# Thông giám kỷ sự bản mạt

| Thông giám kỷ sự bản mạt |
| --- |
| 通鑑紀事本末 |
| Bản khắc in năm Bảo Hựu năm thứ 5 đời Tống (1257) do Triệu Dữ Thuyên in tại Hồ Châu, thuộc Bảo tàng Cố cung Quốc gia Đài Bắc. |
| Thông tin sách |
| Tác giả | Viên Xu |
| Quốc gia | Nam Tống |
| Ngày phát hành | 1173 |

Thông giám kỷ sự bản mạt giản thể: 通鉴纪事本末; phồn thể: 通鑑紀事本末) là cuốn sách lịch sử do Viên Xu thời Nam Tống biên soạn, góp phần mở ra trường phái lấy sự việc lịch sử làm nội dung chủ đạo xuyên suốt toàn bộ tác phẩm từ đầu đến cuối. Tác phẩm này được lưu giữ trong *Tứ bộ tùng san* (四部丛刊), với bản in lại từ ấn bản chữ lớn thời nhà Tống. Việc sáng lập thể kỷ sự bản mạt, đối với các sự kiện quan trọng có tiêu đề rõ ràng, lại kể theo trình tự thời gian, nội dung cô đọng, tránh được sự trùng lặp của thể kỷ truyện và sự rời rạc của thể biên niên, tiết kiệm thời gian tra cứu cho độc giả, có công lao không nhỏ trong việc chỉnh lý và sắp xếp sử liệu. Do đó, thể loại này cùng với thể kỷ truyện, thể biên niên đứng thành thế chân vạc, trở thành phương pháp biên soạn sử không thể bỏ qua của các nhà sử học Trung Quốc đời sau.

## Nguồn gốc

Viên Xu ban đầu không có ý định viết sách, nhưng khi đọc *Thông giám*, ông cảm thấy mỗi sự kiện lịch sử bị phân tán, khó theo dõi từ đầu đến cuối. Để tiện cho việc nghiên cứu, ông đã "dựa trên *Tư trị thông giám* của Tư Mã Quang, phân biệt thành các mục, sắp xếp theo loại, mỗi sự việc đều ghi chi tiết khởi đầu và kết thúc, tự đặt tiêu đề riêng; mỗi thiên đều biên soạn niên đại, tự thành đầu cuối." Quá trình biên soạn kéo dài tới hai năm và được Viên Xu hoàn thành tại học phủ Nghiêm Châu vào năm Càn Đạo thứ 9 đời Tống Hiếu Tông (1173). Mặc dù tác phẩm này chỉ là sự sao chép và bố cục lại cho hợp lý kho tri thức đồ sộ trong *Tư trị thông giám* nhưng nó có vị thế và chỗ đứng riêng trong lịch sử phát triển của sử học. Một mặt tác phẩm cung cấp cho độc giả cái nhìn toàn cảnh về lịch sử 1300 năm đó, mặt khác góp phần hiệu đính những sai sót trong quá trình lưu truyền, nhân bản của *Tư trị thông giám*, bởi tác phẩm này ra đời trước đó rất lâu khó tránh khỏi bị người đời thêm bớt, làm biến dạng ít nhiều. Sau khi sách hoàn thành, ông liền tiến cử lên Tống Hiếu Tông và được nhà vua khen ngợi: "Đạo trị nước đều nằm ở đây rồi." Tống Hiếu Tông vô cùng coi trọng sách này đến mức ra lệnh sao chép mười bản, rồi lập tức ban cho cho Thái tử và các tướng lĩnh trấn giữ biên cương làm sách giáo khoa, điều này cho thấy cuốn sách thực sự có tác dụng giúp ích cho việc cai trị rất lớn.

## Nội dung

*Thông giám kỷ sự bản mạt* gồm 42 quyển, lấy các sự kiện trong nội dung của *Tư trị thông giám* làm trung tâm, quy lại thành 239 tiêu đề tổng cộng hơn 1300 năm. Văn bản chép hoàn toàn nguyên văn của *Tư trị thông giám* của Tư Mã Quang, chỉ thay đổi cách thức biên soạn. Lấy các sự việc được ghi chép trong *Thông giám*, phân biệt thành các mục, phân loại sắp xếp. Chuyên lấy việc ghi chép sự việc làm chính, mỗi việc đều ghi chép chi tiết từ đầu đến cuối, và tự đặt tiêu đề riêng, tổng cộng ghi chép 239 sự việc, kèm thêm 66 sự việc phụ lục. Mở đầu cho "thể kỷ sự bản mạt". Để tiện cho việc đọc, được chia thành bốn phần: Chiến Quốc đến Tần, Lưỡng Hán, Ngụy Tấn Nam Bắc triều và Tùy Đường Ngũ Đại. Ví dụ như "Tần thôn tính sáu nước", "Gia Cát Lượng xuất sư", "Loạn An Sử" v.v... mỗi sự kiện một thiên, mỗi tiêu đề nói lại toàn bộ sự kiện từ đầu đến cuối, bắt đầu từ sự kiện "ba nhà chia Tấn" kết thúc ở sự kiện "Thế Tông thảo phạt Hoài Nam".

## Cống hiến

Cống hiến lớn nhất của Viên Xu đối với ngành sử học Trung Quốc chính là việc sáng tạo ra thể loại kỷ sự bản mạt lịch sử, lấy sự kiện lịch sử làm trung tâm, sợi chỉ đỏ xuyên suốt tác phẩm. Trước đó, lịch sử Trung Quốc hầu như chỉ được thể hiện qua hai dạng là kỷ truyện và biên niên. Sử biên niên lấy thời gian làm cương, tức mọi sự kiện lịch sử đều theo trật tự thời gian. Sử kỷ truyện lấy nhân vật lịch sử làm hạt nhân, tức sử sách được thể hiện qua các câu chuyện của các nhân vật lịch sử. Tuy cả hai thể loại này có ưu điểm là lưu giữ được rất nhiều nguồn thông tin, nguồn sử liệu quý giá, nhưng chúng cũng đều có chung một nhược điểm là khó tra cứu, khó nắm bắt một cách toàn diện và hệ thống. Với sự ra đời của *Thông giám kỷ sự bản mạt*, Viên Xu đã giải quyết xong bài toán khó đặt ra đối với ngành sử học Trung Hoa đương thời. Từ thời đó trở về sau, trên sử đàn Trung Hoa hình thành cục diện chân vạc: sử kỷ truyện, sử biên niên và sử kỷ sự bản mạt cùng tồn tại và phát triển song hành. Vì vậy, Viên Xu trở thành "người khai sơn ra tân sử".

*Thông giám kỷ sự bản mạt* không chỉ có ý nghĩa quan trọng vào thời đó, mà ngay cả ngày nay, nó vẫn có vai trò không thể xem nhẹ. Nó đã giản lược hóa *Tư trị thông giám*, dễ đọc và dễ truyền bá, có thể được dùng như một cuốn sách nhập môn về lịch sử. Các sự kiện được chọn lọc trong tác phẩm đều là những sự kiện trọng đại trong lịch sử, mỗi sự kiện được đặt một tiêu đề riêng, khái quát nội dung trọng tâm, sau đó kể chi tiết từ đầu đến cuối, đường dây đơn nhất, trọng tâm rõ ràng, giúp nắm bắt kiến thức nhanh chóng. Thêm vào đó, những sự kiện mà Viên Xu chọn lọc về cơ bản đã khái quát được diện mạo của mỗi giai đoạn lịch sử, đọc Bản mạt có thể nhanh chóng biết được đại lược lịch sử.

Ngoài ra tác phẩm này còn có tác dụng sắp xếp, chỉnh lý tư liệu lịch sử, tiện lợi cho việc tra cứu và hiệu đính, nên nó cũng là một cuốn sách công cụ. *Tư trị thông giám* sắp xếp sử liệu theo năm, những sự kiện lịch sử liên quan đến nhau nhưng ở các thời điểm khác nhau thì bị phân tách, điều này dẫn đến tình trạng sử liệu liên quan bị phân tán và rời rạc. *Thông giám kỷ sự bản mạt* tập hợp tất cả sử liệu liên quan đến một sự việc cụ thể lại một chỗ, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tra cứu tìm kiếm.

## Hạn chế

Dù vậy *Thông giám kỷ sự bản mạt* cũng tồn tại nhiều hạn chế. Đầu tiên, chính vì bố cục lại *Tư trị thông giám* mà thành nên tác phẩm này có nguồn tài liệu tham khảo còn rất hạn chế. Thứ hai, do mục tiêu quan tâm của tác giả là sự trị loạn hưng suy trong chính trị, quân sự nên chỉ tập trung vào các sự kiện chính trị, quân sự; còn ở lĩnh vực kinh tế thì chỉ có hai mục "Gian thần tụ liễm" và "Lưỡng thuế chi tệ" mà thôi; đặc biệt lĩnh vực văn hóa mà *Tư trị thông giám* rất ít đề cập, Viên Xu cũng không bổ sung. Thứ ba, trong sự kiện thiếu liên hệ hữu cơ nội tại, sự cắt xén sắp xếp chưa thật thỏa đáng, các tiêu đề cũng có những điểm thiếu thống nhất. Mặt khác tác phẩm này cũng thể hiện rõ quan điểm giai cấp của tác giả, Viên Xu rất kì thị các cuộc khởi nghĩa nông dân, tìm mọi cách để bảo vệ sự thống trị của triều đình phong kiến.

## Mục lục

*Thông giám kỷ sự bản mạt* được chia thành 239 tiêu đề như sau:

1. Ba nhà chia Tấn (三家分晋)
2. Tần thôn tính sáu nước (秦併六國)
3. Hào kiệt diệt Tần (豪傑亡秦)
4. Cao Đế diệt Sở (高帝灭楚)
5. Các tướng phản loạn (诸将之叛)
6. Hung Nô hòa thân (匈奴和親)
7. Biến loạn họ Lã (诸吕之变)
8. Nam Việt xưng phiên (南越称藩)
9. Bảy nước làm phản (七国之叛)
10. Lương Hiếu Vương kiêu căng (梁孝王骄纵)
11. Hán thông Tây Nam Di (汉通西南夷)
12. Hoài Nam mưu phản (淮南谋反)
13. Hán thông Tây Vực (汉通西域)
14. Vũ Đế đánh Hung Nô (武帝伐匈奴)
15. Vũ Đế bình định Lưỡng Việt (武帝平两越)
16. Vũ Đế đánh Triều Tiên (武帝击朝鲜)
17. Vũ Đế tin thần quái (武帝惑神怪)
18. Họa Vu Cổ (巫蛊之祸)
19. Yên Cái mưu nghịch (燕盖谋逆)
20. Hoắc Quang phế lập (霍光废立)
21. Triệu Sung Quốc phá Khương (赵充国破羌)
22. Hung Nô quy Hán (匈奴归汉)
23. Cung Hiển lộng quyền (恭显用事)
24. Thành Đế dâm loạn (成帝淫荒)
25. Nạn Hoàng Hà vỡ đê (河决之患)
26. Đinh Phó lộng quyền (丁傅用事)
27. Đổng Hiền được sủng ái (董贤嬖倖)
28. Vương Mãng cướp ngôi Hán (王莽篡汉)
29. Quang Vũ trung hưng (光武中興)
30. Quang Vũ bình định Xích Mi (光武平赤眉)
31. Quang Vũ bình định Ngư Dương (光武平渔阳)
32. Quang Vũ bình định Tề (光武平齐)
33. Quang Vũ bình định Lũng Thục (光武平陇蜀)
34. Vụ án Sở vương Anh (楚王英之狱)
35. Mã Hậu kiềm chế ngoại thích (马后抑外家)
36. Đậu thị chuyên quyền (窦氏专恣)
37. Tây Vực quy phục (西域归附)
38. Hai Hung Nô phản phục (两匈奴叛服)
39. Các dân tộc Khương phản phục (诸羌叛服)
40. Tiên Ti cướp biên (鲜卑寇边)
41. Sủng ái gây họa phế lập (嬖倖废立)
42. Biến loạn họ Lương (梁氏之变)
43. Hoạn quan diệt Hán (Họa Đảng Cố, Loạn Đổng Trác) (宦官亡汉（党锢之祸、董卓之乱）)
44. Loạn Khăn Vàng (黃巾之亂)
45. Hàn Mã phản loạn (韩马之叛)
46. Viên Thiệu đánh Công Tôn Toản (袁绍讨公孙瓒)
47. Tào Tháo cướp ngôi Hán (曹操篡汉)
48. Họ Tôn cát cứ Giang Đông (孙氏据江东)
49. Lưu Bị cát cứ Thục (Liu Bèi jù Shǔ)
50. Ngô Thục thông hiếu (吴蜀通好)
51. Gia Cát Lượng xuất sư (Bình định Nam Trung) (诸葛亮出师（平南中）)
52. Ngô xâm lược Hoài Nam (吴侵淮南)
53. Ngụy bình định Liêu Đông (魏平辽东)
54. Minh Đế xa hoa lãng phí (明帝奢靡)
55. Tư Mã Ý tru diệt Tào Sảng (司马懿诛曹爽)
56. Ngô thay Thái tử (吴易太子)
57. Gia Cát Khác đánh Hoài Nam (Tôn Lâm làm loạn) (诸葛恪寇淮南（孙綝逆节）)
58. Ngụy diệt Thục (魏灭蜀)
59. Ba lần phản loạn ở Hoài Nam (Văn Khâm, Quán Khâu Kiệm, Gia Cát Đản) (淮南三叛（文欽、毌丘俭、诸葛诞）)
60. Họ Tư Mã cướp ngôi Ngụy (司马氏篡魏)
61. Tấn diệt Ngô (晋灭吴)
62. Loạn Khương Hồ (Thụ Cơ Năng, Tề Vạn Niên) (羌胡之叛（树机能、齐万年）)
63. Loạn Trần Mẫn (陈敏之叛)
64. Loạn Tây Tấn (Họ Giả, các Vương, Hồ Cát, Giang Tả trung hưng) (西晋之乱（贾氏、诸王、胡羯、江左中兴）)
65. Lưu Uyên cát cứ Bình Dương (Giết Thái đệ Nghĩa) (刘渊据平阳（杀太弟义）)
66. Mộ Dung cát cứ Nghiệp (慕容据鄴)
67. Thành Lý cát cứ Thục (成李据蜀)
68. Trương thị cát cứ Lương (张氏据凉)
69. Vương Đôn bình định Tương Hán (王敦平湘汉)
70. Thạch Lặc cướp Hà Sóc (石勒寇河朔)
71. Tiền Triệu bình định Tần Lũng (前赵平秦陇)
72. Thạch Lặc diệt Tiền Triệu (石勒灭前赵)
73. Đê tộc cát cứ Cừu Trì (氐据仇池)
74. Tổ Địch bắc phạt (祖逖北伐)
75. Loạn Vương Đôn (王敦之乱)
76. Loạn Tô Tuấn (苏峻之乱)
77. Yên đánh Đoạn Liêu (Đánh Vũ Văn) (燕讨段辽（讨宇文）)
78. Triệu Ngụy gây loạn Trung Nguyên (Nhiễm Mẫn diệt họ Thạch) (赵魏乱中原（冉闵灭石氏）)
79. Giang Tả kinh lược Trung Nguyên (江左经略中原)
80. Hoàn Ôn phạt Yên (桓温伐燕)
81. Hoàn Ôn diệt Thục (桓温灭蜀)
82. Hoàn Ôn phế lập (桓温废立)
83. Họ Phù cát cứ Trường An (Phù Kiên cướp ngôi) (苻氏据长安（苻坚篡立）)
84. Phù Tần diệt Lương (苻秦灭凉)
85. Phù Tần diệt Yên (苻秦灭燕)
86. Mộ Dung phản Tần phục Yên (Trận Phì Thủy, Diêu Trường diệt Tần, Mộ Dung diệt Tây Yên) (慕容叛秦复燕（肥水之役、姚苌灭秦、慕容灭西燕）)
87. Đinh Linh phản Yên (丁零叛燕)
88. Thác Bạt hưng Ngụy (拓跋兴魏)
89. Ngụy đánh Hậu Yên (Mộ Dung Đức cát cứ Quảng Cố) (魏伐后燕（慕容德据广固）)
90. Loạn Ngụy Sở (伪楚之乱)
91. Loạn Lư Tuần (卢循之乱)
92. Loạn Tiêu Tông (谯纵之乱)
93. Lã Quang cát cứ Cô Tang (吕光据姑臧)
94. Khất Phục cát cứ Kim Thành (乞伏据金城)
95. Thốc Phát cát cứ Quảng Vũ (秃发据广武)
96. Mông Tốn cát cứ Trương Dịch (蒙逊据张掖)
97. Tần diệt Hậu Lương (秦灭后凉)
98. Phùng Bạt diệt Hậu Yên (冯跋灭后燕)
99. Mông Tốn diệt Tây Lương (蒙逊灭西凉)
100. Khất Phục diệt Nam Lương (乞伏灭南凉)
101. Mông Tốn đánh Tây Tần (蒙逊伐西秦)
102. Lưu Dụ diệt Nam Yên (刘裕灭南燕)
103. Lưu Dụ diệt Hậu Tần (刘裕灭后秦)
104. Hách Liên cát cứ Sóc Phương (赫连据朔方)
105. Ngụy diệt Bắc Yên (魏灭北燕)
106. Ngụy diệt Hạ (魏灭夏)
107. Ngụy diệt Bắc Lương (魏灭北凉)
108. Ngụy bình định Cừu Trì (魏平仇池)
109. Lưu Dụ cướp ngôi Tấn (刘裕篡晋)
110. Nguyên Ngụy cướp Tống (元魏寇宋)
111. Từ Phó phế lập (徐傅废立)
112. Bành Thành Vương chuyên quyền (彭城王专政)
113. Tống Văn mưu khôi phục (宋文图恢复)
114. Tông Ái làm loạn (宗爱逆节)
115. Thái tử Thiệu giết vua (太子劭弑逆)
116. Loạn Nam Quận Vương (南郡王之叛)
117. Loạn Cánh Lăng Vương (竟陵王之叛)
118. Loạn Phế Đế (废帝之乱)
119. Tống Minh Đế bắc phạt (宋明帝北伐)
120. Tiêu Đạo Thành cướp ngôi Tống (萧道成篡宋)
121. Ngụy dời đô về Lạc Dương (魏迁洛阳)
122. Tiêu Loan giết người cướp ngôi (萧鸾篡弑)
123. Nguyên Ngụy cướp Tề (元魏寇齐)
124. Tiêu Diễn cướp ngôi Tề (萧衍篡齐)
125. Nam Bắc giao chiến (南北交兵)
126. Ngụy đánh Nhu Nhiên (魏伐柔然)
127. Triệu Trung lộng quyền (肇忠用事)
128. Hình Loan cướp Ba Tây (邢峦寇巴西)
129. Lương Ngụy tranh đê Hoài (梁魏争淮堰)
130. Nguyên Ngãi giam Hậu (元乂幽后)
131. Loạn Lục Trấn (六鎮之叛)
132. Nguyên Hạo vào Lạc (元颢入洛)
133. Loạn Nguyên Ngụy (元魏之乱)
134. Ngụy chia Đông Tây (魏分东西)
135. Họ Cao cướp ngôi Đông Ngụy (Bắc Tề) (高氏篡东魏（北齐）)
136. Vũ Văn cướp ngôi Tây Ngụy (Hậu Chu) (宇文篡西魏（后周）)
137. Loạn Hầu Cảnh (侯景之乱)
138. Nhà Lương loạn vong (Trần Bá Tiên cướp ngôi Lương) (梁氏乱亡（陈霸先篡梁）)
139. Tây Ngụy chiếm Thục (西魏取蜀)
140. Tiêu Bột cát cứ Lĩnh Nam (萧勃据岭南)
141. Vương Lâm chạy sang Tề (Trần đánh Tề) (王琳奔齐（陈伐齐）)
142. Tề Hiển Tổ điên loạn (Thường Sơn Vương cướp ngôi) (齐显祖狂暴（常山王篡立）)
143. An Thành Vương cướp ngôi (Tự) (安成王篡立（顼）)
144. Loạn Chu Trần (周陈之叛)
145. Vũ Văn Hộ làm loạn (宇文护逆节)
146. Chu đánh Tề (Chu Tề tranh Nghi Dương) (周伐齊（周齊爭宜陽）)
147. Thổ Dục Hồn hưng suy (吐谷渾盛衰)
148. Chu diệt Tề (周滅齊)
149. Dương Kiên cướp ngôi Chu (楊堅篡周)
150. Thủy Hưng Vương mưu nghịch (始興王謀逆)
151. Tùy diệt Trần (隋滅陳)
152. Tùy thay Thái tử (隋易太子)
153. Đột Quyết triều kiến Tùy (突厥朝隋)
154. Tùy đánh Cao Ly (隋討高麗)
155. Dạng Đế làm Tùy mất nước (炀帝亡隋)
156. Cao Tổ hưng Đường (高祖興唐)
157. Đường bình định Đông Đô (Lý Mật, Vương Thế Sung) (唐平東都（李密、王世充）)
158. Đường bình định Hà Sóc (Đậu Kiến Đức) (唐平河朔（竇建德）)
159. Đường bình định Lũng Hữu (Tiết Cử) (唐平隴右（薛舉）)
160. Đường bình định Hà Tây (Lý Quỹ) (唐平河西（李軌）)
161. Đường bình định Hà Đông (Lưu Vũ Chu) (唐平河東（劉武周）)
162. Đường bình định Giang Lăng (Tiêu Tiển) (唐平江陵（蕭銑）)
163. Đường bình định Giang Hoài (Đỗ Phục Uy, Lý Tử Thông, Thẩm Pháp Hưng, Phụ Công Thạch) (唐平江淮（杜伏威、李子通、沈法興、輔公祏）)
164. Đường bình định Sơn Đông (Lưu Hắc Thát) (唐平山東（劉黑闥）)
165. Thái Tông bình nội loạn (太宗平内難)
166. Thái Tông thay Thái tử (太宗易太子)
167. Thái Tông bình định Đột Quyết (太宗平突厥)
168. Đường bình định Thiết Lặc (唐平鐵勒)
169. Đường bình định Tây Đột Quyết (唐平西突厥)
170. Thái Tông đánh Quy Từ (太宗討龜茲)
171. Thái Tông bình định Cao Xương (太宗平高昌)
172. Thái Tông bình định Thổ Dục Hồn (太宗平吐谷渾)
173. Quân thần thời Trinh Quán bàn về đạo trị nước (貞觀君臣論治)
174. Đường bình định Liêu Đông (唐平遼東)
175. Thổ Phồn xin hòa (吐蕃請和)
176. Đột Quyết phản Đường (突厥叛唐)
177. Đường bình định Hề Khế Đan (唐平奚契丹)
178. Họa Võ, Vi (武韋之禍)
179. Thái Bình Công chúa mưu nghịch (太平公主謀逆)
180. Lý Lâm Phủ chuyên quyền (李林甫專政)
181. Gian thần tích trữ (奸臣聚歛)
182. Dương thị được sủng ái (楊氏之寵)
183. Loạn An Sử (安史之乱)
184. Loạn Lưu Triển (劉展之叛)
185. Lý Phụ Quốc lộng quyền (Trương Hậu, Trình Nguyên Chấn) (李輔國用事（張後、程元振）)
186. Loạn Bộc Cố Hoài Ân (Chu Trí Quang) (仆固懷恩之叛（周智光）)
187. Nguyên Tái chuyên quyền (元載專權)
188. Thổ Phồn xâm lược (Đại Tông chạy đến Thiểm) (吐蕃入寇（代宗幸陕）)
189. Cái hại của thuế lưỡng điền (兩稅之弊)
190. Bùi Diên Linh gian ác (裴延龄奸蠹)
191. Thổ Phồn phản ước (吐蕃叛盟)
192. Phiên trấn liên kết (Biến loạn Kinh Nguyên, Loạn Lý Hoài Quang) (藩鎮連兵（涇原之變、李懷光之叛）)
193. Phi Văn lộng quyền (伾文用事)
194. Hiến Tông bình định Thục (Lưu Bị) (憲宗平蜀（劉闢）)
195. Hiến Tông bình định Ngô (Lý Kỳ) (憲宗平吳（李錡）)
196. Ngụy Bác quy phục triều đình (Điền Hoằng Chính) (魏博歸朝（田弘正）)
197. Hiến Tông đánh Thành Đức (Vương Thừa Tông) (憲宗討成德（王承宗）)
198. Hiến Tông bình định Hoài Thái (Ngô Nguyên Tế, Đức Tông đánh Ngô Thiếu Thành) (憲宗平淮蔡（吳元濟、德宗討吳少誠）)
199. Hiến Tông đánh Tư Thanh (Lý Sư Đạo) (憲宗討淄青（李師道）)
200. Hà Sóc tái phản (河朔再叛)
201. Nam Chiếu quy phục (南詔歸附)
202. Hoạn quan giết vua cướp ngôi (Biến loạn Cam Lộ) (宦官弑逆（甘露之變）)
203. Họa bè đảng (朋党之禍)
204. Vũ Tông bình định Trạch Lộ (武宗平澤潞)
205. Cừu Phủ cướp Chiết Đông (裘甫寇浙東)
206. Loạn Bàng Huân (龐勳之亂)
207. Hồi Hột phản phục (回鶻叛服)
208. Thổ Phồn suy loạn (Đường khôi phục Hà Hoàng) (吐蕃衰亂（唐復河湟）)
209. Man dẫn Nam Chiếu xâm lược (蠻導南詔入寇)
210. Lý Khắc Dụng quy Đường (李克用歸唐)
211. Loạn Hoàng Sào (黃巢之亂)
212. Loạn Phiên trấn (藩鎮之亂)
213. Dương Hành Mật cát cứ Hoài Nam (楊行密據淮南)
214. Vương Kiến cát cứ Thục (王建據蜀)
215. Các trấn đánh nhau (諸鎮相攻)
216. Chu Ôn chiếm Tư Thanh (朱溫取淄青)
217. Chu Ôn cướp ngôi Đường (Thôi Dận tru diệt hoạn quan) (朱溫篡唐（崔胤誅宦官）)
218. Doanh Vương giết người cướp ngôi (郢王篡弑)
219. Họ Lý cát cứ Phượng Tường (Kỳ Thục đánh nhau) (李氏據鳳翔（岐蜀相攻）)
220. Họ Tiền cát cứ Ngô Việt (Đổng Xương xưng đế) (錢氏據吳越（董昌僭逆）)
221. Họ Vương cát cứ Mân Trung (王氏據閩中)
222. Họ Lưu cát cứ Quảng Châu (劉氏據廣州)
223. Họ Cao cát cứ Kinh Nam (高氏據荊南)
224. Họ Từ cướp ngôi Ngô (徐氏篡吳)
225. Họ Mã cát cứ Hồ Nam (馬氏據湖南)
226. Tấn Vương diệt Yên (晉王滅燕)
227. Hậu Đường diệt Lương (後唐滅梁)
228. Trang Tông diệt Thục (莊宗滅蜀)
229. Biến loạn Nghiệp Đô (Loạn Lý Thiệu Sâm) (鄴都之變（李紹琛之叛）)
230. An Trọng Hối chuyên quyền (安重誨專權)
231. Loạn Tần Vương (Lộ Vương giết người cướp ngôi) (秦王之亂（潞王篡弑）)
232. Khiết Đan xâm lược (契丹入寇)
233. Mạnh Tri Tường cát cứ Thục (孟知祥據蜀)
234. Thạch Tấn cướp ngôi Đường (石晉篡唐)
235. Loạn Phạm Dương (Phạm Diên Quang, Dương Quang Viễn) (范楊之叛（范延光、楊光遠）)
236. Khiết Đan diệt Tấn (Lưu Tri Viễn khôi phục Biện Kinh) (契丹滅晉（劉知遠復汴京）)
237. Ba lần phản loạn liên kết (三叛連兵)
238. Quách Uy cướp ngôi Hán (Lưu Mân cát cứ Hà Đông) (郭威篡漢（劉旻據河東）)
239. Thế Tông thảo phạt Hoài Nam (世宗征淮南)

## Mô phỏng

Thể loại kỷ sự bản mạt về sau còn có những phát triển mới, không ngừng hấp thu được ưu điểm của các loại sách sử khác và để lại những tác phẩm nổi tiếng như *Tả truyện kỷ sự bản mạt* của Cao Sĩ Kỳ, *Tây Hạ kỷ sự bản mạt* của Trương Giám, *Minh sử kỷ sự bản mạt* của Cốc Ứng Thái v.v... Ngay cả học giả đương thời là Chu Hi còn dựa vào *Tư trị thông giám* để soạn nên cuốn *Thông giám cương mục*, lấy Thục Hán làm chính thống.Từ thời Nam Tống đến thời Minh Thanh, những công trình lịch sử kỷ sự bản mạt nổi tiếng và lưu truyền đến đời sau có không dưới vài chục bộ, trở thành một hệ thống sử học độc lập. Trong thời gian này, thể loại này còn phát triển thành hai loại: triều đại kỷ sự bản mạt và chuyên sử kỷ sự bản mạt. *Tống sử kỷ sự bản mạt* của Trần Bang Chiêm đời Minh và *Bình định kim xuyên phương lược* của Lai Bảo đời Thanh là ví dụ cho hai loại này.

## Đánh giá

*Thông giám kỷ sự bản mạt* không chỉ được người đời chú ý vì những giá trị sử học kể trên, mà còn dựng lên một tượng đài bất hủ trong lịch sử sử học Trung Quốc nhờ việc sáng lập ra thể loại kỷ sự bản mạt. Thể loại kỷ sự bản mạt lấy sự kiện làm cương lĩnh này là sự tổng kết của quá trình phát triển sử học phong kiến Trung Quốc hàng ngàn năm, đồng thời đã hàm chứa mầm mống của sử học thời đại mới. Nó sáng tạo ra một phương pháp biên soạn mới ngoài thể biên niên và kỷ truyện, thúc đẩy sự phát triển của sử học phong kiến. Dưới sự gợi mở và ảnh hưởng của sách này, nhiều tác phẩm lịch sử được biên soạn theo thể kỷ sự bản mạt đã xuất hiện. Trong *Tứ khố toàn thư*, có 22 tác phẩm thuộc loại kỷ sự bản mạt được thu thập vào mục sử bộ, và 4 tác phẩm được ghi danh mục. Đến thập niên 1930, *Tục Tứ khố toàn thư* do Vương Vân Ngũ chủ biên đã thu thập 109 tác phẩm thuộc loại kỷ sự bản mạt vào mục sử bộ, chưa kể các tác phẩm đã được *Tứ khố toàn thư* thu thập. Ngoài việc về cơ bản tuân theo phương pháp sáng tác của *Thông giám kỷ sự bản mạt* của Viên Xu, các tác phẩm này còn có những cải tiến, đặc biệt là trong việc sắp xếp, chỉnh lý, bổ sung và sửa chữa sử liệu.

Chu Hi khen ngợi cuốn sách này: "Cách chia mục, sắp xếp, và sự hợp tan giữa đầu và cuối, đều có ý nghĩa sâu sắc." và "Pha trộn sách của Ôn Công (Tư Mã Quang), là dòng Quốc ngữ." Còn *Tứ khố toàn thư Tổng mục đề yếu* thì nhận xét: "Kinh vĩ rõ ràng, chi tiết đầy đủ. Đầu cuối trước sau, chỉ cần lướt qua là hiểu rõ, khiến cho kỷ truyện và biên niên thống nhất làm một, là điều chưa từng có từ thời xa xưa." Đánh giá về giá trị của nó, học giả nổi tiếng thời cận đại của Trung Quốc là Lương Khải Siêu dù không hoàn toàn tán thành Viên Xu, nhưng lại cho rằng: "Thể sử kỷ sự bản mạt rất gần với tân sử lý tưởng" mà ông đề xướng. Do đó, vị thế học thuật của tác giả không nằm ở việc phát hiện sử liệu mới, cũng không nằm ở sự sáng suốt của sử quan, mà ở việc mở ra một phương pháp biên soạn sử mới.

## Tham khảo