# Đào hoa phiến

Bản khắc Tây Nguyên của "Đào hoa phiến" được in lại vào những năm Khang Hy và Ung Chính dựa trên ấn bản Khang Hy, và có rất nhiều ấn bản được in đè.
Lý Hương Quân (do Zheng Zhenyao thủ vai) trong vở kịch “Đào hoa phiến” năm 1962
**Đào hoa phiến** (桃花扇, chiếc quạt hoa đào) là một vở kịch truyền kỳ được nhà soạn kịch thời đầu nhà Thanh là Khổng Thượng Nhậm sáng tác trong hơn mười năm, qua ba lần chỉnh sửa bản thảo gồm tổng cộng 44 hồi. Thông qua câu chuyện tình yêu giữa nam chính Hầu Phương Vực (tự Triều Tông) và nữ chính Lý Hương Quân, tác phẩm đã phản ánh những sự kiện lịch sử từ cuối thời Sùng Trinh nhà Minh đến thời Hoằng Quang nhà Nam Minh. Tác giả tự nhận là "mượn tình cảm ly hợp, viết nên cảm xúc hưng vong, sự việc có thật, con người có thật, có bằng có cứ." Nhờ thành tựu nghệ thuật cao, **Đào hoa phiến** cùng với Tây sương ký, Mẫu đơn đình và Trường sinh điện được gọi là bốn vở kịch kinh điển nổi tiếng nhất của Trung Quốc.

## Bối cảnh sáng tác

Khổng Thượng Nhậm, người huyện Khúc Phụ, tỉnh Sơn Đông, sinh năm Thuận Trị thứ 5. Cha ông là Khổng Trinh Phiên, đỗ cử nhân năm Sùng Trinh thứ 6, sau khi nhà Minh mất đã không ra làm quan, từng tham gia các hoạt động kháng Thanh. Cha vợ ông là Tần Quang Nghi, để tránh tình trạng hỗn loạn cuối thời nhà Minh, đã từng cư ngụ ở Nam Kinh ba năm, dựa vào Khổng Thượng Tắc là đường huynh của Khổng Thượng Nhậm (từng giữ chức Chủ sự Bộ Hình thời Nam Minh), nhờ đó mà hiểu rõ những câu chuyện hưng suy của triều Hoằng Quang. Sau khi trưởng thành, Khổng Thượng Nhậm nghe được những chuyện cũ về Nam Minh từ hơn hai mươi năm trước từ Tần Quang Nghi, trong đó chuyện Lý Hương Quân "máu thấm đỏ mặt vẩy lên quạt, Dương Long Hữu dùng bút vẽ điểm xuyết" đã để lại ấn tượng sâu sắc cho ông, từ đó dần dần nảy sinh nguyện vọng viết vở "Đào Hoa Phiến". Để mở rộng mạch nội dung cho "Đào Hoa Phiến", Khổng Thượng Nhậm đã đi khắp vùng nam bắc sông Trường Giang để tìm kiếm các bậc tiền bối, kết giao với Mạo Tịch Cương, Đặng Hán Nghi, Trương Dao Tinh và những người khác, đồng thời khảo sát thực địa các di tích lịch sử thời Nam Minh. Lão nghệ nhân ca khúc ở Tô Châu là Vương Thọ Hi đã hỗ trợ Khổng Thượng Nhậm về mặt âm luật trong quá trình sáng tác. Tháng 6 năm Khang Hy thứ 38, "Đào Hoa Phiến" sau nhiều lần chỉnh sửa cuối cùng đã hoàn tất. Do vở kịch này được hoàn thành vào thời Khang Hy khi các vụ án văn tự diễn ra vô cùng khốc liệt, Khổng Thượng Nhậm đã có một số cách viết lách né tránh về giai đoạn lịch sử nhạy cảm thời Hoằng Quang nhà Nam Minh. Ví dụ như trong kịch không mô tả trực diện quân Thanh, tập trung khắc họa mâu thuẫn nội bộ của các thế lực người Hán; gọi việc quân Thanh tiến vào quan là để báo thù cho Hoàng đế Sùng Trinh; thay đổi cái chết tuẫn tiết tại thành Dương Châu của Sử Khả Pháp thành việc rời khỏi thành rồi nhảy xuống sông tự vẫn, v.v. Mặc dù vậy, việc kiểm chứng tư liệu của kịch bản vô cùng chi tiết, những sự kiện lịch sử trọng đại được viết trong đó thậm chí chính xác đến tận ngày tháng.

## Bối cảnh câu chuyện

Vào cuối thời nhà Minh, quân phiến loạn Lý Tự Thành chiếm đóng Bắc Kinh, Sùng Trinh hoàng đế treo cổ tự vẫn ở núi Môi Sơn, Ngô Tam Quế dẫn quân Thanh nhập quan, miền Bắc Trung Hoa rơi vào đại loạn. Tổng đốc Phượng Dương là Mã Sĩ Anh ở Nam Kinh tôn lập Phúc Vương Chu Do Tung lên ngôi hoàng đế, đặt niên hiệu là "Hoằng Quang". Hoằng Quang hoàng đế không lo việc Bắc phạt, mải mê chìm đắm trong tửu sắc; triều thần bán quan mua tước, vơ vét tiền bạc; võ tướng nắm giữ binh quyền, tự tôn, đánh lẫn nhau. Nội các bộ thượng thư Sử Khả Pháp bị chèn ép, rời Nam Kinh ra trấn giữ Giang Bắc. Quân Thanh tiến xuống phía Nam, bao vây Dương Châu, Sử Khả Pháp dẫn ba ngàn tàn binh tử thủ, nhưng vì cô lập không có viện binh nên thất bại và tử trận. Quân Thanh thẳng tiến vào trong, vượt sông chiếm đóng Nam Kinh, triều đình Nam Minh hoàn toàn sụp đổ.

## Nhân vật

Toàn bộ vở kịch có 30 diễn viên chính, tác giả chia họ thành "Sắc bộ", "Khí bộ" và "Tổng bộ".

* Sắc bộ là những nhân vật xuyên suốt vở kịch thể hiện cốt truyện chính về "tình cảm ly hợp", lại được chia thành "Tả bộ" bao gồm nam chính Hầu Phương Vực và những người xung quanh, cùng "Hữu bộ" bao gồm nữ chính Lý Hương Quân và những người xung quanh. Cả "Tả bộ" và "Hữu bộ" đều được chia thành bốn loại là "Chính sắc", "Gian sắc", "Hợp sắc" và "Nhuận sắc", tổng cộng 16 người.

* Khí bộ là những nhân vật thể hiện cảm xúc về "sự hưng vong" của lịch sử bối cảnh, lại được chia thành "Cơ bộ" và "Ngẫu bộ". "Cơ bộ" và "Ngẫu bộ" lại được chia thành "Trung khí", "Lệ khí", "Dư khí", "Sát khí", tổng cộng 12 người.

* Tổng bộ chỉ có 2 người; đạo sĩ "Kinh tinh" Trương Dao Tinh và lão Tán lễ tại Thái thường tự Nam Kinh, đóng vai trò là người xen ngang trong vở kịch, đồng thời giới thiệu bối cảnh, là những nhân vật bổ sung tường thuật từ góc độ người ngoài cuộc.

| Sắc bộ | Tả bộ | Hữu bộ |
| --- | --- | --- |
| Màu sắc thật | Màu sắc thứ cấp | Sự kết hợp màu sắc | đánh bóng | Màu sắc thật | Màu sắc thứ cấp | Sự kết hợp màu sắc | đánh bóng |
| Hậu Triều Tông ( sinh năm ...) | Trần Định Sinh ( cuối cùng ) | Lưu Cảnh Đình ( Xấu xí ) | Thẩm Công Tiên (bên ngoài) | Lý Tương Quân ( Đan ) | Yang Longyou (cuối cùng) | Tô Côn Sinh (Nan) | Khấu Bách Môn (Vai nữ trẻ ) |
|  | Wu Ciwei ( Chàng trai trẻ ) | Đinh Kế Chi ( Phó Cảnh ) | Zhang Yanzhu ( Sơn ) |  | Li Zhenli ( Vai nữ trẻ ) | Bian Yujing ( Lão Đan ) | Zheng Tuoniang (Xấu xí) |
|  |  | Cai Yisuo (Xấu xí) |  |  |  | Chú Lantian (Chàng trai trẻ) |  |
| Khí bộ | Cơ bộ (lẻ) | Ngẫu bộ (chẵn) |
| Điều hòa trung tâm | Sự tàn bạo | năng lượng còn lại | linh hồn ma quỷ | Điều hòa trung tâm | Sự tàn bạo | năng lượng còn lại | linh hồn ma quỷ |
| Sử Đạo Bộ (bên ngoài) | Hoàng đế Hoằng Quang (Xiaosheng) | Cao Kiệt (Phó chất tẩy rửa) | Tian Xiong (Phó Chủ tịch) | Tả Côn Sơn (Vai nam trẻ) | Mã Sĩ Anh (Net) | Nguyên Linhu (bên ngoài) | Lưu Lương Tả (Họa mặt) |
|  |  |  |  | Hoàng Hổ Sơn (kết thúc) | Nguyễn Đại Thành (Phó Cảnh) | Hoàng Trung Lâm (cuối cùng) | Lưu Trạch Thanh (Xấu xí) |
| Tổng bộ | Cảnh Hưng | Vĩ độ |
| Đạo sĩ Trương (bên ngoài) | Trưởng ban tổ chức (Người thứ hai từ cuối) |

## Tóm tắt cốt truyện

Lý Tương Quân
Năm Quý Mùi thời Sùng Trinh, Hầu Phương Vực, con trai của Hộ bộ Thượng thư Hầu Tuần, đang cư ngụ bên bờ hồ Mạc Sầu tại Nam Kinh và tham gia vào "Phục Xã", một tổ chức chống lại phe phái của hoạn quan. Lúc bấy giờ, Nguyễn Đại Thành, người từng giữ chức Quang lộc khanh, cũng đang ở Nam Kinh. Vì từng dựa hơi phe hoạn quan nên ông ta bị các học giả Phục Xã đồng loạt tấn công, khiến ông ta phải tìm cách tự cứu mình. Dương Văn Thông, kết nghĩa huynh đệ của Nguyễn Đại Thành, muốn giới thiệu kỹ nữ Tần Hoài là Lý Hương Quân cho Hầu Phương Vực, nên khuyên Nguyễn Đại Thành nên ẩn danh tặng đồ trang điểm làm lễ sơ lược để lôi kéo Hầu Phương Vực. Không lâu sau, Hầu Phương Vực gặp Lý Hương Quân, hai người vừa gặp đã yêu, rơi vào lưới tình. Hầu Phương Vực tặng Lý Hương Quân một chiếc quạt đề thơ rồi làm lễ sơ lược cho nàng. Tuy nhiên, khi Lý Hương Quân biết số đồ trang điểm đó là từ Nguyễn Đại Thành mà ra, nàng kiên quyết trả lại, từ đó đắc tội với Nguyễn Đại Thành.

Tháng bảy năm Quý Mùi, Ninh Nam hầu Tả Lương Ngọc trấn thủ Vũ Xương, vì thiếu quân lương nên muốn dời quân về Nam Kinh tìm lương thực. Dương Văn Thông nhờ Hầu Phương Vực viết thư lấy danh nghĩa cha mình là Hầu Tuần (thầy của Tả Lương Ngọc) để khuyên can, rồi sai Liễu Kính Đình mang thư đến. Nguyễn Đại Thành chớp lấy cơ hội này, trong lúc các quan nghị sự đã vu khống Hầu Phương Vực cấu kết với Tả Lương Ngọc, phản bội triều đình. Mã Sĩ Anh sai người đi bắt Hầu Phương Vực, Dương Văn Thông báo tin trước, Hầu Phương Vực đành để Lý Hương Quân ở lại Nam Kinh, còn mình trốn đi nương nhờ Sử Khả Pháp.

Tháng ba năm Giáp Thân, Lý Tự Thành phá vỡ Bắc Kinh, vua Sùng Trinh tự sát. Tin tức truyền đến Nam Kinh, Tổng đốc Phượng Dương là Mã Sĩ Anh cùng Nguyễn Đại Thành và những người khác tôn lập Phúc vương Chu Do Tung làm vua Hoằng Quang. Sau khi vua Hoằng Quang lên ngôi, ông ta trọng dụng lại Nguyễn Đại Thành. Nguyễn Đại Thành nhân cơ hội đó trả thù các đảng nhân Phục Xã, ép gả Lý Hương Quân cho bè cánh của mình là Điền Ngưỡng. Lý Hương Quân kiên quyết không tuân theo, đâm đầu tự sát nhưng không thành, máu bắn lên chiếc quạt đề thơ kỷ niệm tình yêu của hai người. Mẹ nuôi của nàng là Lý Trinh Lệ bất đắc dĩ phải mạo danh đi thay. Dương Long Hữu đã vẽ những vết máu trên quạt thành những cành đào, Hương Quân sai Tô Côn Sinh mang quạt đến cho Hầu Phương Vực. Lúc này, Hầu Phương Vực đang ở cùng Cao Kiệt tại Hà Nam. Thế nhưng Cao Kiệt bị Hứa Định Quốc bày kế giết chết, Hầu Phương Vực chạy về phía Nam, vô tình gặp Tô Côn Sinh và Lý Trinh Lệ ở sông Hoàng Hà, sau khi biết chuyện liền quay về Nam Kinh.

Vua Hoằng Quang ham mê tửu sắc, Nguyễn Đại Thành dâng vở kịch "Yến Tử Tiên" để lấy lòng, Lý Hương Quân bị chọn vào cung hát xướng. Sau khi Hầu Phương Vực và Tô Côn Sinh quay về Nam Kinh thì không thấy Hương Quân đâu. Sau đó, Hầu Phương Vực cùng Trần Trinh Huệ, Ngô Ứng Cơ đi chọn sách tại tiệm sách thì bị Nguyễn Đại Thành bắt giữ. Tô Côn Sinh tìm đến chỗ Tả Lương Ngọc để cầu cứu, Tả Lương Ngọc thảo hịch xuất binh "thanh trừng bên cạnh vua", Mã và Nguyễn bèn điều Hoàng Đắc Công cùng các tướng đi chặn quân của Tả. Trường Giang không có người phòng thủ, quân Thanh tiến thẳng vào, chỉ còn Sử Khả Pháp dẫn ba ngàn quân thủ thành Dương Châu, cuối cùng không địch nổi quân Thanh nên thất bại và tự sát bằng cách gieo mình xuống sông. Triều đình Nam Minh sụp đổ, vua tôi mỗi người mỗi ngả (lúc này Lý Hương Quân ở trong cung, Hầu Phương Vực ở trong ngục). Hầu và Lý sau bao sóng gió đã gặp lại nhau ở núi Tê Hà, nhưng nước đã mất, lấy đâu làm nhà? Được đạo sĩ Trương Dao Tinh chỉ điểm, cả hai người đều xuất gia.

## Đoạn văn nổi tiếng

Trong cảnh cuối của "Đào Hoa Phiến", Tô Côn Sinh tự thuật về việc quay lại chốn cũ sau khi Nam Minh sụp đổ, điếu tang cố đô Nam Kinh và sáng tác một tổ khúc có tên "Ai Giang Nam" để bộc lộ nỗi bi thương "thử ly" (nỗi đau mất nước) trong lòng. Toàn bộ khúc ca mang âm hưởng bi tráng, là một đoạn trích nổi tiếng trong các vở truyền kỳ thời Minh - Thanh. Dưới đây là khúc cuối cùng của "Ai Giang Nam":

> **【哀江南·离亭宴带歇指煞】俺曾见金陵玉殿莺啼晓，秦淮水榭花开早，谁知道容易冰消。眼看他起朱楼，眼看他宴宾客，眼看他楼塌了。这青苔碧瓦堆，俺曾睡风流觉，将五十年兴亡看饱。那乌衣巷不姓王，莫愁湖鬼夜哭，凤凰台栖枭鸟。残山梦最真，旧境丢难掉，不信这舆图换稿。诌一套哀江南，放悲声唱到老。**
> 【Ai Giang Nam · Ly Đình Yến đới Hiết Chỉ Sát】 Ta từng thấy điện ngọc Kim Lăng chim oanh hót lúc bình minh, lầu các bên sông Tần Hoài hoa nở sớm, nào ai biết dễ dàng tan như băng tuyết. Nhìn hắn dựng lầu son, nhìn hắn mở tiệc đãi khách, nhìn hắn lầu đổ sụp. Đống gạch xanh rêu phủ này, ta từng nằm ngủ giấc phong lưu, nhìn thấu suốt sự hưng vong năm mươi năm. Ngõ Ô Y nay chẳng còn mang họ Vương, hồ Mạc Sầu đêm đêm quỷ khóc, đài Phượng Hoàng nay chim cú làm tổ. Giấc mộng về núi non tàn úa là chân thực nhất, cảnh cũ khó lòng vứt bỏ, chẳng tin bản đồ này đã đổi thay. Soạn một bộ "Ai Giang Nam", cất tiếng bi thương hát đến già.— 桃花扇·续四十出·余韵
> Đào Hoa Phiến · Hồi bốn mươi (tiếp theo) · Dư vận
>

## Ảnh hưởng

Sau khi "Đào Hoa Phiến" hoàn thành bản thảo vào tháng sáu năm Khang Hy thứ 38, tác phẩm ngay lập tức gây được sự chú ý của xã hội. Vua Khang Hy đã đặc biệt phái nội thị đến yêu cầu Khổng Thượng Nhậm nộp kịch bản. Vào đêm giao thừa năm đó, sau khi biết tin "Đào Hoa Phiến" đã hoàn thành, Hộ bộ thị lang Lý Nam đã sai người tặng tiền mừng tuổi cho Khổng Thượng Nhậm để lấy bản khúc "Đào Hoa Phiến". Sau khi đọc xong, Lý Nam đã "vỗ tay tán thưởng", và bỏ tiền thuê gánh hát tư nhân của Lý Thiên Phức vốn "nổi danh thời bấy giờ" là gánh Kim Đấu để diễn vở kịch này. Cháu trai của cựu Hộ bộ thượng thư Lý Vĩ là Lý Mẫn Khải đã "không tiếc của cải", tổ chức diễn "Đào Hoa Phiến" tại biệt thự "Ký Viên" của mình, "các bậc danh công cự khanh, mặc khách tao nhân tụ tập đông đúc, chỗ ngồi không còn một khe hở." ("Đào Hoa Phiến Bản Mạt")

Tuy nhiên, sau khi Khổng Thượng Nhâm bị cách chức và qua đời, cơn sốt biểu diễn vở kịch này trên sân khấu dần lắng xuống. Nhà lý luận kịch nghệ cận đại Ngô Mai cho rằng, lý do "Đào Hoa Phiến" không được biểu diễn phổ biến là vì nó "có từ hay nhưng không có điệu hay", tức là chỉ thích hợp để đọc trên bàn sách chứ không phù hợp để dàn dựng trên sân khấu. Sau đó, các bản diễn trọn vẹn của "Đào Hoa Phiến" cũng thất truyền, chỉ còn lại một vài trích đoạn như "Phỏng Thúy", "Miên Hương", "Khước Liêm", "Đề Họa" là thỉnh thoảng được trình diễn.

Người tiên phong cải cách kịch nghệ cận đại Uông Tiếu Nông (1858-1918) đã chuyển thể "Đào Hoa Phiến" thành kinh kịch, mở màn cho thời kỳ "ca hát tranh đua nơi giáo phường" của "Đào Hoa Phiến". Kể từ đó, "Đào Hoa Phiến" liên tiếp được các văn nhân chuyển thể thành kinh kịch, thoại kịch, Quế kịch, Việt kịch, Việt kịch (Quảng Đông), Mân kịch, Tấn kịch, Hoàng Mai hí, v.v.

Trong thời kỳ Kháng chiến chống Nhật, nhà biên kịch nổi tiếng Âu Dương Dư Thiến từng chuyển thể kịch bản này, thay đổi phần kết theo hướng Hậu Phương Vực phải cạo đầu để đuôi sam, đổi sang trang phục nhà Thanh để làm quan. Sau khi tìm thấy Lý Hương Quân, Lý Hương Quân đã phẫn nộ đoạn tuyệt quan hệ với ông ta, nhằm châm biếm những sĩ tử lầm đường lạc lối thời bấy giờ như Uông Triệu Minh (Hậu Phương Vực trong lịch sử từng tham gia kỳ thi hương của nhà Thanh vào thời Thuận Trị).

Năm 1964, hai nhà biên kịch Mai Thiên và Tôn Kính đã chuyển thể tác phẩm này thành kịch bản phim, sử dụng phần kết của kịch bản do Âu Dương Dư Thiến viết. Phim do các diễn viên nổi tiếng Vương Đan Phượng và Phùng Triết thủ vai chính, sử dụng các giai điệu Côn khúc làm nhạc đệm, một số đoạn hát còn chọn lời từ "Mẫu Đơn Đình", càng làm tôn thêm bầu không khí bi tráng. Tuy nhiên, do viết về triều đại cuối cùng, tác phẩm đã bị chỉ trích gay gắt trong Cách mạng Văn hóa vì bị coi là "hoài niệm chính phủ Quốc dân Đảng thất bại", mãi đến sau Cách mạng Văn hóa mới được minh oan.

## Đánh giá

Kim Thực (1663-1740), người có mối quan hệ tốt với cả Hồng Thăng và Khổng Thượng Nhậm, từng viết bài thơ "Đề từ Đào hoa phiến" rằng: "Nhạc phủ hai nhà thịnh Khang Hy, cả hai đều được thiên tử biết đến. Dù cho người Nguyên có nhiều kịch bản, chốn câu lan vẫn tranh nhau hát lời của Khổng, Hồng."

Lương Khải Siêu: "Bàn về khúc bản thì nên lấy âm luật làm đầu, ta không giỏi âm luật, nhưng xét về sự tinh nghiêm của kết cấu, sự tráng lệ của văn chương, và ý nghĩa gửi gắm sâu xa, thì trộm nghĩ 'Đào hoa phiến' của Khổng Vân Đình là tuyệt tác xưa nay." "'Đào hoa phiến' đối với nỗi đau của giống nòi, không dám nói quá rõ ràng, vì sống dưới chế độ chuyên chế, tất phải như vậy. Tuy nhiên, trong sách cố ý không thể tự kiềm chế, một lần đọc khiến người ta sinh lòng hoài niệm cố quốc... Đọc sách này mà không tự nhiên sinh ra tư tưởng dân tộc chủ nghĩa, thì tất là người không có lương tâm vậy."

Vương Quốc Duy: "Trong văn học nước ta, tác phẩm mang tinh thần chán ghét thế tục và muốn giải thoát, chỉ có 'Đào hoa phiến' và 'Hồng lâu mộng' mà thôi... Cho nên 'Đào hoa phiến' là về chính trị, về quốc dân, về lịch sử; 'Hồng lâu mộng' là về triết học, về vũ trụ, về văn học." "Tạp kịch người Nguyên, từ ngữ thì đẹp đấy, nhưng không biết miêu tả nhân vật là thế nào, đến 'Đào hoa phiến' của triều ta, thì mới có nhân cách vậy!"

## Các bản in

Kể từ khi "Đào Hoa Phiến" ra đời, các nhà đã đua nhau in lại và chép tay, khiến cho các phiên bản tạo thành khá phức tạp, trình độ ưu khuyết cũng không đồng đều. Bản khắc của Giới An Đường năm Khang Hy thứ 47 được giới học thuật coi là bản khắc sớm nhất. Sau đó, những bản lưu hành rộng rãi và có ảnh hưởng lớn hơn bao gồm bản Tây Viên, bản nhà họ Thẩm, bản Lan Tuyết Đường và bản Noãn Hồng Thất.

## Chú thích

## Đọc thêm

* Nhà hát kịch Côn khúc Giang Tô trình diễn vở "1699: Chiếc quạt hoa đào", do Tian Qinxin đạo diễn, công chiếu lần đầu tại Nhà hát Bách khoa Bắc Kinh vào ngày 17 tháng 3 năm 2006.
* Owen, Stephen, "Kong Shang-ren, *Peach Blossom Fan*: Selected Acts," trong Stephen Owen, biên tập. *Tuyển tập Văn học Trung Quốc: Từ Khởi đầu đến năm 1911.* New York: WW Norton, 1997. trang 942-972.Lưu trữ ngày 19 tháng 8 năm 2022 tại Wayback Machine

* Wang Ailing: "Suy nghĩ sâu sắc trong lòng, tôi không bao giờ bỏ sót điều gì" - Về bản chất gợi mở và diễn giải của bối cảnh phê bình trong ấn bản chú giải của "Chiếc quạt hoa đào"Lưu trữ ngày 30 tháng 10 năm 2012 tại Wayback Machine