Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Massa-uutstervienge

Grafiek van de biodiversiteit gedeurende 't Fanerozoïcum (550 Ma toe nu). De gilve pyletjes geevn de vuuf grôte massa-uutsterviengn an, de blauwe "geweune" uutsterviengn.
Een **massa-uutstervienge** is 't massoal uutsterven up een weireldwyde schoale van verschillende sôortn organismn in een relatief kortn tyd.

## Massa-uutsterviengn in de geologische geschiedenisse

Met d' hulpe van fossieln hèn paleontoloogn gevoundn da gedeurende de geologische geschiedenisse organismn vantyden up een grôte schoale zyn uutgestorvn. Vuuf kêern zyn is dat uutstervn up een veel grôtere schoale gebeurt dan de "geweune" uutsterfperioodn, woavan dat de grotstn dendeen an 't ende van de Permperiode (251 miljone joar geleen) was, mè noa schattienge een uutsterfcyfer van 95% van de sôortn. By de latste massa-uutstervienge an 't ende van de Krytperiode stiervn een antol diersôortn die 't leven in 't Mesozoicum haan overhêerst, gelik de dinosauriërs en d' ammonietn, hêelteganstn uut.

## Ôorzaakn van massa-uutsterviengn

Artistieke impressie van een meteorietinslag up d' eirde.
Der is vele gespeculèrd gewist over de meugelikke ôorzaakn van 't massa=uutstervn an 't ende van de Krytperiode, moa tegenwôordig is 't praktisch zeker dat een asteroïde die ingesleegn hèt up 't Mexicoansche Yucatánschiereiland een zwoarn invloed haat up 't gebeurn. d' Êeste andudienge doavan was d' ountdekkienge van een laagstjie klyte met een anrykienge van iridium, dat anders mêestol van meteorietn komt, en loater ounderzoek hèt de Chicxulub-kroater in Mexico gevoundn.

De redens vôor andere massa-uutsterviengsgebeurtenissn zyn nie olsan dudelik, olhoewel dat der nu gepeist wordt dat d' uutstervienge an 't ende van de Permperiode verôorzakt is deur massoale vulkoanische uutbarstiengn in Siberië round dien tyd.

## Lyste van de grotste massa-uutsterviengn

* Loat-Ordovicium
* Loat-Devoon
* Perm-Triasgrenze
* Loat-Trias
* K-T-overgank (K vo de Krytperiode, T vo de Tertiaire periode)
* Anthropoceen
# Biologie

Animalia - Bos primigenius taurus
Planta - Triticum
Fungi - Morchella esculenta
Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
Archaea - Halobacteria
Virus - Gamma phage
**Biologie** (van 't Grieks: βιος: leven en λογος : woord) is de weetnschap die de levende wezens, levensvormn en levensverschynsels bestudeert.

## Dêelgebiedn

* Anatomie: studie van de structeure en organisoatie van organismes.
* Antropologie: 'n weetnschap da d'evoluusje en 't gedrag van de miens lik e biologisch organisme bestudeert
* Arachnologie: studie van de kobbn.
* Astrobiologie: ounderzoek van eventueel leven ip andere planeetn.
* Biochemie: studie van de chemische aspectn van de levende nateure.
* Biogeografie: studie van de verspreidienge van plantn en bêestn ip eirde.
* Biofysica: nateurkunde van processn in levende organismn.
* Biologische antropologie: studie van de mens als biologisch organisme, 't gedrag van primoatn en de menschelikke evolutie.
* Celbiologie of cytologie: studie van de celle.
* Dendrologie: studie van bôomn en houtachtige plantn.
* Ecologie: studie van de reloatie tusschn organismn en under omgevienge.
* Embryologie: studie van de vroege ountwikkelienge van organismn.
* Entomologie: studie van de insektn.
* Ethologie of gedragsbiologie: studie van ’t gedrag by de bêestn.
* Evolutiebiologie: studie van de evolutie van sôortn.
* Fycologie: studie van algn
* Fylogenetica: studie van de ofstammiengsgeschiedenisse van een organismesôorte.
* Fysiologie: studie van de levensverrichtiengn en verschynsels by organismn.
* Genetica: studie van de erfelikke eignschappn.
* Herpetologie of terrariumkunde: studie van de reptieln en amfibieën.
* Histologie: studie van de bouw en functies van de weefsels.
* Ichtyologie: studie van de vissn.
* Limnologie of meerkunde: studie van ’t leven in zoet woater.
* Malacologie: studie van de molluskn of wêekbêestn.
* Mammalogie: studie van de zoogbêestn.
* Marine biologie: studie van ’t leven in zêeën en oceoann.
* Microbiologie / Bacteriologie: studie van de micro-organismn.
* Moleculaire biologie: studie van molecuuln.
* Mycologie: studie van de schimmels.
* Neurobiologie: studie van de werkienge van ’t zenuwstelsel.
* Ornithologie of veugelkunde: studie van de veugels.
* Paleoantropologie: den weetnschap da 't ountstoan van den miens bestudeert
* Paleontologie: studie van ’t leven in ’t geologisch verleedn gebaseerd ip fossiele restn.
* Plantkunde of botanie: studie van de plantn.
* Plantepathologie of fytopathologie: studie van planteziektes.
* Taxonomie: indêlienge, classificoatie van organismn.
* Toxicologie: de weetnschap die de werkienge van giftige stoffn ip organismes bestudeert.
* Virologie: studie van virussn
* Zoölogie: studie van de bêestn.
# Oudgrieks

*Dat artikel es geschreevn in 't Kustwestvlams.*

---

**Oedgrieks** |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Toalgebied** | Oowstelyk Middellansche Zeigebied |
| **Toalfamilie** | Indo-Europees
* Helleens
	+ Oedgrieks
 |

 |
| Toalcodes |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **ISO 639-2** | grc |
| **ISO 639-3** | grc |

 |

**Oedgrieks** is e verzoamelnoame vo de dialect'n die in 't oede Griek'nland en d' antieke weireld gebruykt wierd'n roend de 9ste eiwe vo Christus toet de 6e eiwe achter Christus.

't Wordt grofweg verdeild in d' archaïsche periode (9ste toet 6e eiwe vo Christus), de klassieke periode (5e en 4e eiwe vor Christus) en de Hellenistische periode (Koinè Grieks, 3e eiwe vo Christus toet 4e eiwe achter Christus).

't Literair Attisch dialect uyt de 5e en 4e eiwe vo Christus, de toale van Sophocles, Plato en Demosthenes, wordt anzien lyk de norm vo 't klassiek Oedgrieks. Andere dialect'n zyn 't Ionisch, Dorisch, Aiolisch en 't Arkadisch-Cyprisch.
# Weetnschap

|  |  |
| --- | --- |
| Dat artikel ier is nog moa e klêen begun. Ge zyt g'inviteerd vôor ip **bewerkn** te klikkn vo mêer encyclopedische kennisse toe te voegn. |  |

De schole van Athene deur Rafaël
**Weetnschap** is in feite olle geordende menschelyke kennisse die me bezittn ip e bepoald gebied en de systemoatische maniere woarip da me mêer kennisse kunn verkrygn. Vôorbeeldn noa bestudeerd gebied zyn de gêestesweetnschappn, nateurweetnschappn, cultuurweetnschappn en formele weetnschappn.
# Organisme

In de biologie is een **organisme** een levend wezen. De term organisme komt van 't Grieks ὄργανον: orgoan, instrument.

Al de organismn kunn ip z’n minst ip e bepoalde maniere reageern ip prikkels, under vôortplantn, groeien en ountwikkeln. Ze kunn êencellig of mêercellig zyn. Ze wordn ingedêeld in prokaryootn en eukaryootn. De prokaryootn vertegenwoordign twi aparte domeinn, de archaea (archaebacteriën) en de bacteria (eubacteriën). De protista (êencellign me celkern), de fungi (schimmels), de plantae (plantn), en de animalia (bêestn) zyn de eukaryootn.

* Archaea
* Bacteria
* Protista
* Fungi
* Plantae
* Animalia
# Domein (taxonomie)

Fylogenetischn boom
In de biologie is 't **domein** 't hogste niveau in de taxonomie.

In 't begun was ter allêne mor een indêlienge in twe rykn: de bêestn en de plantn (Linnaeus 1735).

Da système werkte wel nie goed by microscopisch klêne organismes. Doarom is ter e derde ryk toegevoegd, de protistn (protista). Loater kregen ook de schimmels (fungi) en de bacteriën (bacteria) een eign ryk.

Den dag van vandoage is ter een indêlienge, woaby dan de rykn nie mè 't hogste niveau zyn. Al d'organismes wordn ingedêeld in drie domeinn. De bacteria en de archaea vormen t'hope de prokaryootn en al d'andere rykn d'eukaryootn.

In andere toaln gebruukn z'ook 't woord **imperium** vo domein (Iengels: empire, Latyn: imperium)

| Haeckel (1894) Drie rykn | Whittaker (1969) Vuuf rykn | Woese (1977) Zes rykn | Woese (1990) Drie domeinn | Cavalier-Smith (1998) Twe domeinn en zes rykn |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Animalia** | **Animalia** | **Animalia** | **Eukaryota** | **Eukaryota** | **Animalia** |
| **Plantae** | **Fungi** | **Fungi** | **Fungi** |
| **Plantae** | **Plantae** | **Plantae** |
| **Protista** | **Protista** | **Chromista** |
| **Protista** | **Protozoa** |
| **Monera** | **Archaebacteria** | **Prokaryota** | **Archaea** | **Prokaryota** | **Bacteria** |
| **Eubacteria** | **Bacteria** |
# Karyotype

Karyotype van e vint (XY)
‘t **Karyotype** van een organisme is 't gehêel van de gerangschikte chromosoomn, lik da ze binst een bepoald stadium van de celdêlienge te zien zyn ounder e microscoop: vb. 46XY wil zeggn 46 chromosoomn, woarounder een X- en een Y-chromosoom. Vo 't karyotype te kunn ipschryvn e je e karyogram nôdig. Deur ‘t karyogram te bestudeern, kunn chromosoomofwykiengn gevoundn wordn.

## ‘t Moakn van e karyogram

De chromosoomn kunn ‘t best bestudeerd wordn binst e bepoald moment van de mitose, os de chromosoomn verdubbeld zyn en ip ’n bepoalde plekke an mekoar vastezittn (centromeer). Vo da te bereikn wordn mêestal witte bloedcelln gekwèekt en gestimuleerd vor under te dêeln. Deur chemische bewerkiengn wordn de celkernn g'isoleerd. De ofgebeelde chromosoomn wordn ton gerangschikt volgns grotte. De nummerienge van de chromosoompoarn lopt van grôot noa kleine.
# Eirdrykskunde

*Dat artikel es geschreevn in 't Noordelik West-Vlams.*

---

Weirldkoarte.
**Eirdrykskunde** of **geografie** (van 't Grieks : γεωγραφία, *geographia* ofte beschryvienge van d' eirde ) is e tak van de weetnschap die gewyd is an de stuudje van de landn, undre kenmerkn, bevolkienge en an de verschynsls van d' eirde . Den êeste mensch die zoe 't wôord "geografie" gebruukt ên was Eratosthenes (276 - 194 vô Kristus) . Vier geschiedkundige tradiesjes in 't eirdrykskundig oundrezoek zyn : *ruumtlikke ountleedienge van de nateurlikke en de menschlikke verschynsels* (eirdrykskunde lik de stuudje van spreidienge), *landippervlaktestuudjes* (platsn en streekn), *stuudje van 't verband tusschn mens en land*, en *oundrezoek in d' eirdweetnschap* .

Niettemin is moderne eirdrykskunde 'n allesomvattnd vak da ip d' êeste platse probeert de eirde te verstoan en hêel de menschlikke en nateurlikke ingewikkeld'eit – nie allêene wô da de vôorwerpn te vienn zyn, mor ooke oe da ze verandern en oe da ze goan wordn. Eirdrykskunde is genaamd gewist "het weireldvak" en "de brugge tusschn mens en nateurweetnschap". Eirdrykskunde wordt ipgesplist in twêe grôote takn : de menschlikke eirdrykskunde en de nateurlikke eirdrykskunde .

## Verwyziengn

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Geography** van Wikimedia Commons. |

<references>
# Walvissn

| Walvissn |
| --- |
|  Grysde walvis *(Eschrichtius robustus)* |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Animalia (Bêestn) |
| Stamme: | Chordata (Chordabêestn) |
| Klasse: | Mammalia (Zoogbêestn) |
| *Clade*: | Cetartiodactyla (Walvissn en eevnhoevign) |
| Orde: | Artiodactyla (Eevnhoevign) |
| Ounderorde: | Whippomorpha |

 |
| Infraorde |
| **Cetacea** Brisson, 1762 |

1 = Nôordkoaper; 2 = Orka;
3 = Groenlandsche walvis; 4 = Potvis;
5 = Narwal; 6 = Blauwe vinvis;
7 = Nôordse vinvis; 8 = Beloega
**Walvissn** zyn e groep van round de 82 sôortn grôte, in 't woater levende zoogdiern van de orde **Cetacea**. Walvissn zyn van al de zoogdiern 't mêest angepast an 't leven in 't woater.

Z'eetn vôoral plankton en klêne vissn. 't Grôte verschil me vissn is da walvissn vee grotter zyn en met underne steirt e verticale beweginge moakn vor under vôort te beweegn (van boovn noar ounder en van ounder noa boovn en vissn van links noa reks en van reks noa links). Walvissn moetn ôok oasmn lik geweune zoogdiern en kunn langer ounder woater bluuvn deur dat under zeurstoffe direct weirdt ipgesloan in under spierweefsel en ze dus vee langer ounder woater kunn bluuvn.

Walvissn zyn gin gevoar vo de mens.

## Over walvissn

Enigte walvissn zyn de potvis, orka, beloega, blauwe vinvis. De grôotste walvis (de blauwe vinvis) is volwassen 33 meter lank en kan tot 170 ton weegn. Walvissn produceern soms ôok gezang da komt van de mannekeswalvissn die azô de vrouwkes probeern te verleidn. De mêeste gezangn kunn ôok g’hôord wordn deur de mensn of upgevangn weirn ip radio's. De mêeste walvissn gebruukn sonar vo te zien ounder woatre hoewel da ze ôok oogn hèin mêestal.

In Japan, Noorweegn en Ysland weirdt er gejoagd ip walvissn hoewel da nie mi zou meugn omda sommigte sôortn zoudn kunn uutstervn.

Walvissevet weirdt oundermêer gebruukt vo lippestift van te moakn.

## Taxonomie

De Cetacea (walvisachtign) wordn ingedêeld in twêe oenderordes:

* Oenderorde Mysticeti (Baleinewalvissn of grôte walvissn) mè 4 families:
	+ Balaenidae (Echte walvissn)
	+ Balaenopteridae (Vinvissn)
	+ Eschrichtiidae (Grysde walvissn), 1 sôorte: *Eschrichtius robustus* (grysde walvis)
	+ Neobalaenidae (Dwergwalvissn), 1 sôorte: *Caperea marginata* (dwergwalvis)
* Oenderorde Odontoceti (Tandwalvissn) mè 10 families:
	+ Delphinidae (Dolfynn)
	+ Iniidae (Amazone-rivierdolfynn)
	+ Kogiidae (Dwergpotvissn)
	+ Lipotidae (Chineesche rivierdolfynn)
	+ Monodontidae (Narwalachtign)
	+ Phocoenidae (Bruunvissn)
	+ Physeteridae (Potvissn)
	+ Platanistidae (Indische rivierdolfynn)
	+ Pontoporiidae (La Plata-dolfynn), 1 sôorte: *Pontoporia blainvillei* (La Plata-dolfyne)
	+ Ziphiidae (Spitssnuutdolfynn)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Cetacea** van Wikimedia Commons. |
# Middelêeuwn

De **middelêeuwn** zyn een geschiedkundige periode die van 500 tot 1500 na Christus volt. 't Es de periode die volgt ip de Klassieke oudeid en voorofgoat an de Nieuwn tyd. Deur de lange periode weird ze ôok ounderverdêeld in 3 klêendere periodes:

## De vroege middelêeuwn

De middelêeuwn begostn in 476 met de vol van et Romeinse Ryk. De vroege middelêeuwn endigen zô round de 9de êeuwe toen da Karel de Grote et feodoal stelsel invoerdige.

## De ôge middelêeuwn

De ôge middelêeuwn liepn tot de 13de êeuwe en woarn een belangryke periode vo Europa. 't Weird gekenmerkt deur de godsdiensttwistn en oorloogn (de Inquisitie). 't Wos ôok de periode van de bloei van 't Groafschap Vloandern.

Belangrikke minsn en gebeurtenissn:

* 1150: Binst de Kruusvoartn brocht Diederik van den Elzas et Illig bloed noa Brugge.

## De loate middelêeuwn

Noargelang de bronne endigden de loate middelêeuwn met de vol van Byzantium in 1453, of met de ountdekkinge va Amerika in 1492 deur Columbus. De macht verschoof van et lokoale vlak (de heern) noa de centroale macht (de keuniengn). Deur oorlogn en ziekte viel d'ontwikkelienge van de beschoavienge grôtendêels stille.

Belangrikke minsn en gebeurtenissn:

* 1302: Brugse Mettn en Guldnspoornslag
* ? - 1431: Jacob Van Lichtervelde
* 1457 - 1482: Maria van Bourgondië
# Renaissance

|  |  |
| --- | --- |
| Dat artikel ier is nog moa e klêen begun. Ge zyt g'inviteerd vôor ip **bewerkn** te klikkn vo mêer encyclopedische kennisse toe te voegn. |  |

Leonardo da Vinci's Vitruvische Mins, een vôorbild van de synthese van kunst en weetnschap binst de Renaissance
De **Renaissance** (letterlik: *wedergeboorte*) wos in de Europese geschiedenisse en periode van opbloei van kunst, weetnschap en letteren die euren grondslag oat in de "wedergeboorte" van de verworveneedn van de Klassieke Oudeid. De Renaissance begostige in Itoalië in de 13e of 14e êeuwe en verspreiddige zich in de volgende êeuwen over de reste van Europa. De term weirdt in olgemêenn zin ôok gebrukt voe andre periodn van culturele eiriplevienge in de geschiedenisse, lik de Karolingische Renaissance.

De renaissance teldege gekende architectn lik Michelangelo, Baldassare Peruzzi, Donato Brasmante, Michele Sanmichele, Andrea Palladio. Ook schilders en beeldouwers ontwierpn plann vo gebouwn, lik Leonardo da Vinci, Rafaël, Michelangelo, en Vasari. ‘t Prototype van vele moderne paleizn ontstound in dien tyd. De koepels van de dom van Firenze en van de Sint-Pieterskerke in Rome zyn meesterwerkn van de renaisssance.
# Asterachtign

| Asterachtign |
| --- |
|  12 verschillige sôortn asterachtign van de ounderfamilies Asteroideae, Cichorioideae en Carduoideae |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Plantae (Plantn) |
| Ounderryk: | Embryophyta (Landplantn) |
| Stamme: | Magnoliophyta (Blommeplantn) |
| Orde: | Asterales |

 |
| Familie |
| **Asteraceae** Bercht. & Presl., 1820 |

De **asterachtign** of **composietachtign** (**Asteraceae** of **Compositae**) zyn e grôte wydverspreide familie van bloeinde plantn (Angiospermae). Der zyn mêer of 23.000 sôortn verdêeld over 1.600 geslachtn en 12 ounderfamilies.

't Belangrykste kenmerk van de familie zyn de sterk gereduceerde blommetjes die by mekoar stoan in blomhoofdjes (capitula) met e kranse van schutbloarn derround.

Deursnee van 't blomhoofdje (capitulum) van  *Matricaria recutita*
De noame Asteraceae komt van *Aster*, 't belangrykste geslacht van de familie. 't Grieks ἀστήρ wil zeggn *sterre*.

Ênigte geslachtn zyn:

* *Achillea*
* *Ambrosia*
* *Anaphalis*
* *Antennaria*
* *Anthemis*
* *Arctium*
* *Arnica*
* *Arnoseris*
* *Artemisia*
* *Aster*
* *Baccharis*
* *Bellis*
* *Bidens*
* *Calendula*
* *Carduus*
* *Carlina*
* *Carthamus*
* *Centaurea*
* *Chondrilla*
* *Cichorium*
* *Cirsium*
* *Conyza*
* *Cosmos*
* *Cotula*
* *Crepis*
* *Dittrichia*
* *Doronicum*
* *Echinops*
* *Erigeron*
* *Eupatorium*
* *Filago*
* *Galinsoga*
* *Glebionis*
* *Gnaphalium*
* *Guizotia*
* *Helianthus*
* *Helichrysum*
* *Hieracium*
* *Hypochaeris*
* *Inula*
* *Iva*
* *Jacobaea*
* *Lactuca*
* *Lapsana*
* *Leontodon*
* *Leucanthemum*
* *Matricaria*
* *Mycelis*
* *Onopordum*
* *Petasites*
* *Picris*
* *Pulicaria*
* *Rudbeckia*
* *Scorzonera*
* *Senecio*
* *Serratula*
* *Solidago*
* *Sonchus*
* *Silybum*
* *Tagetes*
* *Tanacetum*
* *Taraxacum*
* *Tephroseris*
* *Tragopogon*
* *Tripleurospermum*
* *Tussilago*
* *Xanthium*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Asteraceae** van Wikimedia Commons. |
# Kruusblommign

| Kruusblommign |
| --- |
|  Koolzoad (*Brassica napus*) |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Plantae (Plantn) |
| Ounderryk: | Embryophyta (Landplantn) |
| Stamme: | Magnoliophyta (Blommeplantn) |
| Orde: | Brassicales |

 |
| Familie |
| Brassicaceae Burnett, 1835 |

De **kruusblommign** (**Brassicaceae**, vroeger **Cruciferae**) zyn e belangryke familie van tweizoadlobbige blommeplantn. De familie is vernoemd is noa 't geslacht *Brassica*. Der zyn 330 geslachtn en oungeveer 3.700 sôortn. De familie verschaft groensels lyk blomkôle, rôoie kôle, broccoli, spruutjes, randyzn en vele andere.

Ênigte geslachtn zyn:

* *Alyssum* (Schildzoad)
* *Alliaria*
* *Arabidopsis*
	+ *Arabidopsis thaliana* (Zandrakette)
* *Arabis*
* *Armoracia*
* *Berteroa*
* *Brassica* (Kôle)
	+ *Brassica napus* (Koolzoad)
	+ *Brassica oleracea* (Kôle)
		- *Brassica oleracea var. botrytis* (Blomkôle)
* *Cardamine*
* *Coincya*
* *Coronopus*
* *Capsella* (Herderstasje)
* *Cakile*
* *Cochlearia* (Lepelblad)
* *Crambe*
* *Diplotaxis*
* *Draba*
* *Erophila*
* *Eruca*
* *Erysimum* (Stêenrakette)
* *Hesperis*
* *Isatis*
* *Lunaria* (Judaspennienge)
* *Lepidium*
* *Matthiola*
* *Pringlea*
* *Ptilotrichum*
* *Raphanus* (Randyze)
* *Rapistrum*
* *Rorippa*
* *Sinapis* (Mostoard)
* *Sisymbrium* (Rakette)
* *Teesdalia*
* *Thlaspi*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Brassicaceae** van Wikimedia Commons. |
# Verzoameliengeleer

|  |  |
| --- | --- |
| Dat artikel ier is nog moa e klêen begun. Ge zyt g'inviteerd vôor ip **bewerkn** te klikkn vo mêer encyclopedische kennisse toe te voegn. |  |

E venndiagram illustreert de deursnee van twêe verzoameliengn
De **verzoameliengeleer** is e leer binnen de wiskunde die em bezighoudt met verzoameliengn.
# Antropologie

De Mens van Vitruvius van Leonardo da Vinci, ca. 1490
**Antropologie** of *menskunde* (oud Grieks: ἄνθρωπος *ánthrōpos* ‚mens‘ en λόγος *lógos* ‚leer‘) is e tak van de weetnschap die de mens in al zyn aspectn, zowel fysiek of cultureel, bestudeert. Antropologie wordt gereeknd toet de gedragsweetnschap en de sociale weetnschappn. Omdat antropologie e styf brêed veld bestrykt ist er vanof middn 20e êeuwe een ipdêlienge gemakt in verschillige specialistische studiegebiedn.

## Dêelgebiedn

Antropologie wordt deur de American Anthropological Association (AAA) in vier gebiedn oenderverdêeld. De dêelgebiedn zyn:

1. Biologische antropologie, fysische antropologie of antropobiologie: bestudeert de mens lyk biologisch organisme, 't gedrag van primoatn, menschelyke evoluusje, paleoantropologie, paleopathologie en populoasjegenetica.
2. Linguïstische antropologie: bestudeert de varioasje van toale in tyd en ruumte,'t sociaal gebruuk van toale en de reloasje tusschn toale en cultuur.
3. Archeologie: bestudeert de materiële overbluufsels van menschelyke soamnleviengn.
4. Sociale en culturele antropologie (vroeger 'volknkunde' of 'etnologie'): bestudeert o.a. 't sociaal gedrag, economische organisoasje en ideologie (inclusief religie) van volkern en bevolkiengsgroepn.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Anthropology** van Wikimedia Commons. |
# Ranoenkelfamilie

*Dat artikel es geschreevn in 't Kustwestvlams.*

---

| Ranoenkelfamilie |
| --- |
|  Goudn beuterblomme (*Ranunculus auricomis*). |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Plantae (Plantn) |
| Ounderryk: | Embryophyta (Landplantn) |
| *Clade*: | Angiospermae (Blommeplantn) |
| *Clade*: | Eudicotyledoneae (Echte twèezoadlobbign, eudicotyln of eudicots) |
| Orde: | Ranunculales |

 |
| Familie |
| **Ranunculaceae** Juss., 1789 |

De **ranoenkelfamilie** (Ranunculaceae) is e plantefamilie in d' orde Ranunculales mè meer of 2.000 bekende blommeplantn in 43 geslachtn, verdeeld over heel de weireld. De noame komt van 't latyn *ranunculus* "kleene puut", van *rana* "puut". Ranunculaceae zyn over 't algemeen kruudachtige eenjoarige of vaste plantn, moa sommigte zyn houtige klemplantn (Clematis) of struukn (Xanthorhiza).

De grotste geslachtn zyn *Ranunculus* (600 soortn), *Delphinium* (365), *Thalictrum* (330), *Clematis* (325), en *Aconitum* (300).

In België kommn de volgnde geslachtn voorn:

* *Aconitum*, *Actaea*, *Adonis*, *Aquilegia*, *Anemone*, *Caltha*, *Clematis*, *Consolida*, *Eranthis*, *Helleborus*, *Hepatica*, *Myosurus*, *Nigella*, *Pulsatilla*, *Ranunculus* (beuterblomme), *Thalictrum*.

* *Clematis vitalba*
* *Aquilegia vulgaris*
* *Anemone coronaria*
* *Nigella damascena*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Ranunculaceae** van Wikimedia Commons. |
# Neute

*Dat artikel es geschreevn in 't Noordelik West-Vlams.*

---

Hoazelneutn
E **neute**, ip sommigte plekn in West-Vloandern ook **note**, is in de plantkunde e droge, eenzoadige, nie oopnspryngnde vrucht woarvan dat de wand hart, broos en houtig is, lyk d' hoazelneute, eikel, kastanje en boekeneute die echte neutn wordn genoemd.

Ook vele andere eetboare vruchtn, of deeln dervan, wordn neutn genoemd, moa d' okkerneute, amandel en kokosneute zyn eigentlyk steenvruchtn en de pindaneute is e peulvrucht met doarin twee of drie zoadn.

Echte neutn wordn oender andere geproduceerd deur plantn in d' orde Fagales.