Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Noene

De **noene** es den tyd tusschn de nuchtend en den oavend. A we zegn *teegn de noene*, ton verwyzn we noa den tyd, die volgt ip de nuchtnd. Anders gezeid, de *middag*.

Dikwyls klappn we van den *achternoene* omme bedoeln: 'vôor den oavend'. Omme viendn dat de nuchtend tot ten twoalvn deurt, tons begint de noene ten twoalvn. Der zit doarôver vil varioasje tusschn de landn; nie iederêen beschouwt de noene ols de zelstn tyd van 'n dag. Wor dat de noene endigt, dat es afhankelik van 'n tyd van 't joar: 's wienters komt den oavend vroeger ols in de zomer.

In de noene moe 't licht van de zunne dur 'n klêender stiksje atmosfeer driengn ols in de nuchtend en den oavend; dus ton es 't warmer.
# Astronomie

Ant nebula (miernevel)
**Astronomie** of **sterrekunde** is de weetnschap die hem bezighoudt met observoasje en studie van al de fenomeenn buutn d'atmosfeer van d'eirde.

't Woord *astronomie* komt van 't Grieks αστρονομία (*astronomia*), e soamnstellienge van άστρον (*astron*, sterre of sterrebeeld) en νόμος (*nomos*, wet).

D'astronomie bestudeert nie allêne sterrn en sterrestelsels in 't hêelal, moar ook de planeetn van uus eign zunnestelsel. Een ounderdêel van
d'astronomie is d'astrofysica, die de processn in de kosmos probeert te verkloarn mè nateurkundige wettn.

## Gekende astronoomn

* Johannes Bayer
* Anders Celsius
* Eric Elst
* Galileo Galilei
* Edwin Hubble
* Isaac Newton
* Claudius Ptolemaeus
* Ferdinand Verbiest
# SI-systèm

't **SI-systèm** is een internationoal systèm van êenheedn die in 1960 zyn ingebrocht. De standoard wordt bewoard deur het *Bureau international des poids et mesures* in Sèvres, Vrankryk. **SI** stoat vô 't Franse *Système International d’Unités* (internationoal êenheednsystèm). Ieder fysische of scheikundige eigenschap kad uutgedrukt wordn in SI-êenheedn of een combinoatie dervan.

## Geschiedenisse

Landn volgens under joar van metrikoasje
't Metriek systèm was ountworpn deur een groep wetenschappers (woarounder Lavoisier, de "voader van de moderne scheikunde") ounder d' instruksjies van Louis XVI, die een rationoal systèm van moatn en gewichtn wilde hèn. Achter de Franse Revolusje hèt de revolusjonêre regerienge da systêm g'adoptèrd, en is in voege gekommn up den tiensten december 1799, een moand achter da Napoleon an de macht was gekommn.

De bedoelienge van 't SI-systèm is vô 't gemakkeliker te maakn voar up 't internationoal vlak gegeevns uut te wisseln. Oorsprounkelik haad ieder land zyn eign moatstelsel, en zels nu gebrukkn landn gelik 't Verênigd Keunienkryk en de Verênigde Stoatn nog êenheedn gelik 't pond, den duum, de voet en de myle (de zogenoamd Imperioale êenheedn).

## Êenheedn

't SI-systèm is upgebouwd round een antol basisêenheedn, die in combinoasje mè mankoar ofgeleide SI-êenheedn vormn. Deur die soamenhang wordt het gebruuk van omrekeniengsconstantn toet een minimum beperkt.

### SI-basisêenheedn

De zeven, ounderlienk onafhankelike basisêenheedn zyn:

| grôotheid | SI-basisêenheid |
| --- | --- |
| naam | symbool |
| lengte | meter | m |
| massa | kilogram | kg |
| tyd | seconde | s |
| illetrieke stroom | ampère | A |
| absolute temperateure | kelvin | K |
| hoeveelheid stoffe | mol | mol |
| luchtsterkte | candela | cd |

Olle andere SI-êenheedn kunn'n uutgedrukt wordn as combinaosjies van die basisêenheedn.

### SI-vôorvoegsels

Neffenst de SI-êenheedn zyn der ook SI-vôorvoegsels die veelvoudn van 10 vôrenstelln:

SI-vôorvoegsels| 10n | vôorvoegsel | symbool | name | decimoal equivalent |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1024 | yotta | Y | quadriljoen | 1 000 000 000 000 000 000 000 000 |
| 1021 | zetta | Z | triljard | 1 000 000 000 000 000 000 000 |
| 1018 | exa | E | triljoen | 1 000 000 000 000 000 000 |
| 1015 | peta | P | biljard | 1 000 000 000 000 000 |
| 1012 | tera | T | biljoen | 1 000 000 000 000 |
| 109 | giga | G | miljard | 1 000 000 000 |
| 106 | mega | M | miljoen | 1 000 000 |
| 103 | kilo | k | duusd | 1 000 |
| 102 | hecto | h | hounderd | 100 |
| 101 | deca | da | tiene | 10 |
| 10−1 | deci | d | tiende | 0,1 |
| 10−2 | centi | c | hounderdste | 0,01 |
| 10−3 | milli | m | duzendste | 0,001 |
| 10−6 | micro | µ | miljoenste | 0,000 001 |
| 10−9 | nano | n | miljardste | 0,000 000 001 |
| 10−12 | pico | p | biljoenste | 0,000 000 000 001 |
| 10−15 | femto | f | biljardste | 0,000 000 000 000 001 |
| 10−18 | atto | a | triljoenste | 0,000 000 000 000 000 001 |
| 10−21 | zepto | z | triljardste | 0,000 000 000 000 000 000 001 |
| 10−24 | yocto | y | quadriljoenste | 0,000 000 000 000 000 000 000 001 |
# Computer

|  |  |
| --- | --- |
| Dat artikel ier is nog moa e klêen begun. Ge zyt g'inviteerd vôor ip **bewerkn** te klikkn vo mêer encyclopedische kennisse toe te voegn. |  |

Nen computer.
Nen **computer** es een machine wamee da gegevens kunn verwerkt zyn volgens ol sôortn van algoritmn en procedeurn. Mêestol bedoeln ze me nen computer een digitoal apparoat, mo der bestoan ôok nog analoge computers.

Ôorspronkelik werd et Iengelsche woord computer gebrukt vo een twiene da moeilikke bereekningn koste moaken, me of zonder een twa vo em te helpn. Den Duitsn en de Zud-Afrikoansn term vo computer tôont da nog door geweun een vertoalinge van rekeneire te zyn. Loater werd computer ôok gebrukt voun de machinen te noamn.

Computers keun nu ol mêer dan olêne mo reeknen. Veel toakn ep den buro zin ôok ol vo de computer. 't Franse woord vo de computer wa êest calculateur of reeknmachine en es nu ordinateur of een machine die olles in orde zet.

Sinds da de computer ôok in de uuskoamr gekoomn es, wordt die ôok gebrukt vo info deure te zendn (met et internet) en ôok vo te amuseern (spelletjes, muziek, filmtjes). Veel machienn in fabriekn zyn aangedreevn deur computers voun bevôorbeeld robots an te stuurn. T'uus è je mêestol nen pc. De weetnschappe van computers noemt informatica.

## Hardware

Binn in de computer zit der hardware, lik 't moederbord. Wuk dat diene hardware inoudt, angt mêestol of van de computer zelve. De hardware verwerkt olle gegevens in êentjes en nulletjes (binair reeknn).