Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Rawiant

On **rawiant**, c' est ene sôre di biesse ås tetes ki magne des plantes u des grinnes tot lzès rawiant (les ctaeyî a ptits bokets avou ses dins di dvant).

## Sacwants rawiants (kimons nos)

* Rats et soris
	+ rat
	+ sori
	+ rates
	+ scoton
	+ mizrete u tchîproûle
* Lapéns et lives
	+ robete
	+ live
* spirou

## Sincieus nos: dizo-ôre des *Sciurognathi*

* Anomaluridae — volants spirous.
* Aplodontidae.
* Castoridae — bives.
* Ctenodactylidae — Goundis (rishonnèt à des pourceas d' montinne).
* Dipodidae — Rats potcheûs (P.egz. djerboises).
* Geomyidae.
* Heteromyidae.
* Muridae — Soris, rates, rats...
* Myoxidae — loers èt lérots.
* Pedetidae — Live potcheû.
* Sciuridae — spirou, marmottes.
# Sincieus rindjmint do vicant

Les liveas d' rindjmint
Li **sincieus rindjmint do vicant**, c' est èn adjinçmint des plantes, biesses et ôtès vicantès sacwès, atåvlé pa ene syince lomêye sistematike u tacsonomeye.

I permete di trover åjheymint les nos d' ene vicante sacwè, d' on lingaedje a l' ôte — et pår ådvins d' ene minme langue —, dabôrd k' i gn a sovint des sinonimes et des emacralés nos.

## Liveas d' rindjmint

* ringne
* ecoxhmint
* classe
* ôre
	+ dizo-ôre
	+ sorfamile
* famile
	+ dizo-famile
* djinre
* indje
	+ dizo-indje

## Hårdêye difoûtrinne

* Tchampions#Espicilaedje des tchampions
# Biesse

Ene **biesse**, c' est ene vicante sacwè, ki bodje.

Viyès biesses d' amon nozôtes di dvant nos ratatayons (a vir a Horrues)

Les pus ptitès biesses, c' est les protozowaires, ki n' ont k' ene celule, avou on nawea. Totes les ôtès biesses ont dipus d' ene celule, et les celules sont nén totes les minmes.

Les biesses sont diferinnes des plantes, des tchampions et des microbes.

## Rindjmint des biesses

Asteure, les sincieus ni sont pus foirt tchôds po pårti les biesses inte des cenes «sins cronzoxhs» et des «avou cronzoxhs» paski cesses-ciales sont bråmint pus råles.

* biesses sins cronzoxhs
	+ Difouyatikes (*diploblastiques* )
	+ Sipondjrecîs (*spongiaires*)
	+ Ourtiyîs (*cnidaires*)
	+ Pingnrecîs (*cténaires*)
	+ Trifouyatikes (*triploblastiques*)
	+ Plats viers (*plathelminthes*)
	+ Ronds Viers (*némathelminthes*)
	+ Patådjonturîs (*arthropodes*)
	+ Graevissîs (*crustacés*)
	+ Araegnîs (*archnides*)
	+ Insekes (*insectes*)
	+ Molusses (*Molusques*)
	+ Sipinîs (*échinodermes*)
* biesses avou des cronzoxhs (*vertébrés*)
	+ Agnawes (*agnathes*)
	+ Pexhons
		- pexhons å tinroxh (*chondrichtyens*)
		- pexhons ås oxheas (*ostéichtyens*)
	+ Rinnîs (*amphibiens*)
	+ Crålantès biesses (*reptiles*)
	+ Oujheas (Moxhons) (*oiseaux* )
	+ Biesses ås tetes (*mammifères*)

## Hårdêye difoûtrinne

* Kékès biesses ki vicnut foû del Walonreye (so "Berdelaedjes")
# Biesse ås cronzoxhs

Biesse ås cronzoxhs
Ene **biesse ås cronzoxhs** (ou on **cronzoxhî**; pus simpmint **biesse ås oxheas**), c' est ene biesse avou des cronzoxhs.

C' est l' contråve d' ene biesse sins cronzoxhs (sincronzoxhî).

## Trokes di cronzoxhîs

On rindjive ladvins :

* les pexhons
* les batracyins
* les cropantès biesses
* les oujheas
* les biesses ås tetes

C' est ene atuze k' est ene miete forcrexhowe pal syince sistematike.

## Sourdant
# Biesse ås tetes

Les **biesses ås tetes**, c' est on grand stok di familes di biesses, li pus novele dins l' evolucion des sôres di biesses, ki poirtèt leus djonnes dins leu coir, mins les co dveur nouri après li skepiaedje, do laecea ki rexhe di leus tetes.

## Mwaissès dnêyes

Les biesses ås tetes sont des cronzoxhîs.

Les biesses ås tetes ont des vîs vîs ratatayons les minmes ki les oujheas et les cropantès biesses.

## Sacwantès trokes di biesses ås tetes

* magneus d' tchå :
	+ tchetidîs
	+ bascolidîs
	+ tchinidîs
* magneus did tot:
	+ séndjes
	+ grands séndjes
* magneus d' yebe :
	+ roemiants
	+ tchivålidîs
* magneus d' grinnes
	+ rawiants
* magneus d' insekes
	+ fougnant (biesse)

*
*
*
*
* sins rmete djin a biesse !
*

## Sourdant
# Ôre (biyolodjeye)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « ôre », loukîz cial.
Rindjmint do vicant
Èn **ôre**, e l' biyolodjeye, c' est on hôt retroclaedje di biesses, di plantes, di bactereyes k' ont des rshonnances inte di zeles.

## Rindjmint

Les ôres sont rindjîs dins des classes, zeles-minmes trepåtcheyes dins des ecoxhmints.

Les ôres sont pårtis a familes, zeles-minmes ripårteye a djinres.

## Dizo-ôres

Les ôres polèt esse pårtis a dzo-ôre.

## Egzimpes d' ôres et dzo-ôres

* damjheles et monsieus (ôre des odonates)
	+ damjheles (dizo-ôre des zigopteres)
	+ monsieus (dizo-ôre des anizopteres)
* ôre des soverdeas (soverdiyîs, *Passeriformes*)
# Famile (biyolodjeye)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « famile », loukîz cial.
Rindjmint do vicant
Ene **famile**, el biyolodjeye, c' est ene rabindlêye di djinres di plantes, di biesses, di bactereyes, di protozowaires ki s' rishonnnut co assez bén.

Les familes sont rindjeyes divins des ôres.

Sol Wikipedia e walon, les nos des familes sont metous e pluriyal.

## Sacwants familes

* Biesses :
	+ Bascolidîs
	+ Fåcnidîs
* Plantes :
	+ Rôzacêyes
	+ Stoelacêyes
	+ Påwionacêyes
	+ Fenaesses
	+ Orobantchacêyes
# Djinre (biyolodjeye)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « djinre », loukîz cial.
Rindjmint do vicant
On **djinre**, el biyolodjeye, c' est ene rabindlêye d' indjes di plantes, di biesses, di bactereyes, di protozowaires k' ont tertos l' minme prumî no.

Les djinres sont rindjîs divins des familes.

## Egzimpes di djinres

* Orobantche (*Orobanche spp*)
* Åbe al soye (*Morus spp*)
# Indje (biyolodjeye)

Rindjmint do vicant
Ene **indje** u **espece**, el biyolodjeye, c' est ene sôre di biesse, di plante, di bactereye ki les individus si plèt rprodure inte di zels, et dner des djonnes u des ôtes individus djusse come zels.

## Mwaissès dnêyes

Les indjes sont rindjeyes dins des djinres, zels-minmes trepåtchîs dins des familes. Li syince ki parpinse ces rindjaedjes la si lome li sistematike.

## Lomaedje d' ene metowe indje

Dispu Linné, tchaeke indje poite on no e sincieus latén, avou deus mots, li prumî avou ene grande lete. Metans

* Escherichia coli
* Agaricus campestris
* Chamaerops humilis
* Felis catus

Po des indjes foirt corantes, li no est kécfeye dobe :

* Vulpes vulpes
* Meles meles

## Dizo-indjes

Les indjes polèt aveur des dzo-indjes, ki les individus sont ene miete diferins, mins ki s' polnut todi mopliyî avou l' ôte dizo-indje. Les dzo-indjes sont houkeyes pa on no ås troes bokets. Boutans :

* Sus scrofa domestica
* Homo sapiens sapiens

## Indjes et ecolodjeye

Cwand gn a bråmint des indjes e-n ene biyonaxhe, on dit k' i gn a del biyovaryisté.
# 1904

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1904 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1880 | anêyes 1890 | **anêyes 1900** | anêyes 1910 | anêyes 1920
1899 | 1900 | 1901 | 1902 | 1903 | **1904** | 1905 | 1906 | 1907 | 1908 | 1909
## Evenmints

* 1î d' octôbe: askepiaedje del gazete e walon “El Crikion”

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés walons eyet waloneus

* 7 di djulete : Émile Lambert
* 12 di djulete : Pablo Neruda, powete et scrijheu tchilyin.

### Ôtès djins

* Jacques Van Melkebeke

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés walons eyet waloneus

### Ôtès djins
# Etiopeye

|  |
| --- |
| Etiopeye |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *Wedefit Gesgeshi Woude Enat Ityopya* |
|  |
| Mwaisse-veye | Addis-Abeba |
| Sitindêye • totåle |  1 104 300 km² |
| Populåcion • totåle |  128,691,692 dimorants 116.5 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 21 awousse 1995 |
| Tchîf d' estat | Taye Atskeselassie |
| Prumî minisse | Abiy Ahmed |
| Manoye | Birr |
| Coisse d' eure | UTC+03:00, Heure d'Afrique orientale, Afrique/Asmara |
| Preficse telefonike | +251 |
| Dominne internete | .et |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Etiopeye** |
| Modele: voy • copene |

L' **Etiopeye**, c' est on dislaxhî payis, li pus grand del Coine di l' Afrike.

Mwaisse veye: Adis Abeba

Lingaedje: amarike

## Djeyografeye

### Payis vijhéns

Somaleye, Eritrêye, Soudan, Nonne-Soudan, Djibouti, Kenia

### Monts et vås

C' est pår an payis d' montinnes.

## Rilidjons

Crustinne etiopyinne; djwifs Falachas, muzulmans.

## Istwere

Arivêye des djwifs falachas e 680 divant Djezus-Cri, tchessîs d' Palestene, k' ont schapé l' Åtche d' Aloyance.

Les Felachas rifjhèt voltî des pelrinaedjes a Djeruzalem, come l' ome k' on ndè cåze dins les Ouves des Apoisses.

I s' ont don cvierser åjheymint å crustinnisse, mins sins esse måy raloyîs a l' eglijhe di Rome.

Politicmint, vî impire ki l' impreur si lome li negusse.

Colnijhîs des Itålyins do trevén da Mussolini.

Dislaxhîs e 1944.

Des revinteus comunisses disjokèt li dierin negusse Haile Selassie. Li novea mwaisse, si lome Mengistu Haile Mariam.

Politike linwistike di linwe-ehåyaedje.

Dislaxhaedje di l' Eritrêye.

Ebagaedje des Falachas.