# Đường thực lục

Đường thực lục (chữ Hán: 唐實錄) là bộ thực lục do quan lại hai thời Đường, Tống biên soạn, ghi chép sử sự hai mươi mốt đời vua, từ Đường Cao Tổ đến Đường Ai Đế.

## Tổng quan

Nguồn tài liệu được sử dụng để biên soạn *Đường thực lục* chủ yếu lấy từ khởi cư chú (ghi chép hành động, lời nói của vua), nhật lịch (ghi chép công việc hàng ngày của triều đình), cùng với các văn kiện, hồ sơ của các cơ quan trung ương và địa phương.

Hiện nay, toàn bộ *Đường thực lục*, ngoại trừ *Thuận Tông thực lục* được bảo tồn nguyên vẹn, các phần còn lại đều không còn bản lưu truyền. Người ta chỉ có thể tìm thấy các đoạn văn bị thất lạc trong những cuốn sách khác như *Tư trị thông giám*.

## Nội dung

Thực lục của hai mươi mốt đời vua như sau:

| TT | Danh xưng | Số quyển | Tên vua | Chú thích |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Tiếng Việt | Tiếng Trung |
| 1 | *Cao Tổ thực lục* | 高祖實錄 | 20 | Đường Cao Tổ | Kính Bá biên soạn, có Phòng Huyền Linh giám sát việc tu sửa, Hứa Kính Tông tham gia sửa chữa và lược bớt. Ghi chép bắt đầu từ khi triều đại lập nghiệp, đến hết năm Vũ Đức thứ 9. Hoàn thành sách vào năm Trinh Quán thứ 12 nhưng hiện đã thất lạc. |
| 2 | *Kim thượng thực lục* | 今上實錄 | 20 | Đường Thái Tông | Kính Bá và Cố Dận biên soạn, có Phòng Huyền Linh giám sát việc tu sửa. Ghi chép kết thúc vào năm Trinh Quán thứ 14 nhưng hiện đã thất lạc. |
|  | *Trinh Quán thực lục* | 貞觀實錄 | 40 | Đường Thái Tông | Trưởng Tôn Vô Kị biên soạn, nối tiếp bộ *Kim thượng thực lục*, tiếp tục ghi chép từ sau năm Trinh Quán thứ 15, cho đến hết các sự việc liên quan đến Chiêu Lăng nhưng hiện đã thất lạc. |
|  | *Hoàng đế thực lục* | 皇帝實錄 | 30 | Đường Thái Tông | Hứa Kính Tông biên soạn, dựa vào *Trinh Quán thực lục* để sửa chữa và xác định lại nội dung nhưng hiện đã thất lạc |
| 3 | *Cao Tông thực lục* | 高宗實錄 | 20 | Đường Cao Tông | Lệnh Hồ Đức Phân và Hứa Kính Tông biên soạn, ghi chép kết thúc vào năm Hiển Khánh thứ 3 nhưng hiện đã thất lạc. |
|  | *Cao Tông hậu tu thực lục* | 高宗後脩實錄 | 30 | Đường Cao Tông | Lưu Tri Kỷ và Ngô Căng biên soạn tiếp nối bộ *Cao Tông thực lục*. Ghi chép bắt đầu từ khi vua lên ngôi, cho đến hết năm Vĩnh Thuần thứ 2, tổng cộng 29 năm nhưng hiện đã thất lạc. |
|  | *Cao Tông thực lục* | 高宗實錄 | 30 | Đường Cao Tông | Vi Thuật biên soạn nhưng hiện đã thất lạc. |
| 4 | *Tắc Thiên Hoàng hậu thực lục* | 則天皇后實錄 | 20 | Võ Tắc Thiên | Ngụy Nguyên Trung, Võ Tam Tư, Chúc Khâm Minh, Từ Ngạn Bá, Liễu Xung, Vi Thừa Khánh, Thôi Dung, Sầm Hy và Từ Kiên biên soạn, có Lưu Tri Kỷ và Ngô Căng sửa chữa và hiệu đính. Ghi chép bắt đầu từ khi Tự Thánh đổi niên hiệu lâm triều, cho đến khi truyền vị vào năm Trường An thứ 4, tổng cộng 21 năm nhưng hiện đã thất lạc. |
|  | *Võ hậu thực lục* | 武后實錄 | 100 | Võ Tắc Thiên | Người biên soạn không rõ nhưng hiện đã thất lạc. |
|  | *Thánh Mẫu Thần hoàng thực lục* | 聖母神皇實錄 | 18 | Võ Tắc Thiên | Tông Tần Khách biên soạn nhưng hiện đã thất lạc. |
| 5 | *Trung Tông thực lục* | 中宗實錄 | 20 | Đường Trung Tông | Lưu Tri Kỷ và Ngô Căng biên soạn. Kể từ năm Thần Long nguyên niên phục vị, đến năm Cảnh Long thứ 4, tổng cộng sáu năm nhưng hiện đã thất lạc. |
| 6 | *Thái thượng hoàng thực lục* | 太上皇實錄 | 10 | Đường Duệ Tông | Lưu Tri Kỷ biên soạn. Kể từ năm Sơ Đán, đến khi truyền ngôi vào năm Tiên Thiên thứ 2, tổng cộng bốn năm nhưng hiện đã thất lạc. |
|  | *Duệ Tông thực lục* | 睿宗實錄 | 5 | Đường Duệ Tông | Ngô Căng biên soạn, tiếp nối bộ *Thái thượng hoàng thực lục*, bắt đầu từ lúc chưa lên ngôi ở phủ đệ của vương gia cho đến năm Khai Nguyên thứ 4 nhưng hiện đã thất lạc. |
| 7 | *Kim thượng thực lục* | 今上實錄 | 20 | Đường Huyền Tông | Trương Thuyết và Đường Dĩnh biên soạn, ghi chép các sự việc thời kỳ đầu niên hiệu Khai Nguyên của vua Huyền Tông nhưng hiện đã thất lạc. |
|  | *Kim thượng thực lục* | 今上實錄 | 13 | Đường Huyền Tông | Trương Thuyết biên soạn nhưng hiện đã thất lạc. |
|  | *Huyền Tông thực lục* | 玄宗實錄 | 100 | Đường Huyền Tông | Lệnh Hồ Hoàn biên soạn, Nguyên Tái giám sát việc tu sửa, kể từ lúc lên ngôi, đến năm Thượng Nguyên thứ 3, tổng cộng năm mươi năm nhưng hiện đã thất lạc. |
| 8 | *Túc Tông thực lục* | 肅宗實錄 | 30 | Đường Túc Tông | Nguyên Tái và Vu Hưu Liệt giám sát việc tu sửa. Kể từ lúc lên ngôi, đến hai năm sau, tổng cộng sáu năm. Sách này có nhiều lời lẽ hoa mỹ, hư ảo, không hoàn toàn là ngòi bút trung thực nhưng hiện đã thất lạc. |
| 9 | *Đại Tông thực lục* | 代宗實錄 | 40 | Đường Đại Tông | Lệnh Hồ Hoàn biên soạn. Bắt đầu từ năm Bảo Ứng nguyên niên, kết thúc vào năm Đại Lịch thứ 14, tổng cộng mười bảy năm, dâng sách vào năm Nguyên Hòa thứ 2 nhưng hiện đã thất lạc. |
| 10 | *Kiến Trung thực lục* | 建中實錄 | 15 | Đường Đức Tông | Thẩm Ký Tế biên soạn. Bắt đầu từ lúc lên ngôi, kết thúc vào năm Kiến Trung thứ 2 nhưng hiện đã thất lạc. |
|  | *Đức Tông thực lục* | 德宗實錄 | 50 | Đường Đức Tông | Tưởng Nghệ, Phàn Thân, Lâm Bảo, Vi Xứ Hậu, Độc Cô Úc biên soạn, Bùi Kỷ giám sát việc tu sửa. Bắt đầu từ lúc lên ngôi, kết thúc vào năm Trinh Nguyên thứ 21, tổng cộng hai mươi lăm năm. Dâng sách vào tháng 10 năm Nguyên Hòa thứ 5 nhưng hiện đã thất lạc. |
| 11 | *Thuận Tông thực lục* | 順宗實錄 | 5 | Đường Thuận Tông | Hàn Dũ chủ biên, Thẩm Truyền Sư và Vũ Văn Tịch cùng tham gia biên soạn, Lý Cát Phủ giám sát việc tu sửa. Gồm năm quyển. Sách được hoàn thành lần đầu vào năm Nguyên Hòa thứ 9 (814) đời Đường. Do thấy bộ *Tiên đế thực lục* của sử quan Vi Xứ Hậu chưa được đầy đủ, nên được cho phép biên soạn lại. Hàn Dũ cùng các cộng sự đã xóa bỏ những sự việc thường nhật trong sách của Vi Xứ Hậu, và bổ sung thêm sáu, bảy phần mười các sự việc liên quan đến thời cuộc và chính sách lúc bấy giờ, sau đó hoàn thành bộ sách này. Các bộ thực lục khác của nhà Đường đều đã bị thất truyền, riêng bộ sách này nhờ do Hàn Dũ biên soạn nên được bảo tồn trong *Xương Lê tiên sinh ngoại tập*. |
| 12 | *Hiến Tông thực lục* | 憲宗實錄 | 40 | Đường Hiến Tông | Thẩm Truyền Sư, Trịnh Hoán, Vũ Văn Tịch, Tưởng Hệ, Lý Hán, Trần Di Hành, và Tô Cảnh Dận biên soạn, Đỗ Nguyên Dĩnh, Vi Xứ Hậu, và Lộ Tùy giám sát việc tu sửa. Ghi chép bắt đầu từ khi vua lên ngôi, cho đến hết năm Nguyên Hòa thứ 15. Dâng lên vua vào tháng 3 năm Thái Hòa thứ 4 nhưng hiện đã thất lạc. |
| 13 | *Mục Tông thực lục* | 穆宗實錄 | 20 | Đường Mục Tông | Tô Cảnh Dận, Vương Ngạn Uy, Dương Hán Công, Tô Địch, và Bùi Hưu biên soạn, Lộ Tùy giám sát việc tu sửa. Ghi chép bắt đầu từ khi vua lên ngôi, cho đến hết tháng 11 năm Trường Khánh thứ 4, tổng cộng 5 năm nhưng hiện đã thất lạc. |
| 14 | *Kính Tông thực lục* | 敬宗實錄 | 10 | Đường Kính Tông | Trần Thương và Trịnh Á biên soạn, Lý Nhượng Di giám sát việc tu sửa. Ghi chép bắt đầu từ khi lên ngôi vào năm Trường Khánh thứ 4, kết thúc vào năm Bảo Lịch thứ 2, tổng cộng 3 năm. Dâng lên vua vào năm Hội Xương thứ 5 nhưng hiện đã thất lạc. |
| 15 | *Văn Tông thực lục* | 文宗實錄 | 40 | Đường Văn Tông | Lư Đam, Tưởng Giai, Vương Phong, Lư Cáo, Ngưu Tùng biên soạn, Ngụy Mô giám sát việc tu sửa. Ghi chép bắt đầu từ khi vua lên ngôi, đến hết năm Khai Thành thứ 5, tổng cộng 40 năm. Dâng lên vua vào năm Đại Trung thứ 8 nhưng hiện đã thất lạc. |
| 16 | *Vũ Tông thực lục* | 武宗實錄 |  | Đường Vũ Tông | Tưởng Giai và Hoàng Phủ Úc biên soạn, Vi Bảo Hành giám sát việc tu sửa. Dâng lên vua vào thời kỳ Hàm Thông nhà Đường. Đến thời Ngũ Đại thì chỉ còn lại 1 quyển. |
|  | *Vũ Tông thực lục* | 武宗實錄 | 20 | Đường Vũ Tông | Tống Mẫn Cầu biên soạn. Bổ sung thực lục của sáu đời vua nhà Đường từ Đường Vũ Tông trở xuống, gồm 143 quyển. Ghi chép bắt đầu từ tháng 1 năm Khai Thành thứ 5, đến hết tháng 3 năm Hội Xương thứ 6, tổng cộng 7 năm. Cuốn này hiện đã thất lạc. |
| 17 | *Tuyên Tông thực lục* | 宣宗實錄 |  | Đường Tuyên Tông | Tưởng Giai và Hoàng Phủ Úc biên soạn, Vi Bảo Hành giám sát việc tu sửa. Dâng lên vua vào thời kỳ Hàm Thông nhà Đường. Cuốn này bị thất lạc từ thời Ngũ Đại. |
|  | *Tuyên Tông thực lục* | 宣宗實錄 | 30 | Đường Tuyên Tông | Tống Mẫn Cầu biên soạn. Ghi chép từ thời chưa lên ngôi cho đến hết tháng 2 năm Đại Trung thứ 14. Cuốn này hiện bị thất lạc. |
| 18 | *Ý Tông thực lục* | 懿宗實錄 | 25 | Đường Ý Tông | Bùi Chí biên soạn và dâng lên vua vào thời kỳ Quang Hóa nhà Đường. Cuốn này bị thất lạc từ thời Ngũ Đại. |
|  | *Ý Tông thực lục* | 懿宗實錄 | 25 | Đường Ý Tông | Tống Mẫn Cầu biên soạn. Cuốn này hiện bị thất lạc. |
| 19 | *Hy Tông thực lục* | 僖宗實錄 |  | Đường Hy Tông | Bùi Chí biên soạn và dâng lên vua vào thời kỳ Quang Hóa nhà Đường. Cuốn này bị thất lạc từ thời Ngũ Đại. |
|  | *Hy Tông thực lục* | 僖宗實錄 | 30 | Đường Hy Tông | Tống Mẫn Cầu biên soạn. Cuốn này hiện bị thất lạc. |
|  | *Chiêu Tông thực lục* | 昭宗實錄 | 30 | Đường Chiêu Tông | Tống Mẫn Cầu biên soạn. Cuốn này hiện bị thất lạc. |
| 21 | *Ai Đế thực lục* | 哀帝實錄 | 8 | Đường Ai Đế | Tống Mẫn Cầu biên soạn. Cuốn này hiện bị thất lạc. |

## Tham khảo

## Đọc thêm

* Lưu Triệu Hữu, 劉兆祐 (1984). *宋史藝文志史部佚籍考* [*Tống sử Nghệ văn chí Sử bộ Dật tịch khảo*]. Đài Bắc: Quốc lập Biên dịch Quán Trung Hoa tùng thư Biên thẩm Ủy ban.