Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Berkeley (Kalifornän)

**Berkeley (Kalifornän)**|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sköt ela ,Berkeley (Kalifornän)’ |

 |
| Topam |
| **Län:** | Lamerikän |
| **Koordinats:** | 37°52'13"N, 122°16'5"W |
| Nüns cifik |
| **Nem calöfik:** | Berkeley |
| **Fün:** | 1866 |
| **Sifal:** | Michael B. Driver[\*], Claude B. Hutchison[\*], Gus Newport[\*], Loni Hancock[\*], Jeffrey Shattuck Leiter[\*], Shirley Dean[\*], Tom Bates, Jesse Arreguín[\*], Adena Ishii[\*] |
| **Belödans:** | 124,321 |
| **Sürfat:** | 45.821691 kvadamilmet, 45.83335 kvadamilmet |
| **Timatopäd:** | Pacific Time Zone[\*], UTC−08:00[\*], UTC−07:00[\*] |
| **Potakot:** | 94701, 94702, 94703, 94704, 94705, 94707, 94708, 94709, 94710, 94712, 94720 |
| **Foyümot telefonik:** | 510 |
|    |
|   **Ragivs tefü el ,Berkeley (Kalifornän)’ in Kobädikos** |

**Berkeley** binon zif in komot: Alameda, in tat: Kalifornän, in Lamerikän.

## Nüns taledavik

Berkeley topon videtü 37°52’ 18’’ N e lunetü -122°16’ 29’’ V (37,871775; ‑122,274603).

Ma el *U.S. Census Bureau* (Pöpinumamabür Lamerikänik), Berkeley labon sürfati valodik mö 45,9 km², kela 27,1 km² binon län e kela 18,8 km² (40,94%) binon vat.

## Lödanef

Timü pöpinumam yela: 2000, mens 102 743, lomanefs 44 955 e famüls 18 656 älödons in Berkeley. Lödanadensit äbinon mö mens 3 792,5 a km². Ädabinons valodo lödöps 46 875 (1 730,3 a km²). Lödanef äbinädon me: vietans (59,17%), blägans (13,63%), lindiyans (0,45%), siyopans (16,39%) e Pasifeana-nisulans (0,14%); mens bidädas votik äbinons mö 4,64% e mens bidäda plu bala äbinons mö 5,57%. Latinans bidädas valasotik äfomons 9,73% lödanefa.

De lomanefs ädabinöl 44 955, 17,8% äkeninükons cilis bäldotü yels 18 u läs 18 in lödöp älödölis, 28,9% äbinons matans äkobolödöl, 9,5% pädugons fa vom nen himatan e 58,5% no äbinons famüls. 38,1% lomanefas äbinädons me pösods äsoelöl; 7,9% äbinädons me pösod äsoelöl bal bäldotü yels 65 u plu 65. Ädabinons zänedo pösods 2,16 a lomanef e pösods 2,84 a famül.

Demü bäldot, 14,1% lödanas ela Berkeley älabons bäldoti lifayelas läs 18, 21,6% bäldoti lifayelas 18 jü 24, 31,8% bäldoti lifayelas 25 jü 44, 22,3% bäldoti lifayelas 45 jü 64 e 10,2% bäldoti lifayelas 65 u plu 65. Bäldot patedik äbinon mö lifayels 32.

Demü gen, ädabinoms mans 96,5 a voms 100. Pato ädabinoms mans 95,1 a voms 100 bäldotü lifayels 18 u plu 18.

Lemesed patedik lomanefa in Berkeley äbinon mö US$44 485 e lemesed patedik famüla äbinon mö US$70 434. Mans älaboms lemesedi patedik mö US$50 789, leigodü US$40 623 vomas. Lemesed „per capita“ (a pösod) äbinon mö US$30 477. Zao 8,3% famülas e 20% lödanefa lölik älifons dis pöfasoliad, keninükamü 13,4% utanas bäldotü lifayels 18 u läs 18 e 7,9% utanas bäldotü lifayels 65 u plu 65.
# Charles Darwin

**Charles Darwin**|  |
| --- |
| **Moted:** | Charles Robert Darwin 12 febul 1809 The Mount[\*], Shrewsbury |
| **Deadam:** | 19 prilul 1882, 1881 Down House[\*], Shrewsbury, London |
| **Lifatopam:** | The Mount[\*] |
| **Cal(s):** | hitalavan[\*], explorer[\*], travel writer[\*], ethologist[\*], hinativestigan[\*], hifilosopan[\*], hilautan[\*], hiplanavan[\*], botanical collector[\*], scientific collector[\*], hilifavan[\*] |
| **Tatät(s):** | Regän Pebalöl Greta⸗Britäna ä Lireyäna[\*] |
| **Matan(s):** | Emma Darwin[\*] |
| **Cil(s):** | Anne Darwin[\*], Francis Darwin[\*], William Erasmus Darwin[\*], Henrietta Darwin[\*], George Howard Darwin[\*], Leonard Darwin[\*], Horace Darwin[\*], Charles Waring Darwin[\*], Elizabeth Darwin[\*], Mary Eleanor Darwin[\*] |
| **Pal(s):** | Robert Darwin[\*], Susannah Wedgwood[\*] |
| **Gem(s):** | Erasmus Alvey Darwin[\*], Caroline Darwin[\*], Marianne Darwin[\*], Emily Darwin[\*], Susan Darwin[\*] |
| **Dispenäd:** |
|  |

Hiel **Charles Robert Darwin** (1809 febul 12 - 1882 prilul 19) äbinom nativestigan Linglänik Posä isevädikom vü nolavans sekü vestigams topik oma dö talav, ämobob stabü klülabots nolavik, das lifabids valik evolfons ve tim de büafs kobädik bal u aniks medü sesukam natik. Jenöfot, das volfam lifabidas jenon, pälasumon e päzepon fa nolavanef e publüg nog dü lifüp omik, e teorod omik tefü sesukam natik pälelogon as plän staböfik volfama at ün degyel 1930,; ats binons anu stabasüemodis volfamateoroda atimik. Ön fom pevotüköl, tüv nolavik ela Darwin blebon staböfik pro lifav, ibä gevon plänik tikavik balöl tefü distöf lifa

El Darwin änitedälikom dö natav dü ästudom sanavi in Niver di Edinburgh e poso godavi in Niver di Cambridge. Täv lulyelik oma me naf: *Beagle* äfümükons benorepüti omik as talavan, kela küpedots e teorods ästütons tikamagotis balfomimik hiela Charles Lyell; püb tävadelabuka omik äfämükon omi as lautan pöpedik. Päbluvüköl fa stäänükam taledavik lifafomas e fösilas, kelis ikonletom dü täv omik, el Darwin ävestigom bidaceni ed äfomälom teorodi okik tefü sesükam natik ün 1838. Do äbespikom tikamagotis okik
ko natavans votik anik, äneodom timi ad vestigön plu e vob taledavik oma äbuon.. Nog älaipenom teorodi okik ün 1858, ven hiel Alfred Russel Wallace äsedom ome vödemi okik, in kel äbepenom teorodi sümik, kelos äkodon kepübi sunädik teorodas bofik omsik.

Buk omik: *On the Origin of Species* (Dö licin bidas) äfümükon volfami e licini kobädik lifafomas valik as plän fa nolav päzepöl distöfa natik. Ävestigom i volfami menik e sesukami genik in lebuk: *The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex* (Licin mana e sesukam tefü gen), päsököl fa: *The Expression of the Emotions in Man and Animals* (Notod senälas pö man e nims). Seks planivestigamas omik päpübons in sekod bukas, ed in buk lätik oma äbepenom talavumis e sekis onsik pro glun..

Stimü veüt ela Darwin, päsepülom in Lepädanöp di Westminster nilü hiel John Herschell e hiel Isaac Newton.

## Noets e Literat
# Biolog

**Biolog** binon nolav kel studon stöfi valik liföl in valiks onik foms, in dem ad nogan u noganagrups lifik.

## * Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage
# Taledav

Kaed tala
**Taledav** binon stud votükama stadik e spadik magedas stöfik e menik su taled. Taledav binon mödo mödikumo ka kaedav, stud kaedas. Vestigon noe kelos binon kö su taled, abi kodä binon us e no votaseimo, kelos semikna panemon "spadastad." Studon atosi u va kod binon natik u va menik. Studon i kludöfis difas et.
# Ernst Mayr (lifavan)

**Ernst Mayr (lifavan)**|  |
| --- |
| **Moted:** | 5 yulul 1904 Kempten |
| **Deadam:** | 3 febul 2005 Bedford |
| **Cal(s):** | curator[\*], hibödavan[\*], hifilosopan[\*], hilautan[\*], hiprofäsoran[\*], evolutionary biologist[\*], musedavan[\*], botanical collector[\*], scientific collector[\*], hinimavan[\*], hilifavan[\*] |
| **Tatät(s):** | Lamerikän, Deutän |

Hiel **Ernst Walter Mayr** (pämotöl tü 1904 yulul 5 in Kempten, Deutän – ädeadöl tü 2005 febul 3 in Bedford, Massachusetts, Lamerikän) äbinom lifavan ä bödavan Lamerikänik⸗Deutänik.

## Yüms plödik

* Ernst Mayr pö el Encyclopædia Britannica (in Linglänapük)
* Ernst Mayr pö el Goodreads (in Linglänapük)
# Zänodatimäd

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Yeged at nedon parevidön fa ek ko nivät gudik de Volapük.** |  |

Lükom de ‚Cristoforo Colombo’ lü Merop (Dióscoro Puebla, 1862).
**Zänodatimäd** äbinon letimäd de mil yels in jenotem Yuropik. Äprimons zü yul 476, kü Vesüdik Romän äfinon, e äfovon jüs ün 1492, kü ‚Cristoforo Colombo’ älükömom in Merop.

## Noets
# Funig

Funigs pateds
**Funig** binon grup noganas as garids e jarens. Funigs binons in regän lönik onsik e distons de nims, plans e bakters. Binos funigs balsiülik e mödasiülik. Siüls onas labons siülamönis düfik.
# Thomas Aquinas

**Thomas Aquinas**|  |
| --- |
| **Moted:** | 25 yanul 1225, 1 febul 1225, 1225 castle of the counts of Aquino[\*] |
| **Deadam:** | 7 mäzul 1274, 14 mäzul 1274, 1274 Fossanova Abbey[\*] |
| **Lifatopam:** | Aquino |
| **Cal(s):** | higodavan[\*], Latin Catholic priest[\*], hifilosopan[\*], hilautan[\*], godavan katulik[\*], friar[\*], theology teacher[\*], hiprofäsoran[\*], professor of philosophy[\*], monk[\*] |
| **Matan(s):** | no value |
| **Pal(s):** | Landulphe d'Aquino[\*], Teodora Galluccio[\*] |
| **Gem(s):** | Adenolfo d'Aquino[\*], Teodora d'Aquino[\*] |

**Saludan: Thomas Aquinas** (zao 1225 yanul 28 - 1274 mäzul 7) äbinom pädan katulik Litaliyänik Dominiganaroda, filosopan ä godavan vönaoloveikoda skolik, sevädik as el **Doctor Angelicus** („dokan silananik“), **Doctor Universalis** („dokan valemik“) e **Doctor Communis** („dokan komunik“). Äbinom stütan klatädik veütikün godava natik ed äjafom juläli okik filosopa e godava.

El Aquinas palelogom in Glüg Katulik as pated pro utans, kels studoms ad vedön pädans (Lonem Kanunik, Can. 252, §3). Vobots, sekü kels äsevädikom, binons el *Summa Theologica* ed el *Summa Contra Gentiles*. Binom balan dokanas 33 Glüga e palecedom fa katulans mödik as godavan ä filosopan gretikün Glüga Katulik. Sekü atos, studastitods mödik penemons stimü om, kenininükamü Niver Saludana: Thomas: niver bäldikün nog dabinöl in Siyop.
# Archaeopteryx

Elaf Archaeopteryx äbinon bin dinosaur labü böds zimmetas za 150 bailon yel, kel älifon lä lakajols finü Yurat. Fösils onik petüvons in Yurop ed in Deutän.
# Ernst Haeckel

**Ernst Haeckel**|  |
| --- |
| **Moted:** | Ernst Heinrich Philipp August Haeckel 16 febul 1834, 1833 Potsdam |
| **Deadam:** | 9 gustul 1919, 1918 Jena |
| **Cal(s):** | hilifavan[\*], hisanan[\*], hinimavan[\*], hifilosopan[\*], hinativestigan[\*], hiköologan[\*], hibödavan[\*], hiprofäsoran[\*], ichthyologist[\*], hiplanavan[\*], explorer[\*], hifotografan[\*], hilautan[\*], botanical collector[\*], däsinan[\*] |
| **Tatät(s):** | Lampörän Deutänik[\*], Repüblikän di Weimar[\*], Königreich Preußen[\*] |
| **Matan(s):** | Anna Sethe[\*], Agnes Huschke[\*] |
| **Cil(s):** | Walter Haeckel[\*], Elisabeth Haeckel[\*] |
| **Pal(s):** | Carl Haeckel[\*] |
| **Dispenäd:** |
|  |

Hiel **Ernst Heinrich Philipp August Haeckel** (1834 febul 16 - 1919 gustul 9), anikna päpenöl i **von Haeckel**, äbinom lifavan, natavan, filosopan, sanavan, profäsoran ä lekanan Deutänik, kel ätüvom, äbepenom ed änemom milatis bidas nulik, ädäsinom genealogabimi lifafomas valik, ed äjafom vödedis lifavik mödik, keninükamü el *phylum*, fülogen, kolog äsi el *phylum*: *Protista*. El Haeckel ästütom ed äjelodom vobi hiela Charles Darwin in Deutän, ed ävölfom „teorodi dönuama“ vemo pädöbatöli, bai kel daglofam lifavik nogana bal: lontogen onik, dönuon volfami bida onik ve tim: fülogen onik: „lontogen dönuon fülogeni“

Vobots lekanik ela Haeckel keninükons däsinotis kölik läna- e melanimas plu 100 (päpübölis in lebuk: *Kunstformen der Natur*: „Lekanafoms Nata“). As filosopan, el Haeckel älautom eli *Die Welträthsel* („Leräts Levala“, 1895-1899): vobot jünu flunilabik.

In Lamerikän, *Bel: Haeckel* geilotü 4 090 m in el Sierra Nevada Lofüdik, pänemon stimü om. Leigo stimü om pänemon *Bel: Haeckel* votik, geilotÜ 2 941 m, in Nula-Seleäns. Dabinon i planetül 12323 Haeckel.

Dom ela Ernst Haeckel (el „Villa Medusa“) in Jena, in Deutän, labon bukemi omik.

## Literat
# Konletateor

El ,Cantor’ ün yel: 1894.
**Konletateor** binon teorod matematik konletas, kels magons grupis yegas nedabinotik. Keninükon suemodis balugik aldelik penüdugöl in stabajul: grups yegas, binets grupas at ed i dutöf lü grups at. Ma fomims matematik atimik mödikum, konletateor labükon püki, in kel yegs matematik pabepenons. Binon (kobü tikav e predikatakalkulav) bal stabas xiomik matemata , dälölo yeges matematik ad pabumön kuratiko de binets nenmiedetik: „konlet“ e „dutöf lü konlet“. Binon ito donajäfüd matemata ed i ziläk jenotagik vestiga matematik.

Ma konletateor balugälik, konlets panüdugons e pasuemons medü suemod - as klülik palelogöl - konletas as yegagrups palelogöl as löls.

In konletateor xiomik, suemods: „konlet“ e „dutöf lü konlet“ pamiedetons nestadöfiko, medü xioms primik semik, kels lisedons e bepenons patöfis onsik. Ma suemam at, konlets e dutöf lü konlets binons suemods staböfik äs püns e liens in geomet ela Eukleides, o. b. no pamiedetons stabü binets votik.

## Logolös i

* Hiel Georg Cantor (1845-1918) - matematan e filosopan Deutänik, sevädik as datikan konletateora.
* Hiel Giuseppe Peano (1858-1932) - matematan e filosopan Litaliyänik, datikan malülas balama e vüköteda konletas, ä xiomükan kalkulava.
* Lised yegädas konletateora
* Yeged at dö konlets binon nüdugot staböfik konletateora balugik.
* Konletateor balugälik binon konletateor rigik, fa matematanas finü tumyel 19id pävölföl.
* Konletateor xiomik binon donajäfüd xiomik kuratik matemata, kel pävölfon gesagü tüv säkädas fefik pö binod konletateora balugälik (soäs letaöf hiela Russell).
* Konletateor hiela Zermelo binon xiomasit pevölföl fa matematan Deutänik Ernst Zermelo.
* Konletateor hielas Zermelo e Fraenkel binon xiomasit konletateorik suvüno pageböl, stabü konletateor hiela Zermelo sa läükots hielas Abraham Fraenkel e Thoralf Skolem.
* Konletateor hielas von Neumann, Bernays e Gödel binon xiomasit konletateorik pedesinöl ad sümön ad ut elas Zermelo e Fraenkel, labü i välaxiom, ab i labü num no nenfinik xiomas (o. b. nen xiomaskemats).
* Stabs Nulik e konletateor siädik binons ans konletateoras no vönaoloveikas, kels pemobons jünu.
* Konletateor ninik binon stäänükam konletateora xiomik, kel dasumon bids no vönaoloveiks numas, äs smalikünots.
* Fomams distik tikava labons i konletabidis patedik (a. s. konlets nekuratik pö tikav nekuratik).
* Konletateor musigik bejäfon gebi diletama yümätik e grupateora pö musig; ab, pläamä gebon konletis finilabik, no labon tefis ko konletateor matematik seimik. Dü degyels lätik tel, musigator ceinöl egebon kuratikumo suemodis konletateora matematik (l. Levin 1987).
# Richard Fortey

**Richard Fortey**|  |
| --- |
| **Moted:** | 15 febul 1946 London Borough of Ealing[\*] |
| **Deadam:** | 7 mäzul 2025 |
| **Cal(s):** | fösilavan[\*], science writer[\*], hiplanavan[\*], hiprofäsoran[\*], science communicator[\*] |
| **Tatät(s):** | Regän Pebalöl |

Hiel **Richard Alan Fortey** (pämotöl tü 1946 febul 15 in Ealing – ädeadöl tü 2025 mäzul 7) äbinom fösilavan ä lautan Linglänik.

## Noets

## Yüms plödik

* Richard Fortey pö el IMDb (in Linglänapük)
# Clive A. Stace

**Clive A. Stace**|  |
| --- |
| **Moted:** | 30 gustul 1938, 1937 Royal Tunbridge Wells |
| **Lifatopam:** | Linglän |
| **Cal(s):** | hiplanavan[\*] |
| **Tatät(s):** | Regän Pebalöl |

Hiel **Clive Anthony Stace** (pämotöl tü 1938 gustul 30 in Royal Tunbridge Wells) binom planavan Linglänik.

## Yüms plödik

* Clive A. Stace pö el IPNI (in Linglänapük)
# Publius Vergilius Maro

**Publius Vergilius Maro**|  |
| --- |
| **Moted:** | 15 tobul 70 b.K., 69 b.K. Borgo Virgilio[\*], Andes[\*], Mantova |
| **Deadam:** | 21 setul 19 b.K., 18 b.K. Brindisi |
| **Cal(s):** | hipoedan[\*], hilautan[\*] |
| **Tatät(s):** | Ancient Rome[\*] |
| **Pal(s):** | Magia Polla[\*] |

Hiel **Publius Vergilius Maro** (70 b.K. tobul 15 - 19 b.K. setul 21), poso pänemöl i **Virgilius**, äbinom poedan klatädik Romänik. Älautom konapoedotis: *Eclogae* (ü *Bucolica Carmina*), *Georgica* ed *Aeneida*: konapoedot famikün oka in mod herodik, kel binädon me buks degtel (distü buks teldegfol konapoedota alik hiela Homeros) ed ävedon konapoedan netik Lampöräna Romänik.
# Fransänapük

|  |
| --- |
| **Fransänapükfrançais* |
| **Pükafamül:** | Oïl[\*], Southern European language[\*], Gallo-Romance[\*], Püks romenik |
| **Paspiköl in:** | Fransän, Jveizän, Kanadän, Beninän, Burkinän, Kongoän, Kongoän, Viorajolän, Gabunän, Gineyän, Maliyän, Monakän, Nigerän, Senegalän, Togoän, Rundiyän, Kamerunän, Zänoda-Frikop, Komoruäns, Cibutän, Kveatora-Gineyän, Haitiyän, Luxämburgän, Malagaseän, Ruandän, Säceluäns, Tjadän, Vanuatuäns, Laljerän, Landorän, Kambocän, Guernsey[\*], Lindän, Litaliyän, Jersey[\*], Libanän, Moritän, Moriseän, Marokän, Vietnamän, Belgän, Tünisän, Laosän, Lamerikän |
| **Pükans:** | 77,200,000, 208,157,220 |
| **Penädasitot:** | French alphabet[\*], French Braille[\*] |
| **Nomükan:** | Académie Française[\*], Académie royale de langue et de littérature françaises[\*], Office québécois de la langue française[\*] |
| **ISO 639-1:** | fr |
| **ISO 639-2:** | fra, fre |
| **ISO 639-3:** | fra |
|  |

**Fransänapük** binon pük romenik paspiköl in Fransän, Belgän, Kanadän, Jveizän, Monakän e läns votik. Mens za 338.000.000 spikons Fransänapüki.

## Literat

* Kerckhoffs, Auguste (1887) *Dictionnaire volapük-français et français-volapük: précédé d'une grammaire complète de la langue française*, Paris: Librairie H. Le Soudier.