Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Koniefeern

*Dat artikel es geschreevn in 't Noordelik West-Vlams.*

---

| Koniefeern |
| --- |
|  Koniefeernbus in Nôord-Kalifornië |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | *Plantae* (Plantn) |
| Ounderryk: | *Embryophyta* (Landplantn) |

 |
| Ofdêelienge |
| Pinophyta |

De **koniefeern**, weetnschapplik ofdêelienge Pinophyta, ook gekend lik ofdêelienge Coniferophyta of Coniferae, zyn êen van de 12 bestoande taxa ip ofdêeliengsnievoo binn 't Ryk van de groene plantn (*Viridiplantae*) of êen van de 10 bestoande ofdêeliengn van de landplantn (*Embryophyta*). Koniefeern zyn naktzoadign (*Gymnospermae*), keegledroagnde zoadplantn die weefsle ên mê voatbundls. Al de nu bestoande konifeern zyn oetachtige plantn mê sekuundèère groej, de grôote mêerdreid zyn boomn en mor e poar zyn struukn. Typiesche vôorbeeldn van koniefeern zyn ceedrs (*Cedrus*), doeglasn (*Pseudotsuga*), sypresn (*Cupressus*), denn (*Abies*), juniepeerussn (*Juniperus*), *Agathis*, lorkn (*Larix*), pynn (*Pinus*), tsuugas (*Tsuga*), sekwojas (*Sequoia*), sparn (*Picea*), en venynboomachtign (*Taxaceae*) . De ofdêelienge sluut oengevêer acht famieljes in, 67 geslachtn en 630 leevnde sôortn .

Aloewêl da 't antal sôortn betrekklik klêene is, ên de konifeern e vrêe grôot ekologiesch belank. Ze zyn d' oovrêersnde plantn ip grôote ippervlaktn , woavan mêest ipvolln de tajgas van 't Nôordlik Oafroend , mor ook de busschn in glykoardige koele klimoatn in 't gebergte mêer no 't Zuudn. Boroale koniefeern ên veele anpassiengn an de wientretyd. De smolle keeglevormige krôone, en undre no beneen gerichte takkn, êlpn undre vo de snêew of te schuddn. Veele oendre undre verandrn undre biochemie vor undre mêer weerstand te geevn teegn 't vriezn, wa da "hardn" genoamd wordt. An den êene kant zyn 't de tropiesche reegnbusschn die de grotste biodiversiteit en ipbringste ên, an den andre kant zyn 't de grôote koniefeernbusschn die de grotste koolstofpit zyn van de weirld, 't is te zeggn woa dat de atmosfeeriesche CO2 geboendn is in orgoanische stoffn.

Ze zyn ook van grôot ekonomiesch belank, oofdzoaklik vo 't oet en vo papierproduuksje; 't oet van koniefeern is gekend lik zocht-oet (iengels : *softwood*).

*Koniefeere* is e wôord van Latynsche ôorsproenk, saamngestelld uut *conus* (keegle) en *ferre* (droagn), tgêene betêeknt "de dien die keegls droagt".

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Pinophyta** van Wikimedia Commons. |

## Verwyziengn

<references>
# Lipblommefamilie

*Dat artikel es geschreevn in 't Kustwestvlams.*

---

| Lipblommefamilie |
| --- |
|  Witte dovenetel (*Lamium album*) |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Plantae (Plantn) |
| *Clade*: | Angiospermae (Blommeplantn) |
| *Clade*: | Eudicotyln (Echte twèezoadlobbign of eudicots) |
| Orde: | Lamiales |

 |
| Familie |
| **Lamiaceae** Martinov, 1789 |

De **lipblommefamilie** (Lamiaceae of Labiatae) is e familie van bloeinde plantn. Vele van die plantn zyn aromatisch en bevattn veelgebruukte culinaire
kruudn lyk basilicum, mente, rozemareyn, salie, boonekruud, marjoleine, oregano, tym en lavendel. Sommigte soortn zyn struukn, boomn of klemplantn.

De Lamiaceae bevattn oengeveer 230 geslachtn en meer of 7.000 soortn. De grotste geslachtn zyn *Salvia* (900), *Scutellaria* (360), *Stachys* (300), *Plectranthus* (300), *Hyptis* (280), *Teucrium* (250), *Vitex* (250), *Thymus* (220) en *Nepeta* (200).

D' alternatieve familienoame Labiatae verwyst noa 't feyt dan de blommn meestal kroonbladjes hèn die versmoltn zyn in e boovnlippe en 'n oenderlippe (*labia* in 't Latyn). De blommn zijn bilateroal symmetrisch mè vuuf vereenigde kroonbloarn en vuuf vereenigde kelkbladjes. De meeste botanici gebruukn nu wel de noame Lamiaceae vo noa de familie te verwyzn.

## Geslachtn in Europa

* *Acinos*
* *Ajuga*
* *Ballota*
* *Prunella*
* *Calamintha*
* *Clinopodium*
* *Galeopsis*
* *Glechoma*
* *Hyssopus*
* *Lamiastrum*
* *Lamium* (Dovenetel)
* *Lavandula* (Lavendel)
* *Leonurus*
* *Lycopus*
* *Melissa*
* *Melittis*
* *Mentha* (Mente)
* *Nepeta* (Kattekruud)
* *Ocimum* (Basilicum)
* *Origanum* (Marjoleine, oregano)
* *Phlomis*
* *Plectranthus*
* *Prunella*
* *Rosmarinus* (Rozemareyn)
* *Salvia* (Salie)
* *Satureja* (Boonekruud of sarriette)
* *Scutellaria*
* *Stachys*
* *Teucrium*
* *Thymus* (Tym)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Lamiaceae** van Wikimedia Commons. |
# Wulgachtign

| Wulgachtign |
| --- |
|  Roatelpopuliere (*Populus tremula*) |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Plantae (Plant'n) |
| Ounderryk: | Embryophyta (Landplant'n) |
| Stamme: | Magnoliophyta (Blommeplant'n) |
| Orde: | Malpighiales |

 |
| Familie |
| **Salicaceae** Mirb., 1815 |

De **wulgachtign** of **wilgachtign** (**Salicaceae**) zyn e familie van bedektzoadign in de orde Malpighiales. De bekendste zyn de wilgn (*Salix*) en de populiern (*Populus*). Weireldwyd zyn der circa 300 sôort'n wulgn en circa 35 sôort'n populiern.

## Geslacht'n

Indêlienge volgens 't APG III-systeim (2009):

|  |  |
| --- | --- |
| * *Abatia*
* *Aphaerema*
* *Azara*
* *Banara*
* *Bartholomaea*
* *Bembicia*
* *Bennettiodendron*
* *Bivinia*
* *Byrsanthus*
* *Calantica*
* *Carrierea*
* *Casearia*
* *Chosenia*
* *Dissomeria*
* *Dovyalis*
* *Euceraea*
* *Flacourtia*
* *Hasseltia*
* *Hasseltiopsis*
* *Hecatostemon*
* *Hemiscolopia*
* *Homalium*
* *Idesia*
* *Itoa*
* *Laetia*
* *Lasiochlamys*
* *Ludia*
* *Lunania*
* *Macrohasseltia*
* *Macrohasseltia*
 | * *Neopringlea*
* *Neoptychocarpus*
* *Neosprucea*
* *Olmediella*
* *Oncoba*
* *Ophiobotrys*
* *Osmelia*
* *Phyllobotryon*
* *Phylloclinium*
* *Pineda*
* *Pleuranthodendron*
* *Poliothyrsis*
* *Populus* (populiere)
* *Priamosia*
* *Prockia*
* *Pseudosalix*
* *Pseudoscolopia*
* *Pseudosmelia*
* *Ryania*
* *Salix* (Wilge)
* *Samyda*
* *Scolopia*
* *Scyphostegia*
* *Tetrathylacium*
* *Tisonia*
* *Trichostephanus*
* *Trimeria*
* *Xylosma*
* *Zuelania*
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Salicaceae** van Wikimedia Commons. |
# Frans

Frans in de weireld:
██ Moedertoale██ Administratieve toale██ Culteurtoale██ Minderheedn
Toaln in Frankryk en omstreekn
**Frans** (*français*) is e Romoansche toale en stamt dus of van 't Latyn, de toale van de Romeinn. 't Frans verschilt wel ip e hêel dêel puntn van andere Romoansche toaln.

Frans wordt geklapt deur 100 miljoen menschn over al de continentn in mêer of 50 landn. Frans is officiële toale in Frankryk, België, Canada, Zwitserland, Haiti en verschillige landn in West-en Centroal-Afrika.

## Indêlienge

Modern Frans is de gecultiveerde versie van 't Oudfrans, de streektoale van *Île-de-France*, die dêel uutmakt van de *Oïl*-groep van de Gallo-Romoansche toaln. 't Standoardfrans het de streektoaln van Frankryk vor e grôot dêel verdroungn, moa toch zyn der nog assan e dêel verwante zustertoaln:

* **Gallo-Romoansche toaln**
	+ *Langue d'Oïl (Oïl-toaln)*:
		- Bourgondisch
		- Champenois
		- Franc-comtois
		- Oudfrans (standoardvorm Frans)
		- Gallo
		- Lorrain
		- Normandisch
		- Picardisch
		- Poitevin
		- Saintongeais
		- Woals
	+ *Occitoans (Oc-toaln)*
		- Auvergnat
		- Gascons
		- Languedocien
		- Limousin
		- Provençoals
		- Vivaro-alpin
	+ *Arpitoans (Arp-toaln)*

In Frankrijk wordn de mêeste van die toaln anzien lik dialectn en dus minderweirdig en 't gebruuk dervan wordt teegngewerkt. Moar in de latste joarn is die houdienge wel dudelik versoepeld.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Zie de Fransche uutgoave van Wikipedia. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **French language** van Wikimedia Commons. |