Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Thôi Hiệu

| Thôi Hiệu |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Ngày sinh | 704 |
| Nơi sinh | Khai Phong |
|  |
| Mất | 754 |
| Giới tính | nam |
| Chức quan | giám sát ngự sử, huyện úy, Viên ngoại lang |
| Gia tộc | họ Thôi Bác Lăng |
| Nghề nghiệp | nhà thơ, nhà văn, viên chức |
| Quốc tịch | nhà Đường |
| Thời kỳ | nhà Đường |
| Tác phẩm | *Hoàng Hạc lâu* |
| x • t • s |

**Thôi Hiệu** (chữ Hán phồn thể 崔顥; giản thể 崔颢, pinyin *Cuī Hào* khoảng 704–754) là thi nhân thời nhà Đường, người Biện Châu 汴州 (nay là Khai Phong, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc), đỗ tiến sĩ năm Khai Nguyên thứ 11 (723), làm quan đến chức Tư Huân viên ngoại lang.

Ngữ văn 10 tập I, cho biết: *Đương thời, Thôi Hiệu rất nổi tiếng, nay thơ của ông chỉ còn lại hơn 40 bài, trong đó, Hoàng Hạc Lâu được coi là một trong những bài thơ hay nhất thời Đường* (Nhà xuất bản Giáo dục, 2008, tr. 158).

Tương truyền rằng, Lý Bạch khi đến Hoàng Hạc lâu đã thấy thơ Thôi Hiệu đề trên vách, đọc xong, vứt bút không làm thơ nữa! Cùng với Vương Duy, ông được coi là một trong những người tinh thông cận thể thi.

Một số bài thơ của ông được tập hợp trong tuyển tập thơ "Đường thi tam bách thủ", được xuất bản vào khoảng năm 1763 bởi Tôn Chu.

## Thi phẩm

* Hành kinh Hoa Âm 行經華陰 (Đi qua Hoa Âm)
* Hoàng Hạc lâu 黃鶴樓 (Lầu Hoàng Hạc)
* Trường Can hành kỳ 1 長干行其1
* Trường Can hành kỳ 2 長干行其 2
* Trường Can hành kỳ 3 長干行其 3
* Trường Can hành kỳ 4 長干行其 4
* Vị Thành thiếu niên hành 渭城少年行 (bài Hành tuổi trẻ thành Vị)
* Nhập Nhược Da khê 入若耶溪 (Vào suối Nhược Da)
* Cổ ý 古意 (Ý xưa)
* Mạnh Môn hành 孟門行 (Bài hành qua Mạnh Môn)
* Nhạn Môn Hồ nhân ca 雁門胡人歌 (Bài ca của người Hồ ở Nhạn Môn)

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Wan, Jingjun (tiếng Trung: 万竞君; bính âm: *Wàn Jìngjūn*) 1982. *The Annotated Poems of Cui Hao* (giản thể: 崔颢诗注; phồn thể: 崔顥詩注; bính âm: *Cuī Hào Shī Zhù*). Shanghai Ancient Books Press (tiếng Trung: 上海古籍出版社; bính âm: *Shànghǎi Gǔjí Chūbǎnshè*). 54 trang.
* Tác phẩm của Thôi Hiệu trên LibriVox (sách audio thuộc phạm vi công cộng)
# Lưu Phần (nhà Đường)

| Lưu Phần  |
| --- |
| Tên chữ | Khứ Hoa |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Quê quán | huyện Phụ Đường |
|  |
| Mất | 842 |
| Giới tính | nam |
| Nghề nghiệp | chính khách |
| Quốc tịch | nhà Đường |
| x • t • s |

**Lưu Phần** (chữ Hán: 刘蕡, ? – ?), tự **Khứ Hoa**, người Xương Bình, U Châu, danh sĩ ở giai đoạn trung kỳ đời Đường.

## Cuộc đời

Phần ngụ cư ở khoảng Biện, Lương; ông học rộng, giỏi Thuộc văn và làu thông Tả thị Xuân thu. Phần cùng bằng hữu kết giao, giỏi nói chuyện hưng vong đời xưa, ưa bàn luận sách lược vương bá, tính thâm trầm có mưu, chính trực ghét ác. Nhắc đến tình hình đương thời, Phần tỏ ra hăng hái muốn giúp đời, bồn chồn muốn trừ gian.

Từ cuối thời Đường Hiến Tông về sau, quyền thế của hoạn quan ngày một lớn: trong cung khống chế hoàng đế, ngoài triều bức hiếp quần thần. Khi Phần vẫn còn ở nhà tranh, luôn cảm thấy đau lòng và giận dữ. Năm Bảo Lịch thứ 2 (826) thời Đường Kính Tông, Phần đỗ tiến sĩ. Năm Thái Hòa thứ 2 (828) thời Đường Văn Tông, Phần tham dự khoa thi *Hiền lương phương chánh năng trực ngôn cực gián*, dâng lên bài thi có hơn 6000 chữ, chỉ trích hoạn quan gây loạn chánh sự, lầm lỡ nước nhà, khuyến khích hoàng đế diệt trừ bọn họ; đời sau gọi là *Đối hiền lương phương chánh trực ngôn cực gián sách* (对贤良方正直言极谏策), được sử cũ chép lại toàn văn.

Khoa thi ấy lấy 22 người thi đỗ, trong đó có nhiều danh sĩ: Bùi Hưu, Lý Cáp, Lý Cam, Đỗ Mục, Mã Thực, Thôi Dư, Vương Thức, Thôi Thận,... đều được trừ quan chức. Khảo sách quan (tức là giám khảo) là Tả tán kỵ thường thị Phùng Túc, Thái Thường thiếu khanh Giả Tốc, Khố bộ lang trung Bàng Nghiêm đọc bài của Phần thì thán phục, nhận xét ông chẳng kém gì Triều Thác, Đổng Trọng Thư đời Hán; nhưng họ sợ hoạn quan căm giận, nên không dám chọn bài của ông. Kẻ sĩ đọc bài của Phần, chẳng ai không rơi nước mắt, ngự sử liên kết dâng chương khen ông ngay thẳng. Lý Cáp nói: “Phần rớt mà tôi đỗ, sao có thể mặt dày như thế!?” rồi dâng sớ xin nhường quan chức của mình cho Phần, Đường Văn Tông không trả lời.

7 năm sau, sự biến Cam Lộ nổ ra (835), Lệnh Hồ Sở, Ngưu Tăng Nhụ trước sau bị đẩy ra khỏi triều đình, ở trấn đều vời Phần làm Tòng sự, thụ chức Bí thư lang, lấy lễ thầy trò mà đối đãi. Cựu thư và Tư trị thông giám cho biết Phần mất ở chức Sử phủ ngự sử; Tân thư và Đường giám (唐鑑) cho biết hoạn quan vẫn rất căm ghét Phần, vu cáo rồi biếm làm Liễu Châu tư hộ tham quân, cuối cùng ông mất ở chức vụ này. Thuyết sau đáng tin cậy hơn, vì nhà thơ cùng thời với Phần là Lý Thương Ẩn từng làm 3 bài thơ: Tặng Lưu tư hộ Phần (赠刘司户蕡), Khốc Lưu Phần (哭刘蕡) và Khốc Lưu tư hộ Phần (哭刘司户蕡).

Đến khi Chu Toàn Trung giết chết bọn Hàn Toàn Hối (902), Tả thập di La Cổn nhắc lại cố sự của Phần, Đường Chiêu Tông cảm động, tặng ông chức Tả gián nghị đại phu, cho con cháu làm quan.

## Tham khảo

* Cựu Đường thư quyển 190 hạ, liệt truyện 140 hạ – Văn uyển truyện hạ: Lưu Phần
* Tân Đường thư quyển 178, liệt truyện 103 – Lưu Phần truyện
* Tư trị thông giám quyển 143 – Đường kỷ 59

## Chú thích
# Pan Pan

**Pan Pan**, còn có tên gọi khác là vương quốc **Tambralinga, Bàn Bàn** là một vương quốc cổ của người Mã Lai cổ, hình thành và tồn tại từ thế kỷ 3 đến khoảng thế kỷ 6 tại khu vực ngày nay là bang Terengganu, nằm ở bờ phía đông của bán đảo Mã Lai

## Hình thành và phát triển

Theo các tấm bia cổ được phát hiện tại bán đảo và các biên niên sử Mã Lai cùng như thư tịch cổ Trung Hoa, cho biết vương quốc này được hình thành từ khoảng thế kỷ 3 và tồn tại đến thế kỷ 6. Pan Pan có mối quan hệ với Phù Nam từ rất sớm, thậm chí có một thời kỳ là chư hầu của Phù Nam. Mối quan hệ với Trung Quốc muộn hơn vào khoảng thế kỷ 5, Mã Đoan Lâm, một sứ thần Trung Hoa đến đây ghi lại:

*Dân chúng chủ yếu ở vùng ven bờ biển. Những man dân này không biết xây tường thành phòng vệ mà chỉ dựng lên những hàng rào chắn. Nhà vua nằm ngả trên một chiếc giường thiếp vàng có hình rồng. Các quan lớn cận thần quỳ gối trước mặt vua, lưng thẳng, cánh tay bắt chéo, bàn tay để trên vai. Trong triều, người ta thấy rất nhiều quý tộc Bà La Môn đến từ Ấn Độ để hưởng lợi từ lòng hào hiệp và rất nhiều ân sủng của nhà vua. Ở xứ này có mười tu viện, các tăng ni nam nữ nghiên cứu kinh phật, ăn thịt nhưng không uống rượu. Cũng có một đạo quán của Lão giáo. Những giáo luật của đạo sĩ này rất khắt khe, họ kiêng cữ cả thịt lẫn rượu...*
Nếu so sánh với ghi chép về vương quốc Langkasuka láng giềng phía bắc tồn tại cùng thời, thì có lẽ Pan Pan chỉ là một tiểu quốc nhỏ và kém phát triển hơn so với Langkasuka

## Kết thúc

Không có tài liệu nói về sự chấm dứt của vương triều một cách rõ ràng, tuy nhiên căn cứ qua những biên niên sử Mã Lai và Java có nói tới cuộc chính phạt của vương quốc Srivijaya vào thế kỷ 8 và thu phục các tiểu quốc từng tồn tại trước đó. Tuy nhiên cũng có những tài liệu sau này xác minh rằng, vương quốc Pan Pan tự suy yếu dần và tan rã trước khi nó trở thành một bộ phận của đế chế Srivijaya hình thành từ thế kỷ 7

## Tham khảo

* Cổ sử các quốc gia Ấn hoá ở Viễn Đông, *Geogre Coedes - Nhà xuất bản Thế giới 2008*

## Xem thêm

* Lịch sử Malaysia
* Langkasuka
* Srivijaya
# Khâm định Liêu Kim Nguyên tam sử ngữ giải

Ảnh chụp trang sách *Khâm định Liêu sử ngữ giải*.
Khâm định Liêu Kim Nguyên tam sử ngữ giải (chữ Hán: 钦定辽金元三史语解; dịch ra nghĩa là *Giải thích từ ngữ ba bộ sử Liêu, Kim, Nguyên theo lệnh vua ban*), là bộ sách được biên soạn theo chỉ dụ của Thanh Cao Tông (Càn Long) thời Thanh.

Bộ sách này chia làm 3 loại là Khâm định Liêu sử ngữ giải (钦定辽史语解; *Giải thích từ ngữ Liêu sử theo lệnh vua ban*), Khâm định Kim sử ngữ giải (钦定金史语解; *Giải thích từ ngữ Kim sử theo lệnh vua ban*), Khâm định Nguyên sử ngữ giải (钦定元史语解; *Giải thích từ ngữ Nguyên sử theo lệnh vua ban*) với tổng cộng 18 tập.

Đặc điểm của bộ sách là chủ động trích xuất các danh từ riêng trong *Liêu sử*, *Kim sử*, *Nguyên sử* để giải thích bằng hai ngôn ngữ: tiếng Mãn và tiếng Hán. Nguyên nhân là do các vị đại thần biên soạn ba bộ sử này trước đây không am hiểu ngôn ngữ của người Khiết Đan, Nữ Chân và Mông Cổ, dẫn đến việc cùng một danh từ nhưng cách dịch sang tiếng Hán trong ba bộ sử lại không thống nhất. Vì vậy, vua Càn Long đã đặc biệt hạ lệnh biên soạn bộ sách này để chuẩn hóa. Toàn sách thu thập và giải nghĩa khoảng 6.689 từ vựng.

## Tham khảo
# Đông Đô sự lược

| Đông Đô sự lược |
| --- |
| 東都事略 |
| Bìa sách Đông Đô sự lược trong bộ *Tứ khố toàn thư* |
| Thông tin sách |
| Tác giả | Vương Xứng |
| Quốc gia | Nhà Tống |
| Ngôn ngữ | Văn ngôn |
| Bộ sách | 130 quyển |
| Chủ đề | Lịch sử, nhà Tống |
| Ngày phát hành | 1186 |

Bìa sách Đông Đô sự lược quyển 124-130. Quyển 130 ghi về Giao Chỉ (交趾) tức Đại Việt (triều nhà Ngô, triều nhà Đinh, triều nhà Tiền Lê và triều nhà Lý)

Đông Đô sự lược (東都事略 Tóm tắt các sự kiện ở Đông Đô (Khai Phong)) là một cuốn biên niên sử của Trung Quốc in năm 1186 ghi lại lịch sử triều đại Bắc Tống (960-1126), được viết bởi Vương Xứng (王稱), một sử quan Nam Tống, làm việc trong sử quán. Sách được đặt tên như vậy bởi vì "Đông Đô" của nhà Tống là Khai Phong khi ấy đã rơi vào tay nhà Kim kể từ sự kiện Tĩnh Khang năm 1127.

Phần lớn thông tin của bộ sử dường như được biên soạn bởi cha của Vương Xứng là Vương Thưởng (王賞), người cũng là sử quan, đã làm việc trong văn phòng biên tập cho các kỷ thực lục trong giai đoạn 1142-43.

## Nội dung

Cuốn sách có 130 chương (quyển 卷):

* Chương 1-12: biên niên sử của các hoàng đế (帝紀 đế kỷ), mỗi chương cho mỗi hoàng đế Bắc Tống (từ Hoàng đế Tống Thái Tổ đến Hoàng đế Tống Khâm Tông)
* Chương 13-17: tiểu sử của họ hàng hoàng gia (世家 thế gia)
* Chương 18-122: tiểu sử (列傳 liệt truyện), bao gồm cả các hoàng hậu
* Chương 123-130: các cuốn sách bổ sung (附錄 phụ lục) về các nước bên ngoài:
	+ 2 chương cho triều đại Liêu, triều đại Kim và Tây Hạ
	+ 1 chương cho Tây Tạng (chế độ Gusiluo)
	+ Quyển 130 ghi về Giao Chỉ (交趾) tức Đại Việt (triều nhà Ngô, triều nhà Đinh, triều nhà Tiền Lê và triều nhà Lý)

## Xem thêm

* Lĩnh Ngoại đại đáp
* Tống sử
* Việt sử lược

## Tham khảo

## Các liên kết bên ngoài

* "Historic Records of the East Capital of the Northern Song". *World Digital Library*. ngày 24 tháng 5 năm 2017.
* "東都事略 - Chinese Text Project". *ctext.org* (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2025.
# Đại Kim điếu phạt lục

Đại Kim điếu phạt lục (chữ Hán: 大金吊伐录) là cuốn sách ghi chép về chiến tranh Tống Kim trong thời kỳ Kim Thái Tổ và Kim Thái Tông. Lập trường của cuốn sách này thiên về phía nước Kim. Toàn bộ sách được chia thành hai hoặc bốn quyển. Tác giả không rõ là ai.

Sách này còn thu thập các văn thư qua lại giữa Tống và Kim trong khoảng thời gian từ năm Thiên Phụ thứ 7 (1123) đến năm Thiên Hội thứ 15 (1137), cùng với các tài liệu liên quan đến cuộc chiến Kim diệt Liêu, sự kiện Tĩnh Khang, việc nhà Kim phế bỏ chính quyền Lưu Tề và ủng hộ thành lập Đại Sở.

Cái tên "Điếu phạt" (弔伐) của sách là từ rút gọn của cụm từ "Điếu dân phạt tội" (弔民伐罪), có nghĩa là an ủi dân chúng bị áp bức và trừng phạt những kẻ cầm quyền có tội.

## Tham khảo
# Mãn Châu nguyên lưu khảo

|  |
| --- |
|  |
| **Mãn Châu nguyên lưu khảo** |
|  |
| Tên tiếng Trung |
| Phồn thể | 滿洲源流考 |
| Giản thể | 满洲源流考 |
|

| Phiên âm |
| --- |
| Tiếng Hán tiêu chuẩn |
| Bính âm Hán ngữ | Mǎnzhōu Yuánliú Kǎo |

 |
| Tên tiếng Mông Cổ |
| Chữ Mông Cổ |  ᠮᠠᠨᠵᠢᠢᠨ ᠭᠠᠷᠠᠯ ᠦᠦᠰᠯᠢᠢᠨ ᠲᠠᠯᠠᠠᠷᠺᠬᠢ ᠰᠦᠳᠠᠯᠭᠠᠠ  |
|

| Phiên âm |
| --- |
| SASM/GNC | Manjiin garal üüsliin talaarkhi sudalgaa |

 |
| Tên tiếng Mãn |
| Bảng chữ cái tiếng Mãn |  ᠮᠠᠨᠵᡠᠰᠠᡳ ᡩᠠ ᠰᡝᡴᡳᠶᡝᠨ ‍‍ᡳ ᡴᡳᠮᠴᡳᠨ ᠪᡳᡨᡥᡝ  |
| Abkai | Manjusai da sekiyen-i kimqin bithe |
| Möllendorff | Manjusai da sekiyen-i kimcin bithe |
|  |

Mãn Châu nguyên lưu khảo (giản thể: 满洲源流考; phồn thể: 滿洲源流考; bính âm: *Mǎnzhōu Yuánliú Kǎo*) là sử liệu quan trọng do triều đình nhà Thanh ấn hành vào năm 1777. Hoàng đế Càn Long đã tài trợ cho việc biên soạn sách này nhằm mục tiêu hợp pháp hóa sự thống trị của nhà Thanh, cũng như xác định nhà Thanh là triều đại kế thừa nhà Kim (1115–1234). *Mãn Châu nguyên lưu khảo* còn củng cố quan niệm của Càn Long về người Mãn thuộc vào loại chủng tộc thượng võ.

Toàn sách chia thành 4 phần: bộ lạc, lãnh thổ, địa hình sông núi và văn hóa Mãn Châu. Pamela Kyle Crossley phân tích đây là đỉnh cao trong nỗ lực của triều đình nhà Thanh nhằm "thể chế hóa tài liệu" di sản Mãn Châu và kể cả bản sắc dân tộc Mãn. *Mãn Châu nguyên lưu khảo* có chứa danh sách bản sửa lỗi các từ tiếng Nữ Chân được phiên âm tìm thấy trong *Kim sử* quyển 135, rồi dùng tiếng Mãn sửa lại cho đúng như trong quyển 18.

## Nội dung

*Mãn Châu nguyên lưu khảo* được biên soạn dựa theo quan điểm của giai cấp thống trị người Mãn, phá vỡ quan điểm lấy người Hán làm trung tâm trong ghi chép lịch sử của sử gia. Đây là tài liệu cho thấy dân tộc này vốn bắt nguồn từ thời cổ đại, từ các bộ lạc tộc Nữ Chân cho đến các bộ lạc tộc Mãn. Dòng dõi người Nữ Chân và người Mãn vẫn tiếp tục sinh sống ở Phù Dư, Tam Hàn, Bách Tế, Tân La, Túc Thận, Bột Hải, và Nữ Chân tùy theo thời đại.

## Ái Tân Giác La

Gia tộc Ái Tân Giác La có nguồn gốc từ Bố Khố Lý Ung Thuận, một chiến binh huyền thoại ở thế kỷ 13. Hoàng đế Hoàng Thái Cực tuyên bố rằng mẹ của Bố Khố Lý Ung Thuận được thụ thai từ khi còn là một trinh nữ. Theo truyền thuyết, ba thiên nữ là Ân Cổ Luân(ᡝᠩᡤᡠᠯᡝᠨ, 恩古倫), Chính Cố Luân(ᠵᡝᠩᡤᡠᠯᡝᠨ, 正古倫) và Phất Khố Luân(ᡶᡝᡴᡠᠯᡝᠨ, 佛庫倫), đang tắm tại một hồ nước tên là Bulhūri Omo gần dãy Trường Bạch. Một con chim ác là đã đánh rơi một miếng trái cây màu đỏ gần Phất Khố Luân, người đã ăn nó. Sau đó cô có thai Bố Khố Lý Ung Thuận.

## Đọc thêm

* Huang, Pei (1990). "New Light on The Origins of The Manchus". *Harvard Journal of Asiatic Studies*. **50** (1): 239–282. doi:10.2307/2719229. JSTOR 2719229.

## Chú thích

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Toàn văn trên Wikisource
* Mãn Châu nguyên lưu khảo
# Đại Minh hội điển

|  |
| --- |
|  |
| Đại Minh hội điển |
| Phồn thể | 大明會典 |
| Giản thể | 大明会典 |
|

| Phiên âm |
| --- |
| Tiếng Hán tiêu chuẩn |
| Bính âm Hán ngữ | Dà míng huì diǎn |

 |
|  |

Đại Minh hội điển (tiếng Trung Quốc: 大明會典 / *Dà míng huì diǎn*) là một cuốn sách thuộc thể loại hội điển được biên soạn từ năm 1393 đến năm 1587 bởi các tác giả Từ Phổ, Lý Đông Dương và Thân Minh Hàng, ghi chép những điển pháp Trung Hoa dưới triều Minh. Tác phẩm này đã có ảnh hưởng lớn đến việc đặt định điển pháp tại các nước đồng văn với Trung Hoa.

## Mô tả

## Xem thêm

* Hoàng triều đại điển
* Vĩnh Lạc đại điển
* Quốc triều hội điển
* Quốc triều chính biên điển lục
* Khâm định Đại Thanh hội điển sự lệ
* Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* *Trung Quốc pháp chế sử*，蒲坚著，中央广播电视大学出版社，2006年10月版，ISBN 7-304-02441-0/D·209，第十章
*  Lưu trữ ngày 12 tháng 4 năm 2015 tại Wayback Machine
* Thông tin trên trang Baidu
# Kim thạch học

Hòn đá Rosetta ở Bảo tàng Anh
 Tranh khắc đá ở Wadi Rum (Jordan)
**Kim thạch học** hay **minh văn học** (tiếng Anh: *epigraphy*) là môn khoa học nghiên cứu các văn khắc trên đồ đồng xanh hoặc đồ đá cũng như nhiều loại văn vật khác như thẻ tre, mai rùa, vàng ngọc, gạch ngói, cột mốc, binh phù, đồ tùy táng,..., làm rõ ý nghĩa văn tự, phân loại cách sử dụng theo thời gian và bối cảnh văn hóa, từ đó đưa ra kết luận về bản văn khắc và về tác giả.

Môn này không nghiên cứu tầm quan trọng về mặt lịch sử của văn khắc cũng như không nghiên cứu giá trị nghệ thuật của văn bản. Ví dụ, văn khắc Behistun là một văn kiện chính thức của Đế chế Achaemenes được khắc trên đá tự nhiên tại Iran. Các nhà kim thạch học chịu trách nhiệm tái cấu trúc, dịch nghĩa và truy niên đại bản khắc, đồng thời tìm xem có văn vật nào tương tự hay không. Tuy nhiên, nhà kim thạch học sẽ không xác định và giải thích các sự kiện được chép trong văn kiện, bởi đó là công việc của các nhà sử học. Dẫu vậy, nhiều nhà khoa học có năng lực nghiên cứu cả hai lĩnh vực kim thạch học và sử học.

Văn khắc có hình thức rất đa dạng, có khi đơn thuần chỉ là một dấu hiệu được vẽ trên một cái vò để viết tắt tên của vị thương gia vận chuyển hàng hóa trong chiếc vò đó, hoặc những vết xước trên đá, các dấu dập nổi bằng sáp, các dấu chạm nổi trên đồ đúc bằng kim loại, các tranh vẽ trên gốm hoặc trên bích họa; có khi văn khắc lại là một tài liệu dài (như một chuyên luận, một tác phẩm văn học,...). Phạm vi nghiên cứu của kim thạch học có khi trùng lặp với các môn khác như hóa tệ học hoặc cổ ngữ học. Đa số văn khắc có dung lượng tương đối ngắn nếu so với sách vở. Văn vật dùng để khắc lên có thể là kim loại (tức "kim") hoặc đá (tức "thạch"). Thông thường, các loại văn vật này được chế tác rất bền, nhưng có trường hợp chỉ là do sự tình cờ mà có, chẳng hạn một vụ cháy vô tình đã nung chín một viên đất sét khiến nó bền vững hơn theo thời gian.

Kim thạch học là công cụ hỗ trợ chính phục vụ ngành khảo cổ học khi nghiên cứu các nền văn hóa có chữ viết. Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ phân loại kim thạch học là một ngành khoa học phụ trợ thuộc sử học. Nhờ kim thạch học mà người ta điều tra ra được những sự gian dối trong sử học.

## Tham khảo
# Ân Khai Sơn

| Ân Khai Sơn殷开山 |
| --- |
| Vân Quốc công |
|  |
| Tên húy | Ân Kiệu |
| Thụy hiệu | Tiết |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Tên húy | Ân Kiệu |
| Ngày sinh | thế kỷ 6 |
| Nơi sinh | Hộ |
| Quê quán | Hu County |
|  |
| Mất |  |
| Thụy hiệu | Tiết |
| Ngày mất | 622 |
| Nơi mất | Hà Bắc |
|  |
| Giới tính | nam |
| Gia quyến |  |
| Thân phụ | Yin Sengshou |
|  |
| Tước hiệu | Vân Quốc công |
| Nghề nghiệp | quân nhân |
| Quốc tịch | nhà Đường, nhà Tùy |
| x • t • s |

**Ân Kiệu** (殷峤, ? - 622), thường được biết đến với tên **Ân Khai Sơn** (殷开山). Ông là một tướng quân nổi danh cuối nhà Tùy đầu nhà Đường. Ông có công lớn trong việc thống nhất Trung Quốc dưới triều đại nhà Đường. Ân Khai Sơn được liệt vào 24 công thần được vẽ chân dung trên Lăng Yên Các.

Ân Khai Sơn nổi tiếng từ nhỏ nhờ năng lực thơ ca và thư pháp. Ông từng làm quan tại quận Thái Cốc trong suốt triều nhà Tùy. Khi Lý Uyên, đồng thời là Đường Cao Tổ sau này, đã nổi dậy chống lại nhà Tùy ở Thái Nguyên vào năm 617, Ân Khai Sơn đã gia nhập lực lượng nổi dậy. Lý Uyên bổ nhiệm ông làm phó quan. Ngay sau đó, Ân Khai Sơn tham gia trận đánh Hoắc Ấp, trận chiến chen chốt quyết định Lý Uyên thành lập nhà Đường.

Ân Khai Sơn cũng tham gia vào các chiến dịch chống lại Tiết Cử, một thủ lĩnh ở Kim Thành (Lan Châu, Cam Túc ngày nay) và Lưu Vũ Chu, một thủ lĩnh tại phía bắc Thái Nguyên. Trong trận chiến với Tiết Cử, Ân Khai Sơn đã bị đánh bại vì ông đánh giá thấp đối thủ và không tuân theo mệnh lệnh của Lý Thế Dân, thống soái của nhà Đường trong chiến dịch này. Ân Khai Sơn bị giáng chức sau trận chiến này. Tuy nhiên, trong trận chiến tiếp theo với con trai của Tiết Cử, Tiết Nhân Cảo, Ân Khai Sơn đã có những đóng góp lớn, vì vậy ông được phục chức sau trận này. Trong chiến dịch chống lại Lưu Vũ Chu, Ân Khai Sơn đã lãnh đạo quân trấn thủ tại Trận Meiliangchuan. Ân Khai Sơn hỗ trợ Tần Thúc Bảo trong trận chiến và buộc Uất Trì Kính Đức, một mãnh tướng phải đầu hàng phục vụ cho Lý Thế Dân.

Năm 619, Ân Khai Sơn được bổ nhiệm Binh bộ thượng thư. Sau đó, ông tham gia chiến dịch do Lý Thế Dân lãnh đạo chống lại Vương Thế Sung và Đậu Kiến Đức, hai đối thủ mạnh nhất của triều đại nhà Đường lúc bấy giờ. Sau trận chiến Hổ lao, nhà Đường diệt cả Vương và Đậu. Ân Khai Sơn được Đường Cao Tổ phong tước Vân quốc công vì những công lao đóng góp của ông.

Năm 622, Ân Khai Sơn chết trên đường đến Hà Bắc để tấn công quân của Lưu Hắc Thác. Năm 643 Ân Khai Sơn được liệt vào một trong 24 công thần khai quốc nhà Đường và được vẽ chân dung tại Lăng Yên các.

## Tham khảo
# Võ Bình Nhất

| Võ Bình Nhất |
| --- |
| Tên húy | Võ Chân |
| Tên chữ | Bình Nhất |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Tên húy | Võ Chân |
| Ngày sinh | thế kỷ 7 |
| Quê quán | huyện Văn Thủy |
|  |
| Giới tính | nam |
| Gia quyến |  |
| Thân phụ | Võ Tái Đức |
| Hậu duệ | Võ Tựu, Võ Đăng, Võ Tập, Võ Bị, Wu Mou |
|  |
| Nghề nghiệp | nhà thơ |
| Quốc tịch | nhà Đường |
| x • t • s |

**Võ Bình Nhất** (chữ Hán: 武平一; thế kỷ thứ 7 - thế kỷ thứ 8) là nhà thơ, tác gia nhà Đường. Sách Tân Đường Thư có ghi, Võ Bình Nhất bác học đa tài, thông hiểu xuân thu sử sách, tài giỏi văn chương.

## Thân thế

Ông nguyên tên **Chân** (甄), tự **Bình Nhất**，sau lấy biểu tự làm tên. Ông xuất thân trong gia tộc của Võ Tắc Thiên. Thời Võ Hậu đang nắm quyền, hạ chiếu đề ông nhập sĩ, nhưng Võ Bình Nhất sợ cuốn vào thị phi mà gây họa một mực không dám đi, ẩn cư tại Cao Sơn tu Phù Đồ pháp. Sau khi Trung Tông Thần Long Cách mạng (神龍革命) khôi phục ngôi vua, Võ Bình Nhất tuy vẫn mặc đồ tang, nhưng mà bị chiếu lệnh làm khởi cư xá nhân (起居舍人). Năm Cảnh Long thứ 2 (708), ông được kiêm Tu Văn Quán Trực Học Sĩ (修文馆直学士), nhờ tinh thông kim cổ mà được Trung Tông yêu thích, không lâu lại đảm nhiệm Khảo công viên ngoại lang (考功员外郎).

## Bình sinh

Võ Bình Nhất đối với thân thích trong dòng họ Võ nhập cung tranh đấu trong ngoài triều đình thập phần lo lắng, Cảnh Long năm thứ 2, ông viết thư thỉnh cầu tổn hại quyền ân sủng của bá tánh（Tức Võ Gia, nhưng Trung Tông không có đáp ứng. Tháng 9 Cảnh Long năm thứ 3, đối mặt "Thái Bình công chúa, An Định công chúa cùng với băng đảng, nhiều lần vu cáo mỉa mai", Trung Tông hỏi kế sách ông, Võ Bình Nhứt khiển trách "Dạy bảo răn đe một cách thích đáng thâm sâu，bày xích gian trá nguy hiểm", "đè nén nhân từ tôn nghiêm, dùng nghiêm cấm hiểu biết mà tò rõ, vô lịnh tích ác", Trung Tông cảm niệm được trung thế của ông, ban thưởng cho ông, nhưng mà chưa dựa vào lời nói mà đi.

Sau khi Đường Huyền Tông đăng cơ không lâu, Võ Bình Nhất bị giáng chức làm tham quân Tô Châu, sau lại đảm nhận huyện lệnh Kim Đàn. Đột nhiên bị giáng chức, nhưng Võ Bình Nhất nói "Đã phạt mà danh không suy giảm", đương thời Vương Loan (王湾), Tổ Vịnh (祖咏), Trữ Quang Hy (储光羲) chờ thi nhân du lịch đất Ngô, đều lưu giữ thơ tặng biếu lẫn nhau.

## Gia đình

Con trai là Dĩnh Xuyên quận vương (颍川郡王) Võ Tải Đức (武载德), Võ Nguyên Hành (武元衡), tổ phụ của Võ Nho Hoành (武儒衡).

## Tác phẩm

* Kim Đường Thí. 1 quyển (quyển một trăm hai) 15 từ
* Kim Đường Văn. 1 quyển (quyển 268), 6 thiên
* Cảnh Long Văn Quán Ký

## Chú thích

## Tham khảo

* Tân Đường thư
# Bạch Hành Giản

Tượng của Bạch Hành Giản, Bạch Cư Dị và Nguyên Chẩn tại  Nghi Xương, Hồ Bắc, Trung Quốc.
**Bạch Hành Giản** (Chữ Hán giản thể: 白行简;chữ Hán phồn thể: 白行簡; bính âm: *Bái Xíngjiǎn hoặc Bó Xíngjiǎn*; Wade–Giles: *Pai Hsing-chiến hoặc Po Hsing-chiến*, 776-826) là một nhà văn và nhà thơ trong thời Đại Đường, Trung Quốc. Ông là người em trai của nhà thơ nổi tiếng Bạch Cư Dị.

Một trong các tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là tiểu thuyết Lý Oa Truyện. Tác phẩm này đã nhiều lần được dịch ra tiếng Anh:

* Bởi Arthur Waley trong *More Translations from the Chinese* (1919) — với nhan đề là "The Story of Miss Li".
* Bởi Yang Xianyi và Gladys Yang trong *The Dragon King's Daughter: Ten T'ang Dynasty Stories* (1962) — với nhan đề là "Story of a Singsong Girl".
* Bởi Glen Dudbridge trong *The Tale of Li Wa: Study and Critical Edition of a Chinese Story from the Ninth Century* (1983).

Tác phẩm cũng dịch sang nhiều ngôn ngữ khác, trong đó có tiếng Đức bởi dịch giả Franz Kuhn và tiếng Pháp bởi nhà Hán học André Levy.

## Tham khảo

## Đọc thêm

* Zhongguo gudian xiaoshuo yanjiu zilao (T: 中國古典小說研究資料), ed., *Bo Xingjian yu "Li Wa zhuan"* (T: 白行簡與李娃傳). Taipei: Tianyi chubanshe, 1982.
# Wellen

| Wellen |
| --- |
| —  Đô thị  — |
|  |
|  |
|  **Hiệu kỳHuy hiệu** |
|  |
| WellenVị trí tại Bỉ
Vị trí của Wellen in Limburg
 |
| Quốc gia | Bỉ |
| Cộng đồng | Cộng đồng Vlaanderen |
| Vùng | Flemish Region |
| Tỉnh | Limburg |
| Quận hành chính | Tongeren |
| Thủ phủ | Wellen |
| Chính quyền |
|  • Thị trưởng | Johan Vanschoenwinkel (VLD) |
|  • Đảng chính phủ | CD&V, VLD |
| Dân số (2018-01-01) |
|  • Tổng cộng | 7.402 |
| Mã bưu chính | 3830-3832 |
| Mã vùng | 011, 012 |
| Website | www.wellen.be |

**Wellen** là một đô thị ở tỉnh Limburg. Tại thời điểm ngày 1 tháng 1 năm 2008 Wellen có tổng dân số 7.102 người. Tổng diện tích là 26,72 km², mật độ dân số là 266 người trên mỗi km².

## Tham khảo