Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Amu Darya

| Amu Darya |
| --- |
| Đồng bằng châu thổ sông Amu Darya chụp từ vũ trụ, tháng 11 năm 1994 |
| Vị trí |
| Quốc gia | Afghanistan, Tajikistan, Turkmenistan, Uzbekistan |
| Đặc điểm địa lý |
|  |
| Thượng nguồn | Dãy núi Pamir |
|  • cao độ | ~6.000 m (20.000 ft) |
|  |
| Cửa sông | Không, trước đây là biển Aral |
| Độ dài | 2.400 km (1.500 dặm Anh) |
| Diện tích lưu vực | 534.739 km² (206.464 dặm vuông Anh) |
|  |
| Lưu lượng | 2.525 m³ (89.200 ft³) |
|  |

Sông **Amu Darya** (còn gọi là *Amudarya*, *Amudar'ya*, tiếng Tajik: Омударё hay дарёи Ому - *Omudaryo* hay *daryoi Omu*; tiếng Ba Tư: آمودریا - *Âmudaryâ*; tiếng Uzbek: *Amudaryo*, tiếng Turkmen: *Amyderýa*, với *darya* (Pahlavi) nghĩa là biển hay sông rất lớn) là một con sông ở Trung Á. Chiều dài đường giao thông thủy khoảng 1.450 km (800 dặm). Tổng chiều dài của nó là 2.400 km (1.500 dặm).
Trong thời Cổ đại, con sông này có tên gọi là **Oxus** theo tiếng Hy Lạp.

Lịch sử Phật giáo chép bằng chữ Hán thì phiên âm sông Amu là **Ô-hử**, có lẽ do tiếng cổ Hy Lạp.

Bản đồ khu vực xung quanh biển Aral. Các ranh giới của biển Aral là vào khoảng năm 1960. Các quốc gia có ít nhất một phần đường phân nước đổ vào biển Aral được tô màu vàng.
Nó bắt nguồn từ dãy núi Pamir trên lãnh thổ Afghanistan như là **sông Pamir**, nổi rõ lên tại hồ Zorkul, chảy theo hướng đông-tây cho tới Ishtragh, tại đây nó quay trở lại theo hướng bắc và sau đó chảy theo hướng đông bắc-tây nam tới Hindu Kush như là sông **Panj**, sau đó gần như là theo hướng đông-tây và tạo ra biên giới tự nhiên giữa Afghanistan và Tajikistan, sau đó tạo ra biên giới giữa Afghanistan và Uzbekistan trong khoảng 200 km, vượt qua Termez và cầu hữu nghị Afghanistan-Uzbekistan. Nó chảy theo biên giới của Afghanistan và Turkmenistan trong khoảng 100 km nữa trước khi chảy vào lãnh thổ Turkmenistan tại Kerki. Từ đây nó có tên gọi **Amu Darya**, nó chảy ngang qua Turkmenistan theo hướng đông nam-tây bắc, vượt qua Turkmenabat và tạo ra biên giới của Turkmenistan và Uzbekistan tại Khalkabad. Sau đó nó phân ra thành nhiều sông nhánh (đã từng có thời gian tạo ra các đồng bằng châu thổ và đổ vào biển Aral), vượt qua Urgench, Dashoguz và các thành phố khác, nhưng ngày nay nó không chảy nổi tới biển Aral nữa và biến mất trong sa mạc.

Việc sử dụng nước từ sông Amu Darya để tưới tiêu đã là yếu tố chính tạo ra sự thu nhỏ lại của biển Aral kể từ những năm cuối thập niên 1950.

Các ghi chép lịch sử đã chứng tỏ rằng trong các thời kỳ khác nhau thì con sông này đã từng chảy vào biển Aral (từ phía nam), biển Caspi (từ phía đông) hoặc cả hai, tương tự như sông Syr Darya (**Jaxartes**, trong tiếng Hy Lạp cổ đại).

## Xem thêm

* Syr Darya
* Transoxiana

## Tham khảo

 Tư liệu liên quan tới Amu Darya tại Wikimedia Commons
# Càn, Hàm Dương

| Càn huyện 乾县 |
| --- |
| —  Huyện  — |
|  |
| Càn lăng |
|  |
|  Càn huyện tại Hàm Dương |
|  Hàm Dương tại Thiểm Tây |
| Càn huyện |
| Quốc gia | Trung Quốc |
| Tỉnh | Thiểm Tây |
| Địa cấp thị | Hàm Dương |
| Thủ phủ | Chengguan Subdistrict, Qianxian |
| Diện tích |
|  • Tổng cộng | 1.002,71 km2 (38,715 mi2) |
| Dân số (2019) |
|  • Tổng cộng | 620,000 |
|  • Mật độ | 0,0.062/km2 (0,016/mi2) |
| Múi giờ | UTC+8 |
| Mã bưu chính | 713300 |
| Area code | 029 |
| Licence plates | 陕D |
| Website | www.snqianxian.gov.cn |

|  |
| --- |
|  |
| Càn, Hàm Dương |
| "Qianxian" in Chinese characters |
| Giản thể | 乾县 |
| Phồn thể | 乾縣 |
|

| Phiên âm |
| --- |
| Tiếng Hán tiêu chuẩn |
| Bính âm Hán ngữ | Qián Xiàn |

 |
|  |

**Càn** hay **Kiền** (tiếng Trung: 乾縣, Hán Việt: *Càn huyện*) là một huyện thuộc địa cấp thị Hàm Dương, tỉnh Thiểm Tây, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện Càn cách Tây An 60 km. Đây là một huyện nông nghiệp với các nông sản đáng chú ý như táo, lê.

## Di tích lịch sử

Phức hợp lăng mộ của hoàng tộc nhà Đường, Càn lăng nằm trên Lương sơn (梁山) ở huyện Càn. Đây là lăng mộ hợp táng của Đường Cao Tông và Võ Tắc Thiên. Nằm cách trung tâm đô thị của huyện khoảng 6 km (3,7 mi) và cách Tây An khoảng 74 km (46 mi). Càn lăng là khu danh thắng phong cảnh cấp 4A quốc gia của Trung Quốc.

## Tham khảo
# Án sát sứ

**Án sát sứ** (chữ Hán: 按察使, tiếng Anh: Surveillance Commissioner), gọi tắt **Ánsát**, là vị trưởng quan ty Án sát, trật Chánh tứ phẩm văn giai. Là một ty thuộc bộ Hình và lãnh trọng trách tại cấp thừa tuyên và tỉnh, ty Án sát phụ trách các vấn đề an ninh, kiện tụng, tư pháp, kỷ cương, và trạm dịch.[2]

Thời Nguyễn, sau cuộc cải cách hành chính năm Minh Mạng 12 Tân Mão 1831, Án sát sứ là một trong bốn quan cấp tỉnh (Bố chính, Án sát, Đốc học, Lãnh binh) hợp thành một bộ tham mưu thân cận nhất của Tổng đốc để chỉ đạo hoạt động ở tỉnh và ở các cấp phủ, huyện, tổng, xã.

## Lịch sử

Năm 711 triều Đường Trung quốc đặt chức Án sát sứ. Các Án sát sứ được cử từ Kinh thành về các đạo để điều phối công việc giữa Kinh thành và địa phương nếu cần, cùng với trách nhiệm xem xét các việc làm, hành vi của các quan lại tại địa phương.

Tại Việt nam, năm Hồng Đức 2 Tân Mão 1471, toàn quốc được chia làm 12 thừa tuyên và chức Án sát sứ được đặt tại mỗi thừa tuyên. Sau lần đặt này, chức Án sát sứ không còn được biết đến hoặc nhắc đến trong sử Việt.

Chức An sát sứ sau này thời Nguyễn Minh Mạng nguyên là chức Ký lục được đặt từ thời chúa Sãi năm 1614, đổi thành chức Tham hiệp trấn thời Minh Mạng 8 Đinh Hợi 1827 và chức Án sát sứ thời Minh Mạng 12 Tân Mão 1831.

Thời Tự Đức, Án sát sứ được coi như chức tỉnh phó ở một tỉnh nhỏ với Tuần phủ kiêm nhiệm công việc của Bố chính sứ.

## Các vị quan Án sát Việt nam nổi tiếng

Triều Nguyễn đã để lại trong lịch sử Việt Nam những vị quan Án sát nổi tiếng như Doãn Uẩn (Án sát Vĩnh Long), Vũ Phạm Hàm (Án sát Hải Dương), Ngụy Khắn Đản (Án sứ Quảng Nam) và Hồ Bá Ôn (Án sát Nam Định).

Trong trận thất thủ thành Hà Nội năm 1882, Án sát Tôn Thất Bá được biết đến là một trong các vị quan ăn thề với quan Tổng đốc Hoàng Diệu giữ thành Hà Nội, nhưng đã bỏ thành, trốn chạy về làng Nhân Mục tỉnh Hà Đông, và sau trận đánh này, được người Pháp mời ra để giao lại tỉnh thành.

Theo Việt Nam Sử Lược, trong cuộc binh biến thành Phiên An năm 1833, Án sát Nguyễn Chương Đạt đã bỏ thành trốn chạy sau khi loạn quân chiếm thành Bát Quái và tế sống Bố chính Bạch Xuân Nguyên cùng Tổng đốc Nguyễn Văn Quế trước từ đường của Tả quân Lê Văn Duyệt.

## Trong văn học

* Trong tiểu thuyết *Quý Phái* của nhà văn Vũ Trọng Phụng, tên của vị quan Án sát là Đường, được gọi là quan Án Đường.

## Chú thích
# 706

|  |  |
| --- | --- |
| Thiên niên kỷ: | thiên niên kỷ 1 |
| Thế kỷ: | * thế kỷ 7
* **thế kỷ 8 thế kỷ 9
 |
| Thập niên: | * thập niên 680
* thập niên 690
* **thập niên 700 thập niên 710
* thập niên 720
 |
| Năm: | * 703
* 704
* 705
* **706 707
* 708
* 709
 |

**Năm 706** trong lịch Julius.

## Sự kiện

## Sinh

706 trong lịch khác| Lịch Gregory | 706 *DCCVI* |
| Ab urbe condita | 1459 |
| Năm niên hiệu Anh | *N/A* |
| Lịch Armenia | 155 ԹՎ ՃԾԵ |
| Lịch Assyria | 5456 |
| Lịch Ấn Độ giáo |  |
|  - *Vikram Samvat* | 762–763 |
|  - *Shaka Samvat* | 628–629 |
|  - *Kali Yuga* | 3807–3808 |
| Lịch Bahá’í | −1138 – −1137 |
| Lịch Bengal | 113 |
| Lịch Berber | 1656 |
| Can Chi | Ất Tỵ (乙巳年) 3402 hoặc 3342     *— đến —* Bính Ngọ (丙午年) 3403 hoặc 3343 |
| Lịch Chủ thể | *N/A* |
| Lịch Copt | 422–423 |
| Lịch Dân Quốc | 1206 trước Dân Quốc 民前1206年 |
| Lịch Do Thái | 4466–4467 |
| Lịch Đông La Mã | 6214–6215 |
| Lịch Ethiopia | 698–699 |
| Lịch Holocen | 10706 |
| Lịch Hồi giáo | 87–88 |
| Lịch Igbo | −294 – −293 |
| Lịch Iran | 84–85 |
| Lịch Julius | 706 *DCCVI* |
| Lịch Myanma | 68 |
| Lịch Nhật Bản | Keiun 3 (慶雲３年) |
| Phật lịch | 1250 |
| Dương lịch Thái | 1249 |
| Lịch Triều Tiên | 3039 |

## Mất

## Tham khảo
# Học giả

Các vị Học giả Hồi giáo (*Ulama*) đang đàm đạo chuyên môn về triết lý và luật lệ Hồi giáo
Một vị học giả Âu châu đang biên chép lại các nghiên cứu của mình
Một vị học giả trẻ tuổi và vị gia sư của cậu ta
**Học giả** (*Scholar*) là một nhà nghiên cứu hoặc một chuyên gia có chuyên môn và kiến thức chuyên sâu về chuyên ngành học thuật. Một học giả cũng có thể là được công nhận về mặt học thuật, bằng cấp, làm việc với tư cách là giáo sư, giáo viên hoặc nhà nghiên cứu tại trường đại học. Một học giả thường có các chứng chỉ bằng cấp như bằng cấp cao hoặc bằng cấp cuối cùng, chẳng hạn như bằng thạc sĩ hoặc tiến sĩ. Các học giả độc lập và công trình trí thức công cộng bên ngoài học viện, trường vẫn có thể xuất bản công trình nghiên cứu của mình trên các tạp chí học thuật và tham gia thảo luận công khai về mặt học thuật. Năm 1847, bộ trưởng Emanuel Vogel Gerhart nói về vai trò của học giả trong xã hội: "*Học giả [là một] mà toàn bộ trí tuệ và đạo đức bên trong đã được bộc lộ, có kỷ luật và được củng cố một cách cân đối dưới ảnh hưởng của sự thật mà không ai có thể bị lôi kéo, dụ dỗ*". Một định nghĩa năm 2011 thì để là một học giả phải là người có trí tuệ cao, là người có tư duy độc lập và là người hoạt động độc lập, có những ý tưởng khác biệt với những người khác, kiên trì tìm kiếm sự phát triển kiến thức, lý luận, lập luận có tính hệ thống, coi trọng tính chính trực, có trí tuệ, sự trung thực, ngay thật, có một số niềm tin và độc lập bảo vệ những niềm tin.

Các học giả có thể dựa vào phương pháp học thuật hoặc về mặt học thuật, một tập hợp nguyên tắc và thực hành được các học giả sử dụng để đưa ra những tuyên bố của họ về thế giới là có giá trị và đáng tin cậy nhất có thể và làm cho chúng được công chúng tiếp nhận quan điểm của học giả biết đến. Đó là các phương pháp thúc đẩy một cách có hệ thống giảng dạy, nghiên cứu và thực hành của một lĩnh vực nghiên cứu học thuật hoặc học thuật nhất định thông qua cuộc điều tra nghiêm ngặt và Học bổng có tính sáng tạo, có thể được ghi lại, có thể được nhân rộng hoặc xây dựng, và có thể được đánh giá ngang hàng thông qua nhiều phương pháp khác nhau. Các học giả thường được coi là những nhân vật đáng tin cậy có địa vị xã hội cao, những người tham gia vào công việc quan trọng đối với xã hội. Ở Trung Hoa thời Phong kiến trong khoảng thời gian từ năm 206 Trước Công nguyên đến năm 1912 sau Công nguyên, thì trí thức là những *Sĩ phu*, Danh nho vốn là những công chức được Hoàng đế Trung Quốc ban chiếu bổ làm quan để thực hiện các nhiệm vụ cai quản công việc thường ngày. Vào triều đại Joseon (1392–1910), trí thức là *văn nhân*, những người biết đọc và viết chữ Nho, và được chỉ định là Trung nhân (Chungin/"người trung lưu") theo hệ thống Nho giáo. Về mặt xã hội, họ tạo thành giai cấp tiểu tư sản bao gồm các học giả-quan chức (học giả, chuyên gia và kỹ thuật viên), những người cai quản của triều đại Joseon.

## Chú thích
# Mạnh Hạo Nhiên

| Mạnh Hạo Nhiên孟浩然 |
| --- |
|  |
| Tên chữ | Hạo Nhiên |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Ngày sinh | giữa 689 và 691 |
| Nơi sinh | Tương Dương |
| Quê quán | Tương Dương |
|  |
| Mất |  |
| Ngày mất | 740 |
| Nơi mất | Tương Dương |
|  |
| Giới tính | nam |
| Nghề nghiệp | nhà thơ, nhà văn |
| Quốc tịch | nhà Đường |
| Thời kỳ | thế kỷ 7, thế kỷ 8 |
| Tác phẩm | *Xuân hiểu* |
| x • t • s |

Mạnh Hạo Nhiên
**Mạnh Hạo Nhiên** (tiếng Trung: 孟浩然; bính âm: *Mèng Hàorán*; Wade–Giles: *Meng Hao-jan*, 689 hay 691-740) là nhà thơ Trung Quốc thời nhà Đường, thuộc thế hệ đàn anh của Lý Bạch. Lý Bạch rất hâm mộ học vấn, tài năng và nhân cách của Mạnh Hạo Nhiên. Không thành công trong nghiệp quan trường, ông đã chú tâm làm thơ và viết văn về quê hương của mình.

Ông sinh ra tại Tương Dương, Hồ Bắc, và gắn bó với quê hương. Ông hầu như suốt đời sống ở quê và cảnh vật, lịch sử, các truyền thuyết quê hương đã đi vào thơ ca của ông. Địa danh xuất hiện trong thơ ông đặc biệt là núi Lộc Môn, những nơi ông đã từng ẩn cư trong một thời gian ngắn. Ông được biết đến qua bài thơ của Lý Bạch có tựa "Hoàng Hạc lâu tống Mạnh Hạo Nhiên chi Quảng Lăng".

## Tham khảo
# 892

|  |  |
| --- | --- |
| Thiên niên kỷ: | thiên niên kỷ 1 |
| Thế kỷ: | * thế kỷ 8
* **thế kỷ 9 thế kỷ 10
 |
| Thập niên: | * thập niên 870
* thập niên 880
* **thập niên 890 thập niên 900
* thập niên 910
 |
| Năm: | * 889
* 890
* 891
* **892 893
* 894
* 895
 |

**Năm 892** là một năm trong lịch Julius.

## Sự kiện

## Sinh

892 trong lịch khác| Lịch Gregory | 892 *DCCCXCII* |
| Ab urbe condita | 1645 |
| Năm niên hiệu Anh | *N/A* |
| Lịch Armenia | 341 ԹՎ ՅԽԱ |
| Lịch Assyria | 5642 |
| Lịch Ấn Độ giáo |  |
|  - *Vikram Samvat* | 948–949 |
|  - *Shaka Samvat* | 814–815 |
|  - *Kali Yuga* | 3993–3994 |
| Lịch Bahá’í | −952 – −951 |
| Lịch Bengal | 299 |
| Lịch Berber | 1842 |
| Can Chi | Tân Hợi (辛亥年) 3588 hoặc 3528     *— đến —* Nhâm Tý (壬子年) 3589 hoặc 3529 |
| Lịch Chủ thể | *N/A* |
| Lịch Copt | 608–609 |
| Lịch Dân Quốc | 1020 trước Dân Quốc 民前1020年 |
| Lịch Do Thái | 4652–4653 |
| Lịch Đông La Mã | 6400–6401 |
| Lịch Ethiopia | 884–885 |
| Lịch Holocen | 10892 |
| Lịch Hồi giáo | 278–279 |
| Lịch Igbo | −108 – −107 |
| Lịch Iran | 270–271 |
| Lịch Julius | 892 *DCCCXCII* |
| Lịch Myanma | 254 |
| Lịch Nhật Bản | Kanpyō 4 (寛平４年) |
| Phật lịch | 1436 |
| Dương lịch Thái | 1435 |
| Lịch Triều Tiên | 3225 |

## Mất

## Tham khảo
# Yên (Ngũ đại)

| Yên |
| --- |
|
Tên bản ngữ
* 燕
 |
| 911–914 |
| Yên (燕) là nước xanh đậm ở cực bắc của bản đồ (năm 913) |
| Vị thế | Đế quốc |
| Thủ đô | U Châu |
| Chính trị |
| Chính phủ | Đế quốc |
| Hoàng đế |   |
|  |
| • 895-914  | Lưu Thủ Quang |
|  |
| Lịch sử |
| Thời kỳ | Ngũ Đại Thập Quốc |
|  |
| • Thành lập  | 911 |
| • Giải thể  | 914 |
| • Cái chết của Lưu Thủ Quang  | 914 |
|  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Tiền thân** | **Kế tục** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Hậu Lương |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Hậu Đường |  |

 |

 |
|  |

**Yên** (燕) là một vương quốc tồn tại ngắn ngủi ở vùng Bắc Kinh và bắc bộ Hà Bắc hiện nay vào đầu thời kỳ Ngũ Đại Thập Quốc, thời gian cát cứ là 895 - 914, thời gian cát cứ chính thức xưng đế là 911 - 914, nguyên thuộc phạm vi thế lực của Yên vương, Lô Long tiết độ sứ Lưu Thủ Quang. Yên được Lưu Thủ Quang lập nên vào năm 911, chỉ tồn tại 2 năm trước khi bị Lý Tồn Úc diệt.

Là người trị vì duy nhất của Yên, Lưu được sử sách ghi lại với sự tàn ác của mình, do đó, Yên còn được gọi là "Kiệt Yên" nhằm so sánh với chế độ của vua Kiệt thời nhà Hạ.

## Tham khảo

* Mote, F.W. (1999). *Imperial China (900-1800)*. Harvard University Press. tr. 16. ISBN 0-674-01212-7.
# Triệu (Ngũ đại)

| Triệu |
| --- |
|
Tên bản ngữ
* 趙
 |
| 910–921 |
| Thủ đô | Chính Định |
| Chính trị |
| Chính phủ | Vương quốc |
| Vương |   |
|  |
| • 910-921  | Vương Dung (王鎔) |
|  |
| Lịch sử |
| Thời kỳ | Ngũ Đại Thập Quốc |
|  |
| • Vương Dung xưng Triệu vương  | 907 |
| • Thành lập  | 910 |
| • Giải thể  | 921 |
| • Lý Tồn Úc chinh phục đất Triệu  | 922 |
|  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Tiền thân** | **Kế tục** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Hậu Lương |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Hậu Đường |  |

 |

 |
|  |

**Triệu** (tiếng Trung: 趙; bính âm: *Zhào*, ~910-~921) là một nhà nước vào đầu thời kỳ Ngũ Đại Thập Quốc trong lịch sử Trung Quốc, nằm ở trung tâm tỉnh Hà Bắc hiện nay. Tổ tiên của vị Triệu vương duy nhất, tức Vương Dung, đã có một thời gian dài làm tiết độ sứ thời nhà Đường ở Thành Đức (成德, trụ sở nay thuộc Thạch Gia Trang, Hà Bắc), và sau khi nhà Đường sụp đổ năm 907, Hậu Lương Thái Tổ sau khi lập quốc thành công đã lập họ Vương làm Triệu vương, trở thành chư hầu. Năm 910, khi Thái Tổ cố gắng giành lấy quyền kiểm soát trực tiếp đất Triệu và đất Nghĩa Vũ (義武, trụ sở nay thuộc Bảo Định, Hà Bắc), Vương Dung và tiết độ sứ của Nghĩa Vũ là Vương Xử Trực (王處直) đã quay sang chống lại Hậu Lương, thay vào đó, họ quy phục Lý Tồn Úc của Hậu Đường. Năm 921, quân của Vương Dung đã ám sát ông, tàn sát gia tộc họ Vương, và ủng lập người con trai nuôi của ông là Trương Văn Lễ (張文禮, được gọi là Vương Đức Minh khi còn là con nuôi của Vương Dung) lên thay. Lý Tồn Úc nhanh chóng đánh bại con trai và người kế thừa của Văn Lễ là Trương Xử Cẩn (張處瑾) và hợp nhất lãnh thổ của Triệu vào Hậu Đường.

## Tham khảo

* *Cựu Đường thư*, quyển 142.
* *Tân Đường thư*, quyển 211.
* *Cựu Ngũ Đại sử*, quyển 54.
* *Tân Ngũ Đại sử*, quyển 39.
* *Tư trị thông giám*, các quyển 266, 267, 268, 269, 271.
# Bắc Liêu

| Bắc Liêu |
| --- |
| hiện
Tên bản ngữ
* 北遼
 |
| 1122–1123 |
| Tôn giáo | Đằng Cách Lý giáo, Phật giáo, Đạo giáo, Khổng giáo, Tín ngưỡng truyền thống Trung Quốc |
| Chính trị |
| Chính phủ | Quân chủ |
| Hoàng đế |   |
|  |
| • 1122  | Liêu Tuyên Tông |
| • 1123  | Liêu Anh Tông |
|  |
| Lịch sử |   |
|  |
| • Thành lập  | 1122 1122 |
| • Hoàng đế Anh Tông bị giết  | 1123 1123 |
|  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Tiền thân** | **Kế tục** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Nhà Liêu |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Nhà Liêu |  |
| Nhà Kim |  |

 |

 |
|  |

**Bắc Liêu** (giản thể: 北辽; phồn thể: 北遼; bính âm: *Běi Liáo*) là một nhà nước của người Khiết Đan, tách ra từ nhà Liêu, tại miền Bắc Trung Quốc quanh Yên Kinh. Nhà nước này chỉ tồn tại trong 19 tháng vào hai năm 1122-1123. Bắc Liêu lập quốc vào tháng 3 năm 1122, vào lúc đó, Liêu Thiên Tộ Đế bị quân nhà Kim tấn công, phải lưu vong đến Giáp Sơn. Gia Luật Thuần tại Yên kinh được Gia Luật Đại Thạch và những người khác ủng lập làm quân chủ, từ đây bắt đầu triều Bắc Liêu. Ngày 24 tháng 6 năm 1122, Gia Luật Thuần lâm bệnh mất, vương hậu là Tiêu Phổ Hiền Nữ nhiếp chính. Ngày 2 tháng 2 năm 1123, quân Kim tấn công chiếm Yên Kinh, Tiêu Đức phi và Gia Luật Đại Thạch làm phản Thiên Tộ Đế. Tiêu Đức phi bị giết, song Gia Luật Đại Thạch được xá miễn. Về sau Liêu Thiên Tộ Đế bị quân Kim bắt giữ, Liêu triều diệt vong. Lương Vương là Gia Luật Nhã Ý vào tháng 5 tự lập làm hoàng đế, đến tháng 10 bị giết, Gia Luật Truật Liệt lên ngôi. Tháng 11 năm 1123, Bắc Liêu chính thức diệt vong.

Bắc Liêu truyền được 4 đời nhà cai trị, bình quân mỗi người tại vị 5 tháng, trong đó, dài nhất là vương hậu Tiêu Đức Phi, trị vì khoảng 1 năm.

## Danh sách vua Bắc Liêu

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Miếu hiệu | Thụy hiệu | Hán danh | Niên hiệu | Thời gian tại vị |
| Liêu Tuyên Tông | Thiên Tích Hoàng đế | Gia Luật Thuần | Kiến Phúc | 17/3- 24/6 năm 1122 (âm lịch) |
|  | Tiêu Đức phi | Tiêu Thổ Hiền Nữ (Hoàng Thái Hậu, xưng chế) | Đức Hưng | 24/6/1122-2/2/1123 (âm lịch) |
| Thần Tông | Hiếu Khang Hoàng đế | Gia Luật Nhã Lý (Lương Vương) | Thần Lịch | 29/5/1123 (Quý Mão) đến tháng mười (âm lịch) |
| Anh Tông |  | Gia Luật Truật Liệt |  | tháng 10 đến tháng 11 năm 1123 (âm lịch) |

## Xem thêm

* Nhà Liêu
* Nhà Kim
* Tây Liêu

## Tham khảo

1. "Liêu sử-bản kỷ" Thiên Tộ Hoàng đế
2. Cao Nhữ Liên，Liêu-Kim lược niên biểu Lưu trữ ngày 1 tháng 4 năm 2011 tại Wayback Machine
3. Gia Luật Thuần
# Trác Nham Minh

| Trác Nham Minh卓巖明 |
| --- |
| Tên húy | Trác Yển Tị |
| Pháp danh | Thể Minh |
|  |
| Hoàng đế (danh nghĩa) |
| **Nhiệm kỳ** 17 tháng 4, 945 – 4 tháng 7, 945 (78 ngày) |
| Thực quyền | Lý Nhân Đạt |
| Niên hiệu | Thiên Phúc |
| Tiền nhiệm | Mân đế Vương Diên Chính |
| Kế nhiệm | Nam Đường Nguyên Tông Hậu Tấn Xuất Đế |
|  |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Tên húy | Trác Yển Tị |
| Ngày sinh | *không rõ* |
| Nơi sinh | Phủ Điền |
|  |
| Mất |  |
| Ngày mất | 4 tháng 7, 945 |
| Nơi mất | Phúc Châu |
|  |
| Giới tính | nam |
| Tôn giáo | Phật giáo |
| Quốc tịch | Mân |
| Thời kỳ | Ngũ đại Thập quốc |
| x • t • s |

**Trác Nham Minh** (卓巖明, ?-4 tháng 7 năm 945), nguyên danh **Trác Yển Tị** (卓偃巳), pháp danh **Thể Minh** (體明), là một nhà sư tại nước Mân thời Ngũ Đại Thập Quốc trong lịch sử Trung Quốc.

Ông được Lý Nhân Đạt - người nổi dậy chống hoàng đế Mân Vương Diên Chính và đoạt quyền kiểm soát Phúc châu lập làm hoàng đế, song không lâu sau thì bị sát hại.

Trác Nham Minh là người Phủ Điền. Ông trở thành nhà sư tại chùa Thần Quang (theo *Thập Quốc Xuân Thu*) hay chùa Tuyết Phong (雪峰寺) (theo *Tư trị thông giám*) gần thành Phúc châu, được dân chúng tôn trọng.

Năm 945, Lý Nhân Đạt lãnh đạo một cuộc nổi dậy chống hoàng đế Vương Diên Chính (kinh thành tại Kiến châu, đoạt quyền kiểm soát Phúc châu. Lý Nhân Đạt muốn tự lập, song lo sợ mọi người không phục. Ông ta biết Trác Nham Minh được mọi người xem trọng, bèn nói "Vị tăng này mắt có đồng tử lớn, tay dài quá đầu gối, đúng là chân Thiên tử." Ngày Kỉ Hợi (3) tháng 3 năm Ất Tị (17 tháng 4 năm 945), Lý Nhân Đạt lập Trác Nham Minh làm hoàng đế, ông bỏ áo sư để mang cổn miện, được tướng lại vái, song vẫn dùng niên hiệu Thiên Phúc của Hậu Tấn, và sai sứ phụng biểu xưng thần với Hậu Tấn.

Sau khi lên ngôi, ông lấy lại họ Trác và lấy tên mới là Nham Minh. Ông đón cha từ Phủ Điền và tôn là Thái thượng hoàng.

Vương Diên Chính biết tin thì lệnh Thống quân sứ Trương Hán Chân (張漢真) đem 5000 thủy quân, cùng với binh sĩ Chương châu và Tuyền châu thảo phạt đám Trác Nham Minh. Trương Hán Chân đến thành Phúc châu, tấn công cửa đông của thành. Tướng Hoàng Nhân Phúng (黃仁諷) của Trác Nham Minh đại phá quân Trương Hán Chân, bắt rồi chém Trương Hán Chân. Trác Nham Minh không có sách lược gì, chỉ ngồi trên điện phun nước rải đậu làm các phép.

Ngày Đinh Tị (22) tháng 5 (4 tháng 7), Lý Nhân Đạt đại duyệt chiến sĩ, đề nghị Trác Nham Minh quan sát. Lý Nhân Đạt ngầm sai quân sĩ bất ngờ giết Trác Nham Minh. Theo mưu định sẵn, Lý Nhân Đạt giả bộ kinh hãi, chật vật chạy trốn, quân sĩ cùng bắt lấy Lý Nhân Đạt, đưa lên ngồi chỗ của Trác Nham Minh. Lý Nhân Đạt tự xưng Uy Vũ lưu hậu. Cha của Trác Nham Minh cũng bị giết.

## Chú thích

## Tham khảo
# Vũ Bình quân

**Vũ Bình quân** (giản thể: 武平军; phồn thể: 武平軍; bính âm: *Wǔpíngjūn*, 951–963), là một chính quyền phiên trấn cát cứ trong thời kỳ Ngũ Đại Thập Quốc. Chính quyền này lần lượt do ba họ (Lưu, Vương và Chu) bốn đời giữ chức tiết độ sứ cai quản vùng Hồ Nam cho đến giữa thế kỷ 10 thì bị nhà Tống thôn tính.

Niên hiệu Quang Hóa năm đầu thời Đường Chiêu Tông (898) triều đình thiết lập **Vũ Trinh quân tiết độ sứ** (武貞軍節度使), trị sở đặt tại Lễ Châu, cai quản Lễ Châu, Lãng Châu, Tự Châu do hai cha con Lôi Mãn, Lôi Ngạn Uy cát cứ. Tới thời Ngũ Đại mới đổi tên thành **Vũ Bình quân tiết độ sứ**, trị sở dời sang Lãng châu. Thời kỳ Ngũ Đại Thập Quốc, vị trí của Vũ Bình quân nay thuộc khu vực tỉnh Hồ Nam, sau khi tiêu diệt nước Sở họ Mã, cũng là tên gọi của phiên trấn vùng Hồ Nam. Tiết độ sứ cuối cùng là Chu Bảo Quyền mới 12 tuổi.

**Tiết độ xứ Vũ Bình quân thời hậu Mã Sở (951 - 963)**| Chức vụ | Tên | Hán tự | Thời gian tại vị |
| --- | --- | --- | --- |
| Vũ Bình quân Tiết độ sứ | Lưu Ngôn | 劉言 | 951—953 |
| Vũ Bình quân Tiết độ sứ | Vương Quỳ | 王逵 | 953—956 |
| Vũ Bình quân Tiết độ sứ | Chu Hành Phùng | 周行逢 | 956—962 |
| Vũ Bình quân Tiết độ sứ | Chu Bảo Quyền | 周保權 | 962—963 |

## Tham khảo

* Cựu Ngũ Đại sử quyển 133 – **Lưu Ngôn truyện Tân Ngũ Đại sử quyển 66 – **Sở thế gia**
# Đại Thiên Hưng

**Đại Thiên Hưng**, còn gọi là **vương quốc Hưng Nguyên** (928-929), là một vương quốc được lập ra trong thời kỳ Ngũ đại Thập quốc tại khu vực ngày nay thuộc tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Quốc gia này chỉ tồn tại trong thời gian rất ngắn là 10 tháng.

## Lịch sử

Cuối năm 928, Đông Xuyên tiết độ sứ Dương Càn Trinh cùng Thanh Bình quan (Tể tướng) Triệu Thiện Chính giết Cung Huệ hoàng đế Trịnh Long Đản của vương quốc Đại Trường Hòa. Triệu Thiện Chính tự lập làm vua, đổi tên nước thành Đại Thiên Hưng, cũng gọi là Hưng Nguyên. Triệu Thiện Chính xưng là Điệu Khang đế, đặt niên hiệu là Tôn Thánh. Năm sau, Dương Càn Trinh phế Triệu Thiện Chính để tự lập làm vua, đổi tên nước thành Đại Nghĩa Ninh. Tới năm 937, Thông Hải tiết độ sứ Đoàn Tư Bình diệt nước Đại Nghĩa Ninh, kiến lập nhà nước Đại Lý.

## Xem thêm

* Nam Chiếu
* Đại Trường Hòa
* Đại Nghĩa Ninh
* Đại Lý

## Tham khảo