnes sont ni-fuyants.

## Dins l’ adjinçnaedje biyolodjike

Pout esse riwaitî come ene evayixhante indje di biesse, pa les damadjes k’ i fwait ås plantisses. Mins il est veyou voltî pa les rafiyants d’ nateure, come sôre di biesse disparexhowe, et k’ a come « raviké ».

## Eployaedje

On eployive li cråxhe di castôr po medicamint.

## Dins les nos d’ plaece di Beldjike

sculteure di bive k' esteut metou e l' aisse del tuzance di Bive
* Walonreye : Bive.
* Flande : Beveren.

## Alére

Joseph Lahaye, Li bive, Li Rantoele
# Pourcea d' montinne

Li **pourcea d' montinne** u **pourcea d' montagne** u **coshedinne** u **coshet d' Inne**, c' est on ptit rawiant k' on tént come biesse di cpagneye ou, dins les labos, po fé des sincieusès sayes.

Sincieus no d' l' indje : *Cavia porcellus*

## Sourdants
# Live (biesse)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « live », loukîz cial.
On live a l' awaite
Li **live**, c' est on robtidî ki s' tént dins les tchamps.

Il est prins come ene imådje di biesse ki va rade dins les fåves di djåzantès biesses.

No del sôre : *Lepus spp.*

Li mot "live" a leyî des passêyes dins les nos d' djins et les nos d' plaeces del Walonreye.

## Motlî

Li måye si lome **bokin**. Li frumele "**håze**". Les djonnes des levrots.

I fwait s' **djîsse** (on di eto si **coûtche**, si **coûtchete**, si **bôre**, si **fôme**, si **pote**, si **potale**) dins les fours et les dinrêyes. Il î dmeure ascwati disk' å dierin moumint.

I court foirt rade, did la li mot walon "hazêye". S' il est porshû, i craweye d' on plin côp, djusse divant kel tchén nel racshuve.

La k' i passe, i leye ene passêye dins l' yebe ki s' lome ene **côpe**, on **pazea** u ene **passe**.

Li live si lome eto, plaijhanmint, dins sacwants djårgons : "**capucin**", on "**blanc-cou**", on **rosse**, on **rossea**.

## Rimetaedje do live d' Urope å lapén

Les orayes des lives sont pus longues ki les cenes des robetes.

Les lives ont ene pitite blanke taetche divant les orayes.

Les lives si rpoiznut dins des coûtchetes dins les tchamps, les robetes dins des terêyes.

Les djonnes di live sont ni-fuyants, les djonnes di lapén ni-rafiyants.

## Sôres di lives

* live d' Urope
* blanc live
* live xhufleu

## Hårdêye difoûtrinne

* Responda d' on bracnî ås lives

## Sourdants & pî-notes
# Robete

Li **robete** (on dit eto; li **lapén**, li **conin**), c' est ene aclevåve biesse ås tetes del famile des robtidîs.

Sincieus no d' l' indje : *Oryctolagus cuniculus* (robete d' Urope).

Li såvadje robete, c' est l' mime biesse, mins avou on prôpe vicaedje.

## Dimorance

Les robetes sont-st aclevêye dins des cadjes, lomêyes garenes.

## Magnaedje

I magnnut des verdeures et des yebes (raecenes, clåve, luzere, paxhnådes). Dins les cinses robetreces, c' est des alimints atchtés tot fwaits.

Les robetes n' ont waire dandjî d' vitamenes B a cåze do rmagnaedje des molès petales.

## Mopliyaedje

Li frumele fwait 5 a 8 djonnes. Ele rest al tchôde li samwinne ki shût li djonnlaedje. On pout sinte k' elle est plinne tot tåstant li vinte après 15 djoûs.

Les donnes vinèt-st å monde sins pwels (ni-rafiyants). I sont spanis a 25 djoûs. Adon, on mete ene caisse di djonnlaedje dins l' cadje pol mere dedja aprester s' ni, pol djonnlaedje ki vént.

Li plinnisté deure 30 djoûs

## Raeces di robetes

* Adjeyant des Flandes
* Angora

## Maladeyes

*Loukîz a :* Maladeyes des robetes
* Peumoneye
* Coccidiôze do foete
* Coccidiôze des boyeas
* Micsomatôze
* Sonnante cervelite
* Rogne des orayes
* Rogne do coir

## Dins les belès-letes e walon

*The Tale of Peter Rabbit*, on live d' imådjes e-n inglès avou ene robete come mwaisse personaedje, a stî ratourné e walon.
# Amerike nonnrece

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Amerike », loukîz cial.
L' **Amerike nonnrece** u **Amerike do Sud**, c' est l' mitan nonnrece do continint amerikin. Elle est metowe tote etire e l' Dimeye bole nonnrece.

Eplaeçmint sol Daegnmape
Inte l' Amerike nonnrece, et l' bijjhrece, gn a l' Mîtrinne Amerike.

Lingaedjes : Li mwaisse lingaedje e l' Amerike nonnrece, c' est l' castiyan. Mins on djåze eto portuguès e Braezi. Gn è dmeure sacwants lingaedjes indyins ki sont co bén vicants, inte di zels l' aymara eyet li ketchwa.

## Payis di l' Amerike nonnrece

* Årdjintene
* Boliveye
* Braezi
* Colombeye
* Ecwateur
* Gwiyane
* Gwiyane francesse (k' est puvite rwaiteye tot-z estant ene coloneye francesse)
* Ourougway
* Paragway
* Perou
* Surinam
* Tchili
* Venezwela

## Sacwantès rlomêyès djins di l' Amerike nonnrece

* Simon Bolivar
* Che Guevara
* Augusto Pinochet
* Juan Domingo Perón
# Madagascar

**Madagascar**, c' est on dislaxhî payis metou dins l' Oceyan indyin (c' est don ene grande iye), djusse å Levant di l' Afrike nonnrece.

Mwaisse veye: Tananarive (Antananarivo)

Lingaedje: Malgache
# Afrike

L' **Afrike**, c' est on continint metou a Nonnedi l' Urope. I nd est metou erî pal Mîtrinne Mer.

Å Nôr-Ess, i tént avou l' Azeye al hôteur do cåziyea do Sinayî. Adon i dmeure foirt près d' leye, k' est djusse di l' ôte costé del Rodje Mer.

## Dimorants

Les djins d' Afrike sont lomés "**Afrikins**" et "**Afrikinnes**". Les cis d' Bijhe sont di stok semitike, brons d' pea. Les cis d' Nonne sont pus noers di pea.

## Payis d' Afrike

Afrike bijhrce:

* Edjipe
* Aldjereye
* Libeye
* Tunizeye
* Marok
* Moritanreye
* Sara Coûtchantrece (nén erconoxhou tocosté)

Mîtrinne Afrike:

* Congo-Kinshasa
* Tchad
* Ouganda
* Cintralafrike
* Rwanda

Afrike coûtchantrece:

* Liberia
* Senegål
* Gana
* Gambeye
* Mali
* Bourkina Fasso
* Togo

Afrike nonnrece:

* Namibeye
* Angola
* Boswana
* Nonne-Afrike
* Lessoto
* Zimbabwè
# Zonôze

Ene **zonôze**, c' est ene maladeye ki les djins polèt atraper des biesses.

## Sacwantès zonôzes

* bruçlôzes
* diele ås veas
* Five del vå do Rift
* må d' araedje
* maladeye des sotès vatches
* pesse des oujheas a H5N1
* pitizeye
* prindåves bocrês ås bedots
# Evayixhante indje

Ene **evayixhante indje**, c' est ene indje di plante, di biesse ou d' ene ôte vicante sacwè otonome (nén les formagnants ou les microbes) ki rexhe di si spårdaedje djeyografike kinoxhou, et si vént mopliyî e-n ene ôte biyonaxhe, la k' ele dizindjnêye les ôtes plantes ou biesses do payis.

## Egzimpes d' evayixhantès indjes

### Biesses

båraedje fwait pa des bives do Canada apoirtés e l' Årdjintene (Tere di feu)
* Li biesse, dins sacwants payis la k' il a disparexhou dispu lonmint (come e l' Årdene nonnrece).
* Li rnåd dins les viyaedjes ou les veyes (dispu k' on reclôt les tchéns et les tni al laxhe dins les måjhones).
* Li fonnet d' Azeye
* l' ourson-laveu

### Plantes

*Loukîz a :* Evayixhante plante