Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nieuw-Guinea

*Dat artikel es geschreevn in 't Noordelik West-Vlams.*

---

Liggienge van 't eiland Nieuw-Guinea
Topografische koarte en pollitieke situoasje
**Nieuw-Guinea** is 'n eiland die dêel uutmakt van Oceanië, in 't westn van de Stilln Oceoan. 't Is achter Groenland 't grotste eiland ter weireld met 'n ippervlak van 785.753 km². 't Eiland wordt van Australië geschèid deur de zêestroate Torres die 150 kilometer brêed is, alhoewel dat de twêe landmassa's ip 't zelfste continentoal plat liggn.

In 't westn en 't ôostn zyn der nog vele klèindere eilandn. De westelikn helft van 't eiland makt dêel uut van Indonesië en omvat de provinsjes Papoea en West-Papoea. Den ôostelikn helft vormt 't grotste dêel van den oenofhankelike stoat Papoea-Nieuw-Guinea. De grotste steedn ip 't eiland zyn Jayapura (hoofdstad van Papoea, Indonesië) en Port Moresby (hoofdstad van Papoea-Nieuw-Guinea).

Nieuw-Guinea in Melanesië

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **New Guinea** van Wikimedia Commons. |
# Toendra

Toendra in Siberië
E **toendra** is e gebied zoender hoge plantngroei die grenst an e poolgebied. De begroeiienge bestoat uut grassn, mossn en dwergstruukn.

't Woord *toendra* komt van 't Kildin-Samisch, e toale die gesprookn wordt ip 't Russisch schiereiland Kola. *Tūndra* is de genitief van *tundar*, "boomloze steppe".

't Algemêen klimoat ip e toendra is styf noadêlig vo de groei van plantn. De groend is teminste zes moandn bevroozn of bedekt mè snêeuw. 't Groeisiezoen is styf kort en de gemiddelde temperateure van de warmste moand ligt oender de 10°C. Binst de zomer oentdôoit allêne moa de boovnste loage van de groend. Alhoewel dat er nie vele neerslag is, zyn de mêeste bodems ip e toendra moerassig. Da komt omda 't woater nie kan wegzienkn in de bevroozn oenderloage en deurdat de verdampienge ook styf lêge is. Doarom ist er ip vele plekkn ook veengroend.

Toendra's kommn oender andere vôorn in Rusland, Ysland, Canada en Alaska. In 't zuudn wordt de toendra begrensd deur de taiga.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Tundra** van Wikimedia Commons. |
# Europa

Europa ten ipzichte van d' andre continentn
**Europa** is êen van de weirelddêeln ip de weireld. De grenzn dervan zyn surtout cultureel en politiek bepoald. Geologisch gezien makt et t'ope met Azië dêel uut van Eurazië.

Europa is begrensd deur de Nôordelyke Yszêe in 't nôordn, 'n Atlantischn Oceoan in 't westn, de Middellansche Zêe in 't zuudn. D'ôostelyke grenze is nogol voag, mor in 't algemêen wordt 't Oeralgebergte en de Kaspische Zêe doavoe gebruukt.

Qua ippervlak is Europa 't twidde klinste weirelddêel, met oungeveer 10.390.000 vierkante kilometers, wa da 2,0% van d'ippervlakte van de weireld is. Allêen Oceanië is klinder. In Europa is d' Europese Unie de grotste politiekn entiteit.

Europa is ôok et mêest g'industrialiseerde continent van de weireld.

* Koarte van Europa
* Europa geogroafisch

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Europe** van Wikimedia Commons. |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| {{{ofb\_links}}} | Landn in Europa | {{{ofb\_rechts}}} | {{{ofb\_groot}}} |
|
Albanië • Andorra • Armenië • Azerbeidzjan • België • Bosnië-Herzegovina • Bulgareye • Cyprus • Denemarkn • Duutsland • Estland • Finland • Georgië • Grieknland • Holland • Hongareye • Ierland • Itoalië • Kazachstan • Kosovo • Kroatië • Letland • Liechtnstein • Litouwn • Luxemburg • Malta • Moldoavië • Monaco • Montenegro • Noord-Macedonië • Nôorweegn • Oekraïne • Ôostnryk • Pooln • Portugal • Roemenië • Rusland • San Marino • Servië • Slovakeye • Slovenië • Spanje • Tsjechië • Turkeye • Vaticoanstad • Verênigd Keunienkryk • Vrankryk • Wit-Rusland • Ysland • Zweedn • Zwitserland |

|  |  |
| --- | --- |
|   **Weirelddêeln** |  |
|
Afrika | Antarctica | Europa | Nôord-Amerika | Azië | Oceoanië | Zuud-Amerika |
# Cavia-achtign

*Dat artikel es geschreevn in 't Noordelik West-Vlams.*

---

| Cavia-achtign |
| --- |
|  Brazilioansche cavia (*Cavia aperea*) |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Animalia (Beestn) |
| Stamme: | Chordata (Chordabeestn) |
| Klasse: | Mammalia (Zoogbeestn) |
| Orde: | Rodentia (Knoagbeestn) |

 |
| Familie |
| **Caviidae** Fischer von Waldheim, 1818 |

De **cavia-achtign** (Caviidae) vormn e familie van knoagbeestn (Rodentia), ofkomstig van Zuyd-Amerika. De familie bestoat uyt 19 soortn in 6 geslachtn, woaroender de gedomesticeerde Spoansche ratte en wilde cavia's, moar ook mara's en capibara's, de grotste knoagbeestn ter weireld.

Met uytzoenderynge van de mara's die trekn ip keuns, hèn Cavidae e kort lyf en e grote kop. Hunder steirt is meestal nie zichtboar. 't Zyn plantneters die toaie grasn eetn of zochtere bloarn.

## Geslachtn

* Oenderfamilie Caviinae (Cavia's)
	+ *Cavia* (6 soortn)
	+ *Galea* (4 soortn)
	+ *Microcavia* (3 soortn)
* Oenderfamilie Dolichotinae (Mara's of Patagonische hoazn)
	+ *Dolichotis* (2 soortn)
* Oenderfamilie Hydrochoerinae (Capibara's of woaterzwyns)
	+ *Hydrochoerus* (2 soortn)
	+ *Kerodon* (2 soortn)
# Cavia

*Dat artikel es geschreevn in 't Noordelik West-Vlams.*

---

| *Cavia* |
| --- |
|  Spoansche ratte (*Cavia porcellus*) |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Animalia (Beestn) |
| Stamme: | Chordata (Chordabeestn) |
| Klasse: | Mammalia (Zoogbeestn) |
| Orde: | Rodentia (Knoagbeestn) |
| Familie: | Caviidae (Cavia-achtign) |

 |
| Geslacht |
| Cavia Pallas, 1766 |

Cavia is e geslacht van Zuyd-Amerikoansche knoagbeestn uyt de familie van de Cavia-achtign (Caviidae). De bekendste soorte is de Spoansche ratte (*Cavia porcellus*).

## Soortn

* *Cavia aperea* (Brazilioansche cavia)
* *Cavia fulgida* (Amazonecavia)
* *Cavia intermedia* (Cavia van Santa Catarina)
* *Cavia magna* (Grote cavia)
* *Cavia porcellus* (Spoansche ratte)
* *Cavia tschudii*  (Tschudicavia)

* *Cavia aperea*
* *Cavia intermedia*
* *Cavia magna*

]]
# Hamsterachtign

*Dat artikel es geschreevn in 't Noordelik West-Vlams.*

---

| Hamsterachtign |
| --- |
|  Veldhamster (*Cricetus cricetus*) |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Animalia (Beestn) |
| Stamme: | Chordata (Chordabeestn) |
| Klasse: | Mammalia (Zoogbeestn) |
| Orde: | Rodentia (Knoagbeestn) |

 |
| Familie |
| **Cricetidae** Fischer, 1817 |

D' **hamsterachtign** (Cricetidae) zyn e familie van knoagbeestn (Rodentia) in de grote en complexe superfamilie Muroidea. Ze leevn in Europa, Noord- en Zuyd-Amerika en Azië.

## Oenderfamilies

* Arvicolinae (Woelmuyzn), woaroender de tope of veldmuys (geslacht *Microtus*) en de woaterratte (geslacht *Ondatra*)
* Cricetinae (Hamsters)
* Neotominae (Noord-Amerikoansche ratn en muyzn)
* Sigmodontinae (Zuyd-Amerikoansche ratn en muyzn)
* Tylomyinae (Midn-Amerikoansche ratn en muyzn)
# Slapmuyzn

*Dat artikel es geschreevn in 't Noordelik West-Vlams.*

---

| Slapmuyzn |
| --- |
|  Hoazelmuys (*Muscardinus avellanarius*) |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Animalia (Beestn) |
| Stamme: | Chordata (Chordabeestn) |
| Klasse: | Mammalia (Zoogbeestn) |
| Orde: | Rodentia (Knoagbeestn) |

 |
| Familie |
| **Gliridae** Muirhead in Brewster, 1819 |

De **slapmuyzn** (Gliridae) zyn e familie van knoagbeestn (Rodentia). Volgns recente classificoasjes bestoat de familie uyt 28 soortn, verdeeld over 9 geslachtn in drie oenderfamilies. 't Zyn kleene nachtbeestn die voornkomn in Europa, Afrika en Azië en ze zyn surtout bekend vor hunder lange wyntersloap.

Ze trekn over 't algemeen goed ip geweune muyzn, moa de meeste hèn e pluymachtige steirt. Z' hèn grote oogn, roende oorschelpn en korte pootjes. Ze leevn surtout in boomn en ze kunn styf goed klemn. 't Zyn alleseters en z' eetn surtout beiers, blomn, fruyt, insectn en neutn.

## Geslachtn

* Oenderfamilie Glirinae
	+ *Glirulus*
	+ *Glis*
* Oenderfamilie Graphiurinae
	+ *Graphiurus*
* Oenderfamilie Leithiinae
	+ *Chaetocauda*
	+ *Dryomys*
	+ *Eliomys*, woaroender *Eliomys quercinus* (slapratte of fruytratte)
	+ *Muscardinus*, 1 soorte: *Muscardinus avellanarius* (hoazelmuys)
	+ *Myomimus*
	+ *Selevinia*
# Clade

Clade
E **clade** is e schematische weergoave van e groep organismn die allemolle ofstammn van e bepoalde gemêenschappelyke evolutionaire vôorouder, plus die vôorouder zelve.

Clade is e term uut de cladistiek (e weetnschappelyk système vo biologische organismn in te dêeln). 't Komt van 't Grieks woord klados: joenge tak van e boom of plante. Een andere term vor e clade is monofyletische groep.

De clade is de basisêenheid van de fylogenetische of cladistische classificoasje, die geleidelyk an de Linneoansche of traditionele indêlienge met de taxonomische rangn vervangt (klassn, ordes, families, enz.), die surtout gebaseerd zyn ip morfologische gelykenissn.
# Insectneters

*Dat artikel es geschreevn in 't Noordelik West-Vlams.*

---

| Insectneters |
| --- |
|   |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Animalia (Beestn) |
| Stamme: | Chordata (Chordabeestn) |
| Klasse: | Mammalia (Zoogbeestn) |

 |
| Orde |
| **Eulipotyphia** Waddell, Okada & Hasegawa, 1999 |

**Insectneters** (Eulipotyphla) zyn een orde van zoogbeestn die de families van d' egels, mols, spitsmuuzn en solenodongs omvat, neffest e deel fossieln. De Nesophontidae zyn uutgestorvn.

## Taxonomie

D' orde omvat de volgende recente families:

* Erinaceidae (Egels)
* Solenodontidae (Solenodongs)
* Soricidae (Spitsmuuzn)
* Talpidae (Mols)
* Nesophontidae

* Witbostegel (*Erinaceus concolor*)
* Europeesche mol (*Talpa europaea*)
* Amerikoansche kortsteirtspitsmuus (*Blarina carolinensis*)
* Agouta (*Solenodon paradoxus*)
# Hoazn en keuns

*Dat artikel es geschreevn in 't Noordelik West-Vlams.*

---

| Hoazn en keuns |
| --- |
|  Floridakeun (*Sylvilagus floridanus*) |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Animalia (Beestn) |
| Stamme: | Chordata (Chordabeestn) |
| Klasse: | Mammalia (Zoogbeestn) |
| Orde: | Lagomorpha (Hoazebeestn) |

 |
| Familie |
| **Leporidae** Fischer, 1817 |

**Hoazn en keuns** (Leporidae) zyn e familie van zoogbeestn die tegoare met de pika's (Ochotonidae) d' orde van hoazebeestn (Lagomorpha) vormn. Leporidae verschiln van pika's deur hunder korte, pluche steirt en lange oorn en achterpootn.

Keuns en hoazn zyn plantneters. Ze loatn hunder eetn twèe kèers deur hunder spysverteiryngsstelsel goan, e verschynsel die caecotrofie genoemd wordt.

Z' hèn hunder angepast an verschillige soortn leefgebied, van woestyne toet toendra, busschn, bergn en moerasn. Keuns groavn over 't algemeen hooln vo beschuttynge. 't Lyf van hoazn is meer geschikt vo rap te loopn, nie vo te groavn.

## Geslachtn

* *Brachylagus*, 1 soorte: Dwergkeun (*Brachylagus idahoensis*)
* *Bunolagus*, 1 soorte: Busjesmanhoaze (*Bunolagus monticularis*)
* *Caprolagus*, 1 soorte: Keun van Assam (*Caprolagus hispidus*)
* *Lepus*, 32 soortn
* *Nesolagus*, 2 soortn
* *Oryctolagus*, 1 soorte: Europees keun (*Oryctolagus cuniculus*)
* *Pentalagus*, 1 soorte: Amamikeun (*Pentalagus furnessi*)
* *Poelagus*, 1 soorte: Centroal-Afrikoans keun (*Poelagus marjorita*)
* *Pronolagus*, 4 soortn
* *Romerolagus*, 1 soorte: Vulkoankeun (*Romerolagus diazi*)
* *Sylvilagus*, 17 soortn
# Muus

| Muus |
| --- |
|  Huusmuus (*Mus musculus*) |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Animalia (Bêest'n) |
| Stamme: | Chordata (Chordabêest'n) |
| Klasse: | Mammalia (Zoogbêestn) |
| Orde: | Rodentia (Knoagdiern) |
| Familie: | Muridae (Muusachtigen) |

 |
| Geslacht |
| Mus Linnaeus, 1758 |

Een **muus** of **muze** es een klêen knoagdier die overol in de weireld vôornkomt.

## Verspreidienge en leefgebied

Muuzn komn in vuuf oundersôortn verdêeld over de hêeln weireld vôorn. Up vele plekkn zyn ze, juste lik rattn mei ekommn me de mens up bôotn en in loadiengn.

Ze leevn mêestol in d'omgevienge va menschn (in uuzn, angaars,...), mo 't zyn der oek die echt in 't wilde leevn.

## Uutzicht

Wilde muuzn zyn mêestol grysde of bruun. Ekwikt kunn ze van olles sôortn kleurn en, mo mêestol zyn ze wit of grysde.

't Zyn klêne bêestjes die mo zeldn grodder kommn of 10 cantmeiters (zounder steirt, 'n dien is oungeveer eevn lank lik nunder lyf). Nunder gewicht ligt tusschn de 10 en de 25 gram.

## Leevnswyze

Wilde muuzn (die in en ol leevn) eetn e bitje van olles (groan, fernient,...) en dedie die in uuzn weunn, zyn nog miender zindelik. At er nietnt nemir is, eetn ze zest papier en zêpe. 't Is oek ol gebeurd da bepoald illetriekebucht nemi gienk deur dan muuzn deur de koabels ebeetn an.

Muuzn plantn nunder mêerdere kirs 't joare vôort en ze kwêekn lik de keuns. De joungn zyn oek ol styf zêre were grêed voen te zevve ze kwêekn. 't Kut e echte ploage komn. De mêeste menschn probeern ze te kokkeduunn me vergif of te vangn me troapn. Up ofsteejn oedn ze mêestol vele kattn voe muuzn en oek rattn te pakkn.

't Zyn styf vele bêestn die muuzn eetn. Uuls, stekveugels (lik vookn), vossn en wezels. Anze byn uuzn leevn, zyn ze setoe epakt deur kattn (peis mor an Jerry en Speedy Gonzales).

E busmuus (*Apodemus sylvaticus*)
## Aar muuzn

Buutn geweune muuzn, bestoan der nog muuzn in Vloandern. Ier volgn der êentige sôortn

* Veldmuus (tope) <-> let wel: een tolpe, ook toupe uutgesproken, en in 't Nederlands 'spitsmuis' genaamd, is gin dichte familie van de muzen. Tolpen eten meer insektn en zukke tuug.
* Busmuus
* Dwergmuus
* Eikelmuus (ollêne in 't zuudn van de provinsje en an de kust)

Vleermuuzn en spitsmuuzn (verwant me mols) zyn gin muuzn.

## Temme muuzn

Temme muuzn zyn voen verschillnde diengn ekwikt. Sommigte menschn oedn ze voe compagnie, je kusse stief tem moakn.

Menschn die slangn oedn, geevn oltemets muuzn deran. 't Gebeurn oek vele testn up in laboratoriums.

## Andere betekenissen

* vrouwelik lichoamsdêel
* computermuus

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mêer ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien ip Mus ip Wikimedia Commons. |
# Rattus

*Dat artikel es geschreevn in 't Noordelik West-Vlams.*

---

| *Rattus* |
| --- |
|  Bruyne ratte (*Rattus norvegicus*) |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Animalia (Beestn) |
| Stamme: | Chordata (Chordabeestn) |
| Klasse: | Mammalia (Zoogbeestn) |
| Orde: | Rodentia (Knoagbeestn) |
| Familie: | Muridae (Muyzefamilie) |

 |
| Geslacht |
| Rattus Fischer de Waldheim, 1803 |

Rattus is e geslacht van grote knoagbeestn van de muyzefamilie (Muridae) die "echte ratn" wordn genoemd en die ofkomstig zyn uyt Azië. Twèe soortn leevn in Europa en de reste van de weireld: de zwarte ratte (*Rattus rattus*) en de bruyne ratte (*Rattus norvegicus*).

Verschillige soortn wordn anzien lyk styf schoadelyk vo de mens, lyk de zwarte ratte, verspreider van de pest.

## Soortn

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * *Rattus adustus*
* *Rattus andamanensis*
* *Rattus annandalei*
* *Rattus arfakiensis*
* *Rattus argentiventer*
* *Rattus arrogans*
* *Rattus baluensis*
* *Rattus blangorum*
* *Rattus bontanus*
* *Rattus burrus*
* *Rattus colletti*
* *Rattus elaphinus*
* *Rattus enganus*
* *Rattus everetti*
* *Rattus exulans* (Polynesische ratte)
* *Rattus feliceus*
* *Rattus fuscipes*
* *Rattus giluwensis*
* *Rattus hainaldi*
* *Rattus hoffmanni*
* *Rattus hoogerwerfi*
* *Rattus jobiensis*
 | * *Rattus koopmani*
* *Rattus korinchi*
* *Rattus leucopus*
* *Rattus losea*
* *Rattus lugens*
* *Rattus lutreolus*
* *Rattus macleari*
* *Rattus marmosurus*
* *Rattus mindorensis*
* *Rattus mollicomulus*
* *Rattus montanus*
* *Rattus mordax*
* *Rattus morotaiensis*
* *Rattus nativitatis*
* *Rattus niobe*
* *Rattus nitidus*
* *Rattus norvegicus* (Bruyne ratte)
* *Rattus novaeguineae*
* *Rattus omichlodes*
* *Rattus osgoodi*
* *Rattus palmarum*
* *Rattus pelurus*
 | * *Rattus pococki*
* *Rattus praetor*
* *Rattus pyctoris*
* *Rattus ranjiniae*
* *Rattus rattus* (Zwarte ratte)
* *Rattus richardsoni*
* *Rattus salocco*
* *Rattus sanila*
* *Rattus satarae*
* *Rattus simalurensis*
* *Rattus sordidus*
* *Rattus steini*
* *Rattus stoicus*
* *Rattus tanezumi*
* *Rattus tawitawiensis*
* *Rattus timorensis*
* *Rattus tiomanicus*
* *Rattus tunneyi*
* *Rattus vandeuseni*
* *Rattus verecundus*
* *Rattus villosissimus* (Australische ratte)
* *Rattus xanthurus*
 |

* Polynesische ratte
* Zwarte ratte
* Australische ratte