Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Plantn

| Plantn |
| --- |
|  Verschillige sôortn plantn |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domein: | Eukaryootn |

 |
| Ryk |
| Plantae |

**Plantn** (*Plantae*) zyn leevnde organismn. In de taxonomie zyn ze e ryk in 't domein van d'eukaryootn (*Eukaryota*).

**Plantn** es ôok e weirkwoord, da betêkent "etwa in de grond steekn". Byvôorbeeld boern die ulder patattn plantn.

Onder plantn verstoan me nie ollêne struukn, kruudn, voarns en klemplantn, moar ôok bôomn, ges, mossn, en groen oalgn.

Over 't olgemêen zyn plantn wezens die me gebruuk van de kloarte anorgoanische stoffn kunn ommezettn in orgoanische stoffn. Da proces noemn ze fotosynthese. Om dadde te kunn doen moetn de plantn over de stoffe chlorofyl beschikkn. Dee stoffe makt dan ulder bloars der typeernd groen uutzien. Deur die groenigeid weirdn de mêeste gilve en groene kleurtintn uut 't spectrum gereflecteerd. Dat es omda de mêeste energie em in 't blauw spectrum zit. De blauwe stroaln weirdn dus 't mêest gebruukt vôor den groei. De rôo tintn weirdn 't mêest gebruukt vô den bloei.

't Grôotste dêel van de plantn bestoat uut mêerdre celln. In 't mêest simple ontwerp lôopn de celln in droatn (lik by wiern), by de reste in weefsels.

Plantn bestoan mêestoal uut e stik boovn de grond (mêestoal stiengels), en e stik onder de grond (mêestoal wortels). Oewel dan 't er e poar uutzonderingn zyn (lik de Mangroovn) ėn de mêeste plantn luch nôdig rond de wortels om te kunn overleevn. E plante es doar styf gevoelig voorn. Oa je ze gy te vele woater gift in eurn pot, en da woater bluuft te lange rond eurn wortel zittn, goat ze zy versmôorn.

De mêeste plantn moakn gebruuk van ‘n voatstelsel om under zoppn te transporteern. Dee voatn zyn ipgebouwd uut twêe sôortn weefsels: Xyleem en Ploëleem. De weefsels dien 't zop noar de bloars bringn zyn ipgebouwd uut Xyleem en dedee dan de zoppn in d'andre richtinge zendn bestoan uut Ploëleem.

De plantn die da niet doen zyn bepoalde mossn en oalgn. Dedee ėn gin stingels of bloars. Oewel ze soms wel ronde dingskes kunn ên die trekkn ip bloars, zyn 't gin bloars omdan ze nie bestoan uut Xyleem of Ploëleem.
# Embryophyta

| *Embryophyta* |
| --- |
|  Mos |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Plantae (Plantn) |

 |
| Ounderryk |
| Embryophyta |

**Embryophyta** of **landplantn** zyn de mêest gekende groep by de plantn. Boomn, blommn, voarens, mossn, en nog verschillige andere groene landplantn moakn dêel uut van die groep. 't Zyn allemolle mêercellige eukaryootn. De mêeste krygn under energie deur fotosynthese.

## Evolutie

D'êerste groene plantn woarn de groenwiern (*Chlorophyta*) en de kranswiern (*Charophyta*). Ze varieerdn van êencellig tout mêercellig en ze leefdn surtout in woater.

De twêede grôte stap in d’evolutie van plantn was den overgank van woater noa land. Da gebeurde in 't geologisch tydperk of Paleozoïcum. D'êerste landplantn (Embryophyta) ountstoundn uut één van de mêercellige takkn van de kranswiern. Vo den overgank van woater noa land mostn d'r wel e poar anpassiengn gebeurn. Vor ip 't land nie uut te droogn ountwikkeldn de landplantn e cuticula, e wasloagsje tusschn de plante en de buutnlucht. Moa deur da loagsje kostn de plantn gêen gassn mêer uutwisseln met de buutnlucht, en doarom krêegn de mêeste landplantn ook stomata (velmoundjes). Een derde veranderienge was dan z'under giengn vôortplantn via embryo's. Mossn zyn d'oudste nu nog levende landplantn.

Uut d'êerste landplantn ountwikkeldn de voatplantn (Tracheophyta). De volgende belangryke stap was d'evolutie van zoadplanten (Spermatophyta) en loater 't ofsplitsn van de bedektzoadign of blommeplantn (Angiospermn of Magnoliophyta).
# Spermatophyta

| Spermatophyta |
| --- |
|  Magnoliazoad |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Plantae (Plantn) |

 |
| Stamme |
| **Spermatophyta** |

**Spermatophyta** of **zoadplantn** zyn plantn woaby dat de vôortplantienge gebeurt via zoad. Ze zyn een onderdêel van de Embryophyta (landplantn). De zoadplantn wordn ingedêeld in de naktzoadigen (Gymnospermen) en de bedektzoadigen of blommeplantn (Angiospermen of Magnoliophyta).

## Evolutie

Uut de groene plantn (wiern), de landplantn (Embryophyta) en de voatplantn (Tracheophyta) ontwikkeldn de zoadplantn (Spermatophyta). Da was de vierde belangryke stap in d'evolutie van de plantn. Mossn en voatplantn verspreidn under deur spoorn. Zoadn en meer reservevoedienge of spoorn, woadeure da ’t embryo direct kan begunn te groein. Zoadplantn en ook nog d’eignschap da ze hout kunn vormn.
# Bedektzoadign

| Bedektzoadign |
| --- |
|  *Magnolia virginiana* |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Plantae (Plantn) |
| Ounderryk: | Embryophyta (landplantn) |

 |
| Divisie |
| **Magnoliophyta** |

De **bedektzoadign** of **blommeplantn** (Angiospermae of Magnoliophyta) zyn de belangrykste groep van de landplantn. Juste lyk de naktzoadign (gymnospermae) zyn 't zoadplantn moa ze verschilln dervan omdan ze blommn droagn en omdan z' hunder vôortplantn deur zoad in vruchtn. De noame "bedektzoadign" is e vertoalienge van de weetnschappelyke noame "Angiospermae".

De blommeplantn hen hunder 245-202 miljoen joar geleen begunn ofsplitsn van d' andere zoadplantn en d' êeste woavan da 't bestoan gekend is, zyn van 160 miljoen joar geleen. Z' hen hunder geleidelyk an enorm gediversifieerd en ze zyn wydverspreid gekommn.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Angiosperms** van Wikimedia Commons. |
# Eenzoadlobbign

Vergelykienge tusschn e monocotyl (lienks) en e dicotyl (reks)
D' **eenzoadlobbign** (**moncotyln** of kortweg: **monocots**) zyn e groote groep van bloeinde plantn (angiospermn), woarvan dan de zoadn deurgoans moar één embryonoal blad of zoadlobbe (cotyl) bevattn. De weetnschappelyke noame vo de groep is **Monocotyledoneae**. De reste van de bloeinde plantn hèn twèe zoadlobbn en ze wordn doarom geclassificeerd lyk dicotyln of twèezoadlobbign.

De monocotyln omvattn roend de 60.000 soortn. De grotste familie in de groep zyn de orchideeën (Orchidaceae), mè meer of 20.000 soortn. Oengeveer half zovele soortn moakn deel uut van de grassn (Poaceae) die economisch de belangrykste familie zyn van de monocotyln. Z' omvattn nie alleene groann lyk rys, terwe en maïs, moar ook veevoeier, suukerriet en bamboe. Andere belangryke monocotyln zyn verschillige palmn (Arecaceae), banann en banannefamilie (Musaceae), gember en verwantn, kurkuma en kardemong (Zingiberaceae), asperges (Asparagaceae), ananas (Bromeliaceae), poreye, andjoen en look (Amaryllidaceae).

Vele koamerplantn zyn eenzoadlobbige epifytn (organismn die ip leevnde plantn groein). Boovndien zyn de meeste blombolln, plantn die vor hunder bloei gekwèekt wordn, lyk lelies, narcissn, irissn, amaryllis, hyacintn en tulpn, eenzoadlobbign.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Monocots** van Wikimedia Commons. |
# Asparagales

| Asparagales |
| --- |
|  *Asparagus officinalis* (asperge) |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Plantae (Plantn) |
| Ounderryk: | Embryophyta (Landplantn) |
| Stamme: | Magnoliophyta (Blommeplantn) |

 |
| Orde |
| **Asparagales** Bromhead, 1838 |

De **Asparagales** zyn in de biologische taxonomie een orde van de bedektzoadign of bloeinde plantn. De noame is gevormd uut de familienoame Asparagaceae.

Indêlienge van de orde volgens 't APG III-systeim (2009):

* orde Asparagales
	+ familie *Amaryllidaceae* (Poaslelieachtign)
	+ familie *Asparagaceae* (Aspergeachtign)
	+ familie *Asteliaceae*
	+ familie *Blandfordiaceae*
	+ familie *Boryaceae*
	+ familie *Doryanthaceae*
	+ familie *Hypoxidaceae*
	+ familie *Iridaceae* (Irisachtign)
	+ familie *Ixioliriaceae*
	+ familie *Lanariaceae*
	+ familie *Orchidaceae* (Orchideeachtign)
	+ familie *Tecophilaeaceae*
	+ familie *Xanthorrhoeaceae*
	+ familie *Xeronemataceae*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Asparagales** van Wikimedia Commons. |
# Poaslelieachtign

| Poaslelieachtign |
| --- |
|  Verschillige geslachtn: A: *Crinum,* B: *Narcissus,* C: *Sprekelia*, D: *Agapanthus*, E: *Allium,* F: *Tristagma* |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Plantae (Plantn) |
| Ounderryk: | Embryophyta (Landplantn) |
| Stamme: | Magnoliophyta (Blommeplantn) |
| Orde: | Asparagales |

 |
| Familie |
| **Amaryllidaceae** J.St.-Hil., 1805 |

De **poaslelieachtign** (**Amaryllidaceae**) zyn e familie van kruudachtige, vaste, bloeinde plantn. De familie is vernoemd noa 't geslacht *Amaryllis*. De mêeste groein uut blombolln, mor e poar, lyk Agapanthus, Clivia en Scadoxus kommn van wortelstokkn.

Volgens 't APG III-systeim (2009) wordt de familie verdêeld in drie ounderfamilies:

* Agapanthoideae
* Allioideae (Lookachtign)
* Amaryllidoideae

Der zyn mêer of achthounderd sôortn verdêeld over tsjestig geslachtn woarounder:

* *Agapanthus*
* *Allium*
* *Amaryllis*
* *Clivia*
* *Crinum*
* *Galanthus*
* *Hippeastrum*
* *Leucojum*
* *Narcissus*
* *Sprekelia*
* *Scadoxus*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Amaryllidaceae** van Wikimedia Commons. |
# Carolus Linnaeus

Carolus Linnaeus
**Carolus Linnaeus** (in 't Zweeds **Carl von Linné**) (°Råshult by Stenbrohult, 23 meie 1707 - Uppsala, 10 januoari 1778) was ne Zweedsen wetenschapper, meest bekend als bioloog, die de binomiale nomenclateure voor levende wezens invoerde.

In 1999 wier ter meerdere ere van Linnaeus de Internationale Biologie Olympiade, kortweg IBO genaamd ingericht in Uppsala, ounder leidinge van de twidden bekenden bioloog uut Uppsala, Andreas Ehn, specialist in den arachnologie.

In 2007 was 't 300 jaar geleen dat ie em geboorn wier, en wiern d'r verschillende tentoonstellingn en erdenkingn gorganiseerd, ounder meer in Harderwyk, Haarlem, Leiden en Amsterdam.

## Levensloop

Linnaeus' vader was ne dominee die wilde dat z'n zeune theologie zou studeren. Uuteindelik deit em medicynn.

Beist z'n studies mocht ie em de nateurlike schatten van Lapland beschryven. Achter z'n reize in 1732 deur Lapland schreeft em z'n *Florula lapponica*. In 1735 vertrokt em no Nederland voe do voort te studeren. Ie promoveerde in de medicynn met als doctoraatsthesis *Hypothesis nova de febrium intermittentium causa* an den univ van Harderwyk. Derachter publiceerdet em z'n *Systema Naturae*, messchien wel z'n belangrykste werk waarin dat em zyn systêem beschryft voe de levende wezens in te deeln.

Ie et lange prof gewist in Uppsala. J'is doa begraven in de kathedrale.

## Belang van Linnaeus voe de wetenschap

Linnaeus' indelinge was gebaseerd voe de planten ip voortplantingsorgaan. In zynne tyd was da etwuk nieuws omdat er nog nie vele gesproken wier over voortplantingsorgaan by planten, en surtout omdat spreken over voortplantinge em in de taboesfere bevound.

Linnaeus' publicatie *Species Plantarum* wordt gezien 't eerste groot werk over de binomiale nomenclateure van planten. In da boek beschreeft em al de ton gekende plantesoortn, en gaft nem z'allemolle een soortname. De genusname tope met de soortaandudinge was binaire name. Do nevest gaf Linnaeus ook de volledige name, dikkers ne hele regel, lik dat 't ton gebrukelik was. Linneaus' indelinge en naamstelsel wier al beist zen leven deur de meeste
plantkundigen en zoölogen gebruukt. Ie klasseerde beist zen leven round de 7000 soortn planten. Dat em ze klasseerde is nu nog dikkers te zien an de 'L.' van Linnaeus die achter de wetenschappelike name van vele planten staat.

Linnaeus beschreef niet allene planten maar ook mineralen en dieren. Alhoewel dat em de mensen al by de zoogdieren indeelde, en dus de mens nie meer als een alleenstaand wezen zag, wil da nie zeggen dat em brak met 't scheppingsverhaal uut de Bybel. Voe de evolutietheorie was 't nog wachten ip Charles Darwin een eeuwe later.

## Linnaeuskloksje

Linnaeus naamde een plantje no zezelven: 't Linnaeuskloksje. 't Is een heel ounipvallend en teer plantje. 't et twee klene blomtjes en e fyn stiengeltje. Linnaeus wordt dikkers afgebeeld met da plantje in zen an.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Carl von Linné** van Wikimedia Commons. |
# Lookachtign

| Lookachtign |
| --- |
|  *Allium ursinum* (beirlook) |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Plantae (Plantn) |
| Ounderryk: | Embryophyta (Landplantn) |
| Stamme: | Magnoliophyta (Blommeplantn) |
| Orde: | Asparagales |
| Familie: | Amaryllidaceae (Poaslelieachtign) |

 |
| Ounderfamilie |
| **Allioideae** Herb., 1837 |

De **lookachtign** (**Allioideae**) zyn een ounderfamilie van êenzoadlobbige bloeinde plantn in de familie Amaryllidaceae, orde Asparagales. Vroeger wierdn ze behandeld lyk een aparte familie, de **Alliaceae**, moa by 't publiceern van 't APG III-systeim in 2009 wierd de familie Alliaceae (lookachtign) nie meir erkend en vervangn deur ounderfamilie Allioideae.

## Geslachtn

* *Allium* L. (look)
* *Ancrumia* Harv. ex Baker.
* *Caloscordum* Herb.
* *Erinna* Phil.
* *Garaventia* Looser.
* *Gethyum* Phil.
* *Gilliesia* Lindl.
* *Ipheion* Raf.
* *Leucocoryne* Lindl.
* *Miersia* Lindl.
* *Milula* Prain.
* *Nectaroscordum* Lindl.
* *Nothoscordum* Kunth.
* *Schickendantziella* Speg.
* *Solaria* Phil.
* *Speea* Loes.
* *Trichlora* Baker.
* *Tristagma* Poepp.
* *Tulbaghia* L.
* *Zoellnerallium* Crosa.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Allioideae** van Wikimedia Commons. |
# Allium

| *Allium* |
| --- |
|  *Allium schoenoprasum* en *Allium cepa* |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Plantae (Plantn) |
| Ounderryk: | Embryophyta (Landplantn) |
| Stamme: | Magnoliophyta (Blommeplantn) |
| Orde: | Asparagales |
| Familie: | Amaryllidaceae (Poaslelieachtign) |
| Ounderfamilie: | Allioideae (Lookachtign) |

 |
| Geslacht |
| Allium L., 1753 |

't Lookgeslacht Allium is e geslacht van êenzoadlobbige plantn van de familie Amaryllidaceae. Ze zyn styf belangryk in de voedienge van de mens mei sôortn groensel, kruudn en smoakversterkers lyk poreie, andjoen, look, sjalottn en bieslook.

Allium is êen van de oungeveer zeevnenviftig geslachtn van bloeinde plantn mei mêer of 500 sôortn.

Ênigte sôortn
* *Allium ascalonicum* (Sjalotte)
* *Allium carinatum* (Berglook)
* *Allium cepa* (Andjoen)
* *Allium fistulosum*
* *Allium fistulosum var. bulbifera*
* *Allium oleraceum*
* *Allium paradoxum*
* *Allium porrum* (Poreie of pret)
* *Allium sativum* (Geweune look)
* *Allium scorodoprasum*
* *Allium schoenoprasum* (Bieslook)
* *Allium triquetrum*
* *Allium ursinum* (Beirlook)
* *Allium vineale*
* *Allium zebdanense*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Allium** van Wikimedia Commons. |