Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Huysmuys

*Dat artikel es geschreevn in 't Noordelik West-Vlams.*

---

| Huysmuys |
| --- |
|   |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Animalia (Beestn) |
| Stamme: | Chordata (Chordabeestn) |
| Klasse: | Mammalia (Zoogbeestn) |
| Orde: | Rodentia (Knoagbeestn) |
| Familie: | Muridae (Muyzefamilie) |
| Geslacht: | *Mus* |

 |
| Soorte |
| Mus musculus Linnaeus, 1758 |

De **huysmuys** of **huysmuyze** (*Mus musculus*) is e kleene knoagbeeste met e zochte, bruyngrysde vacht, e spitse snuyte, grote roende oorn en e lange, hoarige steirt. 't Is één van de meest voornkomnde soortn van 't geslacht *Mus*.

Huysmuyzn zyn echte alleseters. Ze zyn surtout 's nachts actief. Ze leevn geweunlyk dichte by de mens. Ze moakn e roend hol in de groend, die verboendn is met e nestkoamer.

## Oendersoortn

* *Mus musculus bactrianus*
* *Mus musculus castaneus*
* *Mus musculus domesticus*
* *Mus musculus gentilulus*
* *Mus musculus musculus*
# Mega-annum

**Ma** es en ofkortienge dan ze gebruukn in de geologie en paleontologie. 't Es en ofkortienge van 't Latynsche **mega-annum** da miljoen *(mega)* joar *(annum)* wil zeggn.

Ma kut zowel de lengte van e periode zyn (zoveel miljoen joarn voor of achter e gebeurtenisse) moar ook 'n tyd ('t moment) woarup dat er etwuk gebeurt.

10 Ma kut dus zowel en periode van 10 miljoen joar zyn lik e moment 10 miljoen joar geleen.

## Interne koppelienge

* Geologische tydschoale
# Holoceen

Et **Holoceen** es et joungste geologisch tydvak uut de geschiedenisse van d'eirde.

## Daterienge

Et Holoceen begunt by den letstn ystyd à peu près 10.000 joar geleen. 't Holoceen es dus (en deel van) en interglacioale periode, dat es en periode tusschn twee ystydn.

Typisch vo interglacioale periodes es da't klimoat upwarmt woardeure da de zeespegel overol omoge begunt te goan. Die globoale upwarmienge es dus ol 10.000 joar an den gank.

## Geologische veranderiengn

Niveau van den zeespegel binst et holoceen
Sinsn et begun van et holoceen begoste ’t klimoat overol were up te warmn. Sinsndien es de zeespegel bluuvn omoge goan moar wel an verschillige vitessn. Tusschn 10.000 en 8.000 BP es de zee 30 mèter gesteegn, tusschn 8.000 en 5.000 BP 13 mèter (of 43 centimèter per eeuwe), en sinsndien 10 centimèter per eeuwe.

De stygienge van et zeewoater es nu nog osan an den gank. De letste decennia goat et rapper dan doavoorn. An die vitesse goat et zeewoater tegen 2100 ne heeln meter gesteegn zyn.

Et Holoceen es de dus periode woarin da de kust van Vloandern en Olland gevormd èt gewist lik of da me't wynder nu kenn: de Noordzee ountstound, de kuststroke mè eur duunn, de natte veengebiedn in Olland en et waddngebied in Noord-Olland.

## Noamgevienge

Holoceen en Pleistoceen t'ope noemt ook wel et **quartair** moar de *International Union for Quarternary Research* (INQUA) èt die noame ofgeschaft. En deel van de geoloogn es doar niet mè d'akkoord en bluuft die noame nog gebruukn.

't Word Holoceen komt uut et Grieks: *holos* wilt zeggn "helegansn" en *ceno* wilt zeggn "nieuw". In oudere geologische indeliengn sproakn ze van et "Alluvium".
# Viervoeters

*Dat artikel es geschreevn in 't Kustwestvlams.*

---

| Viervoeters |
| --- |
|   |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Animalia (Beist'n) |
| Stamme: | Chordata (Chordabeist'n) |
| Substamme: | Vertebrata (Gewerveld'n) |

 |
| Superklasse |
| **Tetrapoda** Jaekel, 1909 |

De **viervoewters** of **Tetrapoda** (Oedgrieks: τετρα- "vier" en πούς "voewt") zyn beist'n mè vier ledemoat'n, e superklasse van de gewerveld'n. Ze wierd'n traditioneel oenderverdeild in vier groep'n: amfibieën, reptieln, veugels en zoogbeist'n.

D' eiste tetrapood'n woarn surtout in 't woater leevnde organismn. Moderne amfibieën leevn eist lyk visachtige dikkoptjes en loater leevn ze deils ip 't land en deils in 't woater. Sommigte tetrapood'n, lyk de slangn, hèn hunder ledemoat'n verloorn deur d' evoluusje.

Cladistische classificoasje:

* Amphibia (amfibieën: puyt'n, wormsalamanders en salamanders)
* Amniota (beist'n met e vlies, 't amnion, roend hunder ei)
	+ Synapsida (d' einigste nog bestoande groep zyn de zoogbeist'n)
	+ Sauropsida (reptieln, inclusief veugels)
# Hoaze-achtign

*Dat artikel es geschreevn in 't Noordelik West-Vlams.*

---

| Hoaze-achtign |
| --- |
|  Ezelhoaze (*Lepus californicus*) |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Animalia (Bêestn) |
| Stamme: | Chordata (Chordabêestn) |
| Klasse: | Mammalia (Zoogbêestn) |

 |
| Orde |
| **Lagomorpha** Brandt, 1885 |

**Hoaze-achtign** (Lagomorpha) zyn een orde van zoogbêestn, die bestoat uut twêe families: de Leporidae (hoazn en keuns) en d' Ochotonidae (pika's). De noame van d' orde komt van 't Oudgrieks *lagos* (λαγώς, "hoaze") + *morphē* (μορφή, "vorm"). Der bestoan e stik of 87 sôortn, woaroender oengeveer 29 sôortn pika's, 28 sôortn keuns en 30 sôortn hoazn.

't Dichtst verwant met d' hoaze-achtign zyn de knoagbêestn (Rodentia), woarmee dan ze de clade *Glires* vormn.

Hoaze-achtign zyn klêene toet middelgrôte plantneters. Ze doen an caecotrofie, e verschynsel woarby dan ze plantn moar ook under kuttels ipeetn. Z' hèn twêe poar achter mekoar stoande snytandn in under boovnkoake. De vôorste tandn groein continu en valln uut, d' achterste zyn kleinder en bluuvnd. Hoaze-achtign hèn e korte steirt en spleetvormige neuzegoatn.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien in de categorie **Lagomorpha** van Wikimedia Commons. |
# Antarctica

Antarctica
Koarte van Antarctica
Antarctica
**Antarctica** is 't continent round de Zuudpole van d' Eirde. Antarctica is genoamd noa den "*Arctis*", 't nôordpoolgebied, me 't voorvoegsel anti- (teegnover-). 't Is 't vuufde continent in ippervlak, achter Azië, Afrika, Nôord- en Zuud-Amerika en vôorn Europa en Australië.

*
*
*
*
*

## Geografie

Antarctica wordt omriengd deur den Atlantischn Oceoan, den Indischn Oceoan en de Grôotn Oceoan (volgens d' oude indêlienge in oceoann). Al de zêegebiedn round Antarctica, bezuudn de 60e brêedtegroad, wordn teegnwôordig benoemd ols de Zuudelykn Oceoan (of Antarctischn Oceoan). 't Land en 't woater round Antarctica wordt gezoamnlyk angeduud met den term Antarctis.

## Eilandn die gerekend wordn toet Antarctica

* D' eilandn ip 't Antarctisch continentoal plat
* Eilandn die nie up 't Antarctisch continentoal plat liggn moa die geweunlyk anzien wordn ols dêel van Antarctica:
	+ Zuudelyke Orkneyeilandn
	+ Zuudelyke Shetlandeilandn
	+ Zuud-Georgië en de Zuudelyke Sandwicheilandn
	+ Bouveteiland
	+ Heard en MacDonaldeilandn

## Leevn up Antarctica

Antarctica is bykan hêlegans bedekt met een yskappe en 't continent is 't koudste gebied up eirde. Ênigte bêestn lyk pinguins, walvissn en zêehoundn leevn up de Zuudpole en ênigte plantnsôortn lyk mossn, algn en twêe soortn bloeinde plantn: *Deschampsia antarctica*, e sôorte ges en *Colobanthus quitensis*.

* Pinguins up Antarctica

## Trivia

In 1884 wierd er in "*Svelvig*" (Nôorweegn) e stoombôot gebouwd met de noame *Patria*, ôorsprounkelyk gebouwd ols walvisjoager. Loater is dien bôot deur "*Adrien de Gerlache*" gekocht vô de Belgische Antarctische Expediesje, woarmee dat hy de 16stn ogustus 1897 vertrok van Antwerpn noar Antarctica en den bôot krêeg de noame "Belgica".

## Referensjes

* 't Latste Continent - hetlaatstecontinent.be
* Geschiedenisse van Antarctica - hetonbekendecontinent.nl

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mêer ofbeeldiengn die ier by passn ku je vien ip Antarctica ip Wikimedia Commons. |

|  |  |
| --- | --- |
|   **Weirelddêeln** |  |
|
Afrika | Antarctica | Europa | Nôord-Amerika | Azië | Oceoanië | Zuud-Amerika |
# Vliendrmuus

*Dat artikel es geschreevn in 't Noordelik West-Vlams.*

---

| Vliendrmuus |
| --- |
|  Lankôore-vliendrmuus van Townsend |
| Taxonomische indêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ryk: | Animalia (Bêestn) |
| Stamme: | Chordata (Chordabêestn) |
| Klasse: | Mammalia (Zoogbêestn) |

 |
| Orde |
| **Chiroptera** Blumenbach, 1779 |

**Vliendrmuuzn** (orde **Chiroptera**, ook wê **andvleuglign** genoamd) zyn zoogbêestn die hêelegans echte kunn vliegn (dadde is mêer of zweevn). Doavôorn zyn undre vleugls verziene van e vlieg-vêl da tusschn de viengrs van undre vôor- en achtrepôotn en undre steirt zit. Dr zyn veele sôortn vliendrmuuzn. Sommigte zeldzoame sôortn zyn mor ip êen plekke te vienn (dikkers e grotte). Weirldwyd zyn dr mêer of 1 100 sôortn, woadeure da mêer of êen ip de vuuf zoogbêestesôortn e vliendrmuus is.