Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hoaze

*Dit artikel es geschreevn in 't Ypers, en da zou best ozô bluuvn.*

---

| Hoaze |
| --- |
|   |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Animalia (Bêestn) |
| Stamme: | Chordata (Chordata) |
| Klasse: | Mammalia (Zoogbêestn) |
| Orde: | Lagomorpha (Hoaze-achtign) |
| Familie: | Leporidae (Hoazn en keuns) |

 |
| Geslacht |
| Lepus Linnaeus, 1758 |

**Hoazn** zyn zoogbêestn die verwant zyn me keuns en dêel uutmoakn van de echte hoazn (in de weireld zyn der oungeveer 30 sôortn). Olhoewel dan ze up knoagdiern trekkn, zyn 't, juste lyk keuns, ginne. Ze kommn in hêel de provinsje vôorn.

## Uutzicht

Hoazn zyn midder dan keuns en z'henn langer pôotn en langer ôorn. Va kleur trekkn hoazn up wilde keuns.

## Leevnswyze

Aars dan keuns, groavn hoazn gin holln, ze liggn beist 'n dag mêestol in e pit in de ground. Eetn doen ze mêestol by nachte, by doage zyn ze stief schuw. Ze leevn mêestol up plekkn woa dat er vele teetn is (surtout stikkn en wêen).

Ze kunn indeliks zêre loopn, toet 70 ter heure. Nunder lyf is doaran anepast, deur nunder lange pôotn, lichte bêenn, grôot herte en stief rôod vlêes (die veel zuurstof kud upneemn).

In 't poarsezoen zyn de buks stief agressief en ze vichtn oltemets toet at er 1 van de 2 concurrentn dôod is.

### Vôortplantienge

En hoazemoere ku toet 4 nestn joengn per joar henn, mor ol hier en ze der mêestol nie mêer of 3. Ol thope en ze toune round de 10 joungn. Die joungn zyn ebôorn met hoar en kunn rechtet zien en loopn. 't Is ollêne de moere die dervôorn zort, mo ze lat ze mêestol ollêne (goed verdookn) voe te gon eetn.

Van de joengn bluuvn der nie vele leevn, mo 15 percent zoe mêer dan e joar oud komn. Ol hier zyn der gin bêestn die e grôotn hoas kunn vangn, mo van de klintjes sneuveln der vele (deur stekveugels (vookn en buzerds), vossn en marters).

## Jacht

Veel hoazn zyn beisn 't jachtsezoen dôodeschootn deur joagers. 't Is en interessante bêeste omdan ze grôot zyn en zêre loopn (wel in e rechte lyne, keuns loopn weg en were).

## Uutdrukkiengn

* Je wit nôois oe dat e koe en hoaze vangt: 't kun ossan oardige diengn gebeurn.
* En et hoazepaté eetn: e lopt stief zêre
* Van en hoaze epoept zyn: zêre loopn

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **lepus** van Wikimedia Commons. |
# Zuud-Amerika

Liggienge van Zuud-Amerika in de weireld
Koarte van Zuud-Amerika
**Zuud-Amerika** is e continent ip 't zuudelyk alfroend, te zuud'n van Noôrd-Amerika en te noôrd'n van Antarctica. 't Wordt ook wel anzien lik e subcontinent van Amerika. 't Continent wordt in 't west'n begrensd deur de Still'n Oceoan en in 't oôst'n deur den Atlantisch'n Oceoan.

De totoale ippervlakte van Zuud-Amerika bedroagt 17.840.000 km².

## Land'n en gebiêd'n

Land'n en gebiêd'n die geogroafisch geziên deêl uutmoak'n van Zuud-Amerika zyn:

* Argentinië
* Bolivië
* Brazilië
* Chili
* Colombia
* Ecuador
* Falklandeiland'n (Verênigd Keunienkryk)
* Frans-Guyana (Vrankryk)
* Guyana
* Paraguay
* Peru
* Zuud-Georgia en de Zuudelyke Sandwicheiland'n (Verênigd Keunienkryk)
* Suriname
* Uruguay
* Venezuela

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **South America** van Wikimedia Commons. |

|  |  |
| --- | --- |
|   **Weirelddêeln** |  |
|
Afrika | Antarctica | Europa | Nôord-Amerika | Azië | Oceoanië | Zuud-Amerika |
# Afrika

*Dat artikel es geschreevn in 't Westhoeks.*

---

Afrika gezien vanuut de ruumte
**Afrika** is, qua oppervlakte en inweuners, 't twidde grotste weirelddêel. 't Besloat à peu près 30,221,532 km² en dat is 20,4% van de landoppervlakte van de weireld. D'r weunn mêer of 900 miljoen menschen (in 2005), verdêeld over 46 landn (53 a je ol d'eilandjes meitelt). In 't Nôordn grenst Afrika an de Middellandsche Zêe, in 't Nôordôostn an 't Suez kanaal en de Rôo Zêe, in 't Zuudôostn an d'Indische Oceoan, Brits Indisch Oceoanterritorium (Vereinigd Keunynkryk), en in 't Westn an 'n Atlantischen Oceoan.

In Afrika stoat de wiege van de mens en de mensoapn.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Africa** van Wikimedia Commons. |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| {{{ofb\_links}}} | Landn in Afrika | {{{ofb\_rechts}}} | {{{ofb\_groot}}} |
|
Algereye • Angola • Benin • Botswana • Burkina Faso • Burundi • Centraal-Afrikoansche Republiek • Comoorn • Congo-Brazzaville • Congo-Kinshasa • Djibouti • Egypte • Equatorioal-Guinea • Eritrea • Eswatini • Ethiopië • Gabon • Gambia • Ghana • Guinee • Guinee-Bissau • Ivôorkust • Kameroen • Kenia • Koapverdië • Lesotho • Liberië • Libië • Madagaskar • Malawi • Mali • Marokko • Mauritanië • Mauritius • Mozambique • Namibië • Niger • Nigeria • Oeganda • Rwanda • Sao Tomé en Principe • Senegal • Seychelln • Sierra Leone • Soedan • Somalië • Tanzania • Togo • Tsjad • Tunesië • Zambia • Zimbabwe • Zuud-Afrika • Zuud-Soedan
**Frans overzees departement:** Mayotte • Réunion
**Andere gebiedn:** Sint-Helena, Ascension en Tristan da Cunha • Westelikke Sahara |

|  |  |
| --- | --- |
|   **Weirelddêeln** |  |
|
Afrika | Antarctica | Europa | Nôord-Amerika | Azië | Oceoanië | Zuud-Amerika |
# Brune ratte

| Brune ratte |
| --- |
|  E brune ratte (*Rattus norvegicus*) |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domein: | Eukaryootn |
| Ryk: | Animalia (Bêestn) |
| Stamme: | Chordata (Chordabêestn) |
| Klasse: | Mammalia (Zoogbêestn) |
| Orde: | Rodentia (Knoagdiern) |
| Familie: | Muridae (Muusachtign) |
| Geslacht: | *Rattus* (Echte ratt'n) |

 |
| Sôorte |
| Rattus norvegicus John Berkenhout, 1759 |

E **brune ratte** (*Rattus norvegicus*) is e zôogdier in d'orde van de knaagdiern. Andere namen zyn: stadsratte, rioolratte, woaterratte, laboratoriumratte of geweune ratte.

## Uuterlik

De kop-romplengte is 21 toet 29 centimeter en ie weegt tusschn de 150 en de 520 gram. De bloate steirt met 160 toet 260 riengels is korter of ze lichaam.

Der zyn verschillende sôortn in't wild: van zwart toet bruun.

## Habitat en gedrag

Je voelt em zêere etwoarsn thuus. Je viendt em vele in scheuren mè strooi, keldrs, kruupruumten, stallen, vuulhoopn, en ipslagplekken voe groan en out, an de kant van grachten en dyken, oender de groend in grôote hooln.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Rattus norvegicus** van Wikimedia Commons. |
# Dutsekop

Dutsekop van e mens van vôorn
Dutsekop van e mens van ipzyds
Een **dutsekop**, **totsekop** of **schedel** (Latyn: *cranium*) is de structeure van de bêenders van 't hoofd by de mens of de kop by de bêeste. De schedel zorgt vo de structeure van 't oanzichte en beschermt 't hoofd teegn kwetseurn.

Een dutsekop bestoat uut twèe dêeln: d'heirsenschedel en d'oanzichteschedel.

Een andere indelienge pakt et ounderste kaakbeen (*splanchnocranium*) als apart deel, en de bovenkake met de reste van de schedel als ander deel (*neurocranium*). In 't kort zyn 't de twee dêeln van de schedel da je uut mekoar kat hoaln.

### Heirsenschedel

D'heirsenschedel beschermt d'heirsens. De bodem wordt de schedelboasis genoemd en de reste 't schedeldek. In en tusschn de bêenders van de schedelboasis zyn der goatn woa da 't ruggemerg, d'heirsenzenuwen, en de bloedvoatn deureloopn. De bêenders van d'heirsenschedel zyn mè mekoar verboundn deur noadn.

De bêenders by de mens zyn:

* Vorhoofdbêen (*os frontale*)
* Wandbêen (*os parietale*) (2)
* Achterhoofdbêen (*os occipitale*), mè 't achterhoofdgat. Der neffest liggn de twèe achterhoofdknobbels, die de schedel verbiendn met de boovnste wervel, den atlas
* Sloapbêen (*os temporale*) (2). E dêel dervan is 't rotsbêen (*os petrosum*) da styf hart is en woarin da 't gehoororgoan ligt. D'ounderkoake is verboundn me 't sloapbêen
* Zeefbêen (*os ethmoides*) en wiggebêen (*os sphenoides*), die in de schedelboasis liggn. 't Zeefbêen hè z'n noame te dankn an e grôot dêel klêne gatjes woa dat de reukzenuwen deure loopn

### Oanzichteschedel

D'oanzichteschedel is by de mens klènder of d'heirsenschedel. Je bestoat surtout uut de koakn en de bêenders van de neuze en vormt e dêel van d'oogkassn. De bêenders zyn:

* Boovnkoake (*maxilla*)
* Ounderkoake (*mandibula*)
* Jukbêen (*os zygomaticum*) (2), verboundn mè boovnkoake en sloapbêen
* Troanbêentje (*os lacrimale*) (2)
* Neusbêentje (*os nasale*) (2)
* Verhemeltebêen (*os palatine*) (2)
* Ploegschoarbêen (*vomer*), die 't neustusschnschot vormt tegoare mè 't zeefbêen

## Symboliek

E dutsekop is ouk e sterk symbool. Mêestol duudt et op gevoar of op de dôod. Vôorbeeldn:

* de dutsekop da je ziet op de plakkers van elektrieke cabienn die ounder oogspannieng stoan;
* de wittn dutsekop op zworte piratevlaggn. An ze 'n dien omoge dein, betêeknt dadde: gin gevangnn moakn, iederêen moet d'ran;
* de dutsekop van de SS-Totenkopfverbande, êen van de 3 groupn van de Schutzstaffel, e paramilitaire organisoasje binn de nazi-party.