Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Trận Cức Bồ

| Trận Cức Bồ |
| --- |
| Một phần của Chiến Quốc |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Thời gian | 381 TCN |
| Địa điểm | Trung Quốc |
| Kết quả |
Liên quân Sở-Triệu giành chiến thắng. Nước Ngụy bị mất Cức Bồ, Hoàng Thành về tay nước Triệu |

 |
| Tham chiến |
|
Nước Sở Nước Triệu |
Nước Ngụy |
| Chỉ huy và lãnh đạo |
|
Ngô Khởi (lệnh doãn nước Sở) |
Ngụy Vũ hầu |
| Lực lượng |
|
Không rõ |
Không rõ |
| Thương vong và tổn thất |
|
Không rõ tổn thất quân số |
Không rõ tổn thất quân số |

**Trận Cức Bồ** (chữ Hán: 棘蒲之戰, Hán Việt: *Cức Bồ chi chiến*), là cuộc chiến tranh diễn ra vào thời Chiến Quốc trong lịch sử Trung Quốc với sự tham gia của ba nước chư hầu là Ngụy, Triệu và Sở.

## Quá trình chiến tranh

Năm 383 TCN, nước Triệu xây thành ở Cương Bình, chuẩn bị đem quân tiến công nước Vệ. Nước Vệ sai sứ đến Ngụy cầu cứu. Nước Ngụy xuất binh cứu Vệ, đánh bại quân nước Triệu ở Thố Đài.

Sang năm 382 TCN, Ngụy Vũ hầu sai sứ sang nước Tề, định ước liên minh cùng nhau đánh Triệu, tiến công và chiếm Cương Bình, sau đó tiến thẳng đến Trung Mưu của Triệu. Nước Triệu cầu cứu nước Sở.

Năm 381 TCN, Sở Điệu vương cử Ngô Khởi dẫn binh cứu Triệu, giao chiến với quân nước Ngụy ở Châu Tây, đánh bại quân Ngụy, sau đó vượt qua Đại Lương, đóng ở Lâm Trung, sau đó tiến về phía lưỡng ngạn Hoàng Hà, giao chiến với quân Ngụy ở Cức Bồ. Quân Ngụy chống đỡ yếu ớt và nhanh chóng bị đánh bại trước liên quân Sở-Triệu. Quân nước Triệu thừa thắng tiến quân chiếm Cức Bồ và Hoàng Thành của nước Ngụy. Cuộc chiến Cức Bồ kết thúc với thắng lợi thuộc về liên quân Sở-Triệu.

## Xem thêm

* Ngô Khởi
* Chiến Quốc
* Triệu (nước)

## Tham khảo

* Sử ký Tư Mã Thiên, mục *Triệu thế gia*

## Chú thích
# Trận Quế Lăng

| Trận Quế Lăng |
| --- |
| Một phần của Thời đại Chiến Quốc |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Thời gian | 354–353 TCN |
| Địa điểm | Hàm Đan, Đại Lương và Quế Lăng (nay là Hàm Đan thuộc Hà Bắc, Khai Phong và Trường Viên thuộc Hà Nam (Trung Quốc)) |
| Kết quả |
Tề chiến thắng |

 |
| Tham chiến |
|
Tề Triệu |
Ngụy |
| Chỉ huy và lãnh đạo |
|
Tề Uy Vương Điền Kỵ Tôn Tẫn |
Ngụy Huệ Thành Vương Bàng Quyên |
| Lực lượng |
|
80.000 |
80.000 |
| Thương vong và tổn thất |
|
9.000 |
21.000-40.000 |

**Trận Quế Lăng** (giản thể: 桂陵之战; phồn thể: 桂陵之戰) là trận đánh giữa hai quốc gia Tề và Ngụy vào thời Chiến Quốc trong lịch sử Trung Quốc.

Năm 353 TCN, Bàng Quyên được Ngụy Huệ vương giao chức đại tướng cầm quân đi đánh nước Triệu. Tài năng của Bàng Quyên khiến quân Triệu thua liên tục, vua Triệu phải cầu cứu nước Tề.

Nghe theo kế "vây Ngụy cứu Triệu" (圍魏救趙) của Tôn Tẫn, Điền Kỵ thay vì cứu Triệu lại dẫn quân tức tốc tiến thẳng đến kinh đô Đại Lương của nước Ngụy, buộc Bàng Quyên phải bỏ việc tấn công Triệu để quay về cứu nước rồi bị quân Điền Kỵ đánh cho đại bại trong trận Quế Lăng. Sau khi bắt được Bàng Quyên, Tôn Tẫn vì nể tình bạn học xưa nên đã tha chết cho Bàng Quyên và còn thả ông quay về nước Ngụy. Chương 1 cuốn Tôn Tẫn binh pháp, tác phẩm binh pháp của Tôn Tẫn được dành để nói về các sự kiện xoay quanh cuộc đối đầu giữa Tôn Tẫn và Bàng Quyên ở trận Quế Lăng.

Sử ký chỉ nhắc tới việc Điền Kỵ đánh bại Bàng Quyên ở Quế Lăng, không đề cập việc Bàng Quyên bị bắt trong trận này. Tiểu thuyết Đông Chu Liệt Quốc đã mô tả câu chuyện giữa Bàng Quyên và Tôn Tẫn trong hồi 88: "Tôn Tẫn giả điên thoát nạn, Bàng Quyên bại trận Quế Lăng".

Sau trận Quế Lăng, kế Vây Ngụy cứu Triệu của Tôn Tẫn trở nên nổi tiếng, được áp dụng lại trong trận Mã Lăng và nhiều trận đánh lớn trong lịch sử Trung Quốc.

## Xem thêm

* Sử ký Tư Mã Thiên
* Binh pháp Tôn Tẫn

## Tham khảo
# Chiến tranh Tần-Ba-Thục (316 TCN)

| Chiến tranh Tần-Ba-Thục |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Thời gian | 316 TCN |
| Địa điểm | Vùng đất Ba Thục, nay là Tứ Xuyên, Trung Quốc |
| Kết quả |
Quân Tần đại thắng, chiếm Ba Thục |

 |
| Tham chiến |
|
Tần |
Ba Nước Tư |
Thục |
| Chỉ huy và lãnh đạo |
|
Tư Mã Thác Trương Nghi Đô úy Mặc |
| Lực lượng |
|
Không rõ |
Không rõ |
Không rõ |
| Thương vong và tổn thất |
|
Không rõ |
Không rõ |

**Chiến tranh Tần-Ba-Thục** (316 TCN) là cuộc chiến tranh diễn ra vào giữa thời Chiến Quốc trong lịch sử Trung Quốc với sự tham gia của bốn quốc gia là Tần, Ba và Thục và Tư (苴).

Hai nước Ba và Thục nằm ở miền đất hẻo lánh phía tây Trung Quốc, cách xa với các chư hầu ở Trung Nguyên, trong khi nước Tần cũng thuộc vùng phía tây nhưng gần với Trung Nguyên hơn. Sau khi thi hành biến pháp Thương Ưởng, thế lực của Tần trở nên lớn mạnh, nhiều lần xảy ra xung đột với Thục, lấn sâu vào biên giới nước Thục, tiến vào khu vực sông Hán Thủy.

Sau khi liên tiếp giành được thắng lợi trước các nước chư hầu ở Trung Nguyên, nước Tần có kế hoạch tiêu diệt Ba, Thục để mở rộng lãnh thổ.

Năm 316 TCN, hai nước Ba và Thục xảy ra xung đột. Thục vương cử quân đánh chiếm nước Tư, đồng minh của Ba. Tư hầu sai sứ đến nước Ba cầu cứu. Hai bên giao tranh với nhau. Nước Ba cử sứ đến Tần khuyên vua Tần cử binh giúp, trong khi đó vua Thục cũng đến xin cầu cứu. Tần Huệ Văn vương muốn nhân cơ hội đó, xuất quân vào Ba Thục, nhưng ngại đường sá hiểm trở, nhỏ hẹp khó đi, cùng với việc quân nước Hàn đến xâm lấn. Tướng quốc Trương Nghi bàn nên đánh quân Hàn trước, rồi kết thân với Ngụy, Sở, tiến thẳng tới diệt nhà Chu để mượn lệnh của thiên tử ra lệnh cho chư hầu, làm nên nghiệp bá. Song quan tư mã nước Tần là Tư Mã Thác lại bàn rằng nếu làm theo kế của Nghi thì chỉ mang tiếng là tham lam, chi bằng đem quân đánh diệt Thục, có thể mở đất, lại được tiếng tốt là trừ bạo.

Vua Tần Huệ Văn nghe theo kế hoạch của Tư Mã Thác, sai Tư Mã Thác, Trương Nghi và Đô úy Mặc tiến quân vào vùng đất Ba Thục, mười tháng sau thì chiếm được cả Ba, Thục lẫn Tư, bắt được vua nước Ba. Nước Thục đành phải đầu hàng, đổi tước hiệu từ vương xuống hầu. Nước Tần cử Trần Trang (người Tần) ở lại Thục làm tướng quốc, nhưng không lâu sau thì phế, đưa công tử Thông làm Thục hầu. cử Trương Nhược làm Thái thú Thục quận và tổ chức di dân ở vùng Quan Trung vào Ba Thục lập nghiệp, xây dựng "Đại thành" và "Thiếu thành" tại Thành Đô.

Với việc tiêu diệt Ba, Thục, lãnh thổ của nước Tần đã được mở rộng đáng kể, tạo được chỗ đứng vững ở phía tây, uy hiếp nước Sở. Thêm nữa, việc chiếm được nguồn tài nguyên của vùng đất Ba Thục cũng giúp nước Tần mau chóng giàu mạnh, phong phú, tiến lên lấn át các chư hầu.

## Xem thêm

* Tần (nước)
* Tư Mã Thác
* Cổ Thục

## Tham khảo

* Sử ký Tư Mã Thiên, mục *Trương Nghi liệt truyện*
* Giản Chi, Nguyễn Hiến Lê (2001), *Chiến Quốc sách*, Nhà xuất bản Văn học

## Chú thích
# Trận Hàm Cốc lần thứ hai

| Trận Hàm Cốc lần thứ hai |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Địa điểm | Cửa ải Hàm Cốc quan |
| Kết quả |
Liên quân Ngụy-Hàn-Tề giành chiến thắng, buộc nước Tần cầu hòa |

 |
| Tham chiến |
|
Tần |
Ngụy Hàn Nước Tề |
| Chỉ huy và lãnh đạo |
|
Không rõ |
Mạnh Thường Quân Khuông Chương |
| Lực lượng |
|
Không rõ |
không rõ |
| Thương vong và tổn thất |
|
không rõ tổn thất về quân số |
Không rõ |

**Trận Hàm Cốc lần thứ hai** (chữ Hán: 函谷關之戰, Hán Việt: *Hàm Cốc quan chi chiến*), là cuộc chiến tranh diễn ra vào thời Chiến Quốc nhằm chống lại Tần ở phía tây, kéo dài ba năm từ 298 TCN đến 296 TCN của ba nước chư hầu Sơn Đông là Tề, Ngụy và Hàn.

## Nguyên nhân, diễn biến, kết quả

Giữa thời Chiến Quốc, hai nước Tần và Tề phát triển lớn mạnh, trở thành hai chư hầu mạnh nhất tại Trung Quốc. Sau khi đánh bại quân nước Sở ở trận chiến Thùy Sa (301 TCN), quân Tề bắt đầu thực hiện kế hoạch đánh Tần.

Năm 299 TCN, nước Tần thi hành chính sách liên hoành với nước Triệu, cắt đứt quan hệ với Tề, khiến Tề quyết định hợp tung cùng Ngụy, Hàn chống Tần, trong khi đó quân Tần được sự trợ giúp của nước Triệu.

Năm 298 TCN, liên quân ba nước dưới sự chỉ huy của tướng quốc nước Tề là Mạnh Thường Quân tiến đánh cửa ải Hàm Cốc của Tần, buộc quân Tần rút vào cố thủ không dám ra. Sang năm 297 TCN, liên quân ba nước thừa thắng tiếp tục tấn công. Đến năm 296 TCN liên quân đại thắng quân Tần ở Hàm Cốc, rồi tràn sang chiếm thành Diêm Thị. Tần Chiêu Tương vương đành phải cầu hòa, lấy đất Vũ Toại trả cho nước Hàn và Phong Lăng trả cho nước Ngụy.

Trong khi đó tại nước Yên, Yên Chiêu vương căm thù nước Tề, chỉ nuôi chí báo thù Tề chứ không liên minh với Tề. Sau khi đánh bại quân nước Tần, tướng Tề là Khuông Chương tập hợp liên quân tiến sang nước Yên, đánh bại quân Yên. Trận chiến Hàm Cốc lần thứ hai kết thúc với thắng lợi dành cho liên quân ba nước Tề, Ngụy, Hàn.

Chiến thắng ở Hàm Cốc đã giúp củng cố thế lực của nước Tề, khiến Tề tiếp tục duy trì địa vị bá chủ ở phía đông, trong khi hai nước Hàn, Ngụy lại trở thành mục tiêu báo thù của Tần, dẫn đến trận đại chiến ở Y Khuyết hai năm sau.

## Xem thêm

* Mạnh Thường Quân
* Khuông Chương
* Yên Chiêu vương

## Tham khảo

* Sử ký Tư Mã Thiên, thiên *Tần bản kỉ*
* Lê Đông Phương, Vương Tử Kim (2007), *Kể chuyện Tần Hán*, Nhà xuất bản Đà Nẵng

## Chú thích
# Cát Anh

| Cát Anh |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | thế kỷ 3 TCN |
| Mất | 208 TCN |
| Giới tính | nam |
| Quốc tịch | nhà Tần |
| x • t • s |

**Cát Anh** (giản thể: 葛婴; phồn thể: 葛嬰; bính âm: *Gě Yīng*, ? – 209 TCN) là tướng nước Sở cuối thời nhà Tần trong lịch sử Trung Quốc. Ông tham gia cuộc khởi nghĩa Trần Thắng chống lại sự cai trị của nhà Tần.

## Tướng bị tội

Theo Sử ký, Cát Anh là người ở ấp Phù Ly.

Tháng bảy âm lịch năm 209 TCN, 900 người lính thú ở nước Sở cũ theo Trần Thắng khởi nghĩa ở làng Đại Trạch chống lại sự cai trị hà khắc của nhà Tần.

Sau khi đánh chiếm làng Đại Trạch, Trần Thắng đánh lấy đất Kỳ rồi chia quân làm 2 đường: tự mình đánh phía tây, sai Cát Anh tiến về phía đông. Sử sách không chép rõ Cát Anh trong số những người tham gia quân khởi nghĩa Trần Thắng từ làng Đại Trạch hay ông đến gia nhập khi Trần Thắng đến đất Kỳ.

Cát Anh đem binh chiêu hàng các thành ở phía đông đất Kỳ, đánh các đất Trất, Toản, Khổ, Giá, Tiều, tất cả năm huyện đều lấy được.

Khi tiến đến Đông Thành, Cát Anh chủ trương lập con cháu nước Sở thời Chiến Quốc để có danh nghĩa chống lại nhà Tần. Ông tìm được người tông thất là Tương Cương, bèn lập làm Sở Vương.

Tuy nhiên chưa bao lâu sau, có tin Trần Thắng đánh chiếm được đất Trần cũng tự lập làm Trương Sở vương.

Cát Anh không muốn chống lại Trần Thắng bèn giết chết Tương Cương và quay về Trần báo lại với Trần Thắng về việc đó để tỏ ra trung thành với vua Sở. Song Trần Thắng vẫn cho rằng Cát Anh muốn phản mình, nên hạ lệnh giết ông.

Cát Anh là vị tướng lĩnh đầu tiên trong hàng loạt tướng lĩnh dưới quyền Sở Ẩn Vương Trần Thắng bị sát hại khi đi đánh dẹp trở về.

## Dòng dõi

Thời nhà Hán, Hán Văn Đế thương Cát Anh có công bị chết oan, sai tìm con cháu ông và phong ở huyện Gia. Đời sau dòng dõi của ông hợp chữ "Cát" và đất huyện Gia (Chư) lại thành "Gia Cát" ("Chư Cát"), lấy làm họ.

Thời Tây Hán, dòng họ Gia Cát có Gia Cát Phong làm đến chức Tư lệ hiệu uý. Đến sau này dòng họ xuất hiện các nhân vật nổi tiếng hơn: thừa tướng Gia Cát Lượng nước Thục Hán thời Tam Quốc, cùng anh Gia Cát Cẩn làm quan ở Đông Ngô và em họ Gia Cát Đản làm quan cho Tào Ngụy.

## Xem thêm

* Trần Thắng
* Tương Cương

## Tham khảo

* Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
	+ *Trần Thiệp thế gia*
* Trần Văn Đức (2006), *Khổng Minh Gia Cát Lượng,* Nhà xuất bản Văn hoá thông tin

## Chú thích
# Hạng Bá

| Hạng Bá |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Ngày sinh | *không rõ* |
| Nơi sinh | Tú Thiên |
|  |
| Mất | 192 TCN |
| Giới tính | nam |
| Gia quyến |  |
| Thân phụ | Hạng Yên |
| Anh chị em | Hạng Lương |
| Hậu duệ | Lưu Du |
|  |
| Quốc tịch | Trung Quốc |
| x • t • s |

|  |
| --- |
|  |
| Hạng Bá |
| Phồn thể | 項伯 |
| Giản thể | 项伯 |
|

| Phiên âm |
| --- |
| Tiếng Hán tiêu chuẩn |
| Bính âm Hán ngữ | Xiàng Bó |
| Wade–Giles | Hsiang Po |
| Tiếng Quảng Châu |
| Việt bính | Hong6 Baak3 |

 |
|  |

**Hạng Bá** (項伯, ? - 192 TCN), là một nhân vật sống vào cuối thời nhà Tần đầu thời nhà Hán trong lịch sử Trung Quốc. Hạng Bá xuất thân trong gia đình quý tộc của nước Sở, cha là danh tướng Hạng Yên. Khi người anh của Hạng Bá là Hạng Lương cùng cháu là Hạng Vũ khởi nghĩa chống Tần ở đất Ngô (nay thuộc Tô Châu, Giang Tô), Hạng Bá cũng tham gia.

Trương Lương, mưu sĩ của Bái công Lưu Bang, từng có ơn với Hạng Bá. Vì thế khi theo Hạng Vũ tiến vào Hàm Dương, biết được Hạng Vũ có ý giết Lưu Bang, Hạng Bá đã báo cho Lưu Bang biết. Sau đó, Hạng Vũ theo kế của mưu sĩ Phạm Tăng bày tiệc rượu ở Hồng Môn, mời Lưu Bang đến dự để nhân đó giết chết ông ta. Nhưng khi gặp mặt Lưu Bang thì Hạng Vũ lại do dự. Phạm Tăng bèn bảo Hạng Trang múa kiếm giúp vui, tìm cơ hội đâm Lưu Bang. Hạng Bá cũng đứng lên tuốt gươm múa, che đỡ cho Lưu Bang khiến mưu của Phạm Tăng không thành.

Lưu Bang diệt Hạng Vũ, lên làm Hán Cao Tổ, do biết ơn Hạng Bá nên phong cho Hạng Bá làm Dịch Dương hầu.

Hạng Bá chết năm 192 TCN. Lúc còn sống, Hạng Bá lấy Hứa thị sinh Hạng Đông và Hạng Bổn, con lên kế vị bị tội và bị bỏ đất phong.

## Xem thêm

* Hạng Vũ
* Lưu Bang
* Phạm Tăng

## Tham khảo
# Vương Lăng (Tây Hán)

| Vương Lăng 王陵 |
| --- |
| An Quốc hầu |
| Thụy hiệu | Võ |
|  |
| Tây Hán An Quốc hầu |
| **Nhiệm kỳ** 201 TCN—180 TCN |
| Bổ nhiệm bởi | Hán Cao Tổ |
| Tiền nhiệm | *đầu tiên* |
| Kế nhiệm | Vương Kỵ |
| Hữu thừa tướng Tây Hán |
| **Nhiệm kỳ** 190 TCN—187 TCN |
| Tiền nhiệm | Tào Tham *(tướng quốc)* |
| Kế nhiệm | Trần Bình |
|  |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | thế kỷ 3 TCN |
| Mất |  |
| Thụy hiệu | Võ |
|  |
| Giới tính | nam |
| Gia quyến |  |
| Thân mẫu | Mỗ thị |
|  |
| Nghề nghiệp | chính khách |
| Quốc tịch | Tây Hán |
| x • t • s |

**Vương Lăng** (tiếng Trung: 王陵; bính âm: *Wáng Líng*; ?-182 TCN) là công thần khai quốc và là một trong những thừa tướng đầu tiên của nhà Tây Hán trong lịch sử Trung Quốc.

## Sự nghiệp

Vương Lăng vốn là một người quyền hào trong huyện ở đất Bái. Khi còn hàn vi, Lưu Bang thường coi ông như anh. Vương Lăng ít văn hoa, chuộng khí phách, thích nói thẳng.

Năm 206 TCN, Lưu Bang cầm đầu cánh quân Sở đánh vào kinh đô nhà Tần ở Hàm Dương. Vương Lăng cũng tự mình họp bè đảng mấy nghìn người ở Nam Dương, nhưng không chịu theo Lưu Bang.

Chiến tranh Hán Sở bùng nổ. Năm 205 TCN, Lưu Bang làm Hán vương mang đại quân đánh Hạng Vũ, bấy giờ Vương Lăng mới đem binh theo hàng Hán.

Hạng Vũ bắt mẹ Vương Lăng mang vào trong quân doanh để dụ ông hàng. Sứ giả của Vương Lăng đến, Hạng Vũ sai đặt mẹ ông ngồi quay mặt về hướng đông, muốn để dụ ông. Nhưng mẹ ông đâm kiếm tự sát. Hạng Vũ nổi giận nấu mẹ ông.

Vương Lăng theo Lưu Bang diệt Sở bình định thiên hạ. Vì ông không theo Lưu Bang từ đầu, lại chơi thân với Ung Xỉ, mà Ung Xỉ từng có thù với Lưu Bang, nên ông không được trọng dụng, mãi về sau mới được phong là An Quốc hầu.

Thời Hán Huệ Đế, Lã Hậu chấp chính. Năm 189 TCN, tướng quốc Tào Tham chết, An Quốc hầu Vương Lăng được phong làm hữu thừa tướng, Trần Bình làm tả thừa tướng.

Lã hậu muốn lập người nhà họ Lã làm vương, Vương Lăng phản đối, còn Trần Bình nói thuận theo Lã Hậu. Do đó Lã thái hậu giận Vương Lăng, điều làm thái phó không có thực quyền, đổi Trần Bình làm Hữu thừa tướng và cho nhân tình Thẩm Tự Cơ lên làm Tả thừa tướng.

Vương Lăng giận, mượn cớ cáo bệnh xin từ chức thái phó. Ông đóng cửa không vào triều. Năm 182 TCN ông qua đời, không rõ bao nhiêu tuổi.

## Xem thêm

* Lưu Bang
* Hạng Vũ
* Trần Bình
* Lã Hậu

## Tham khảo

* Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
	+ *Trần thừa tướng thế gia*
* Chu Thiệu Hầu (2003), *Tổng tập lược truyện các Tể tướng trong lịch sử Trung Quốc*, tập 1, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin

## Chú thích
# Khổng Tụ

| Khổng Tụ |
| --- |
| Tên chữ | Tử Ngạn |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | 230 TCN |
| Mất | 176 TCN |
| Giới tính | nam |
| Gia quyến |  |
| Hậu duệ | Khổng Tang |
|  |
| Quốc tịch | Tây Hán |
| x • t • s |

**Khổng Tụ** (chữ Hán: 孔聚, ? – 176 TCN) còn gọi là **Khổng Tùng** (孔藂), tên tự là **Tử Ngạn** (子彦), cháu đời thứ mười của Khổng Tử, con Khổng Thụ, tướng lĩnh và khai quốc công thần đầu thời Tây Hán.

Năm đầu thời Tần Nhị Thế (209 TCN) ông cùng với Trần Hạ theo chân Lưu Bang khởi nghĩa ở Nãng Sơn chống lại nhà Tần, thường lập chiến công, sau nhậm chức Tả tư mã, tướng quân, đô úy. Năm thứ năm nhà Hán (202 TCN), Khổng Tụ làm thuộc cấp cho Tề vương Hàn Tín, thống lĩnh tả quân đánh bại Hạng Vũ trong trận chiến ở Cai Hạ.

Tháng giêng năm thứ sáu nhà Hán (201 TCN) ông được Hán Cao Tổ phong là Liệu hầu. Bài thơ Hoài Âm hầu nói rằng: "*Tiếng tăm lừng lẫy bắt Hạng Vũ, nào ai bằng hai tướng Khổng Phí*". Năm 176 TCN, Khổng Tụ qua đời khi mới 53 tuổi, thụy là Di, có hai người con là Khổng Tang và Khổng Nhượng.

## Tham khảo

* Sử ký **quyển 8 – Cao Tổ bản kỷ Hán thư **quyển 4 – Cao Huệ Cao Hậu văn công thần biểu**

## Chú thích
# Lã Thông

| Lã Thông 吕通　 |
| --- |
| Yên vương (chi tiết...) |
| Vua chư hầu nhà Hán |
| Trị vì | 181 TCN-180 TCN |
| Tiền nhiệm | Lưu Kiến |
| Kế nhiệm | Lưu Trạch |
| Thông tin chung |
| Mất | 180 TCN Trung Quốc |
|

| Tên thật |
| --- |
| Lã Thông |

 |
| Tước vị | Yên vương |
| Chính quyền | Nhà Hán |
| Thân phụ | Lã Đài |

**Lã Thông** (chữ Hán: 吕通, ? - 180 TCN), là chư hầu vương thứ tư của nước Yên dưới thời nhà Hán trong lịch sử Trung Quốc.

Tổ phụ của Lã Thông là Lã Trạch, huynh trưởng của Lã hậu, phụ thân ông là Lã Đài, dưới thời Hán Huệ Đế được phong làm Lã vương. Ông còn có người anh là Lã Gia.

Năm 181, Yên Linh vương Lưu Kiến chết. Ông ta có một mĩ nhân sinh một con trai. Lúc đó Lã thái hậu cầm quyền, muốn trọng dụng tôn tộc Lã thị, bèn giết đứa con đó đi rồi lập cháu mình là Lã Thông làm Yên vương vào năm 180 TCN.

Tháng 9 cùng năm Lữ thái hậu chết. Trần Bình và Chu Bột làm chính biến, lật đổ họ Lã rồi cho sát hại tôn tộc họ Lã. Lã Thông cũng bị giết

Lã Thông làm Yên vương chỉ 1 năm, không rõ bao nhiêu tuổi.

## Xem thêm

* Lữ hậu
* Lưu Kiến
* Lã Đài
* Lư Quán

## Tham khảo

* *Sử ký Tư Mã Thiên*, *Lã hậu bản kỷ*.

## Chú thích
# Vệ Mãn

| Vệ Mãn |
| --- |
| Vua Vệ Mãn Triều Tiên |
| Tại vị | 194—147 TCN |
| Thông tin chung |
| Sinh | 227 TCN Yên |
| Mất | 147 TCN |
| Hoàng tộc | Yên |

|  |
| --- |
| Vệ Mãn |
| Tên tiếng Trung |
| Phồn thể | 衛滿 |
| Giản thể | 卫满 |
|

| Phiên âm |
| --- |
| Tiếng Hán tiêu chuẩn |
| Bính âm Hán ngữ | Wèi Mǎn |
| Wade–Giles | Wei4 Man3 |

 |
| Tên tiếng Triều Tiên |
| Hangul | 위만 |
| Hanja | 衛滿 |
|

| Phiên âm |
| --- |
| Romaja quốc ngữ | Wiman |
| McCune–Reischauer | Wiman |

 |

**Vệ Mãn** là một người nước Yên sang lưu vong tại Cổ Triều Tiên và đã lập nên một vương quốc ở phía tây bắc Triều Tiên vào năm thứ 2 TCN. Ông là nhân vật đầu tiên trong lịch sử Triều Tiên được ghi chép trong sử sách cùng thời.

## Tiểu sử

Sau khi nhà Hán được thành lập, đã có một khoảng thời gian nổ ra các cuộc khởi nghĩa chính trị, và dân cư tìm cách lánh nạn về phía đông. Vệ Mãn được cho là nằm trong số những người này, ông được ghi chép rằng đã dẫn theo trên 1 nghìn người và họ ăn vận theo phong tục Triều Tiên, tóc của ông được gắn các lông chim khác nhau đến Cổ Triều Tiên. Ban đầu ông được Chuẩn Vương cử đến củng cố biên giới tây bắc, tuy nhiên bằng cách củng cố sức mạnh trong cộng đồng người Yên tị nạn, Vệ Mãn đã chiếm lấy ngai vàng và xưng vương (194~180 TCN). Chuẩn Vương được cho là đã sang tị nạn tại Thìn Quốc.

Vệ Mãn vẫn duy trì kinh đô tại Vương Hiểm Thành (왕검성, 王險城, Wanggeom-seong, nói chung được xác định là tại Bình Nhưỡng ngày nay). Khi nhà Hán chưa hoàn toàn ổn đinh, Tổng đốc Liêu Đông đã nhận Vệ Mãn là thần dân ngoại biên, đưa ra điều kiện rằng ông không được ngăn cản cư dân bản địa đi vào đế quốc. Việc bổ nhiệm diễn ra vào năm 191 hoặc 192 TCN. Có sức mạnh quân sự cao hơn, Vệ Mãn Triều Tiên đã có thể chinh phục Chân Phiên quận (진번, 眞番, Jinbeon) và Lâm Đồn quận (임둔, 臨屯, Imdun), mở rộng biên giới của mình. Vương quốc của ông cuối cùng bị Hán Vũ Đế diệt vào năm 108 TCN dưới thời trị vì của cháu trai ông là Hữu Cừ Vương.

## Gia đình

* Vệ Mỗ: con trai, đệ nhị đại vương, mất dấu tích trong lịch sử
* Vệ Hữu Cừ Hữu Cừ Vương: cháu trai, đệ tam đại vương
* Vệ Trưởng (衛長), hay Vệ Trưởng Hàng (衛長降): chắt

## Chú thích

## Tham khảo

* Mikami Tsugio 三上次男: *Kodai no seihoku Chōsen to Ei-shi Chōsen koku no seiji, shakaiteki seikaku* 古代の西北朝鮮と衛氏朝鮮国の政治・社会的性格, Kodai Tōhoku Ajiashi Kenkyū 古代東北アジア史研究, pp. 3–22, 1966.
* Ibaragi Kazuo 荊木計男: *Ei Man Chōsen ō Sakuhō ni tsuite* 衛満朝鮮冊封について, Chōsen Gakuhō 朝鮮学報 (Journal of the Academic Association of Koreanology in Japan) Vol. 113, pp. 1–25, 1984.
* Tani Toyonobu 谷豊信: *Rakurō-gun no ichi* 楽浪郡の位置, Chōsen shi kenkyūkai ronbunshū 朝鮮史研究会論文集 (Bulletin of Society for Study in Korean History), No 24, pp. 23–45, 1987.

## Xem thêm

* Vệ Mãn Triều Tiên
* List of Korea-related topics
# Nam Hung Nô

**Nam Hung Nô** (南匈奴, 48-216) là chính quyền do quý tộc Hung Nô là Nhật Trục Vương Bỉ lập nên. Năm 48, Hung Nô phân thành hai bộ phận là Nam và Bắc, Nam Hung Nô lập Nhật Trục Vương Bỉ làm thiền vu, dựng nên triều đình tại Bao Đầu, Nội Mông ngày nay, xưng thần với Đông Hán, được Hán Quang Vũ Đế cho an trí tại khu vực Hà Sáo. Năm sau, di dời triều đình đến huyện Mỹ Tắc (nay là tây bắc kì Jung Gar tại Nội Mông), tức "Nam đình".

Khu vực thống trị của Nam Hung Nô bao gồm các vùng nay là Khánh Dương thuộc Cam Túc, Ninh Hạ, Sơn Tây, Thiểm Tây, phía bắc Hà Bắc, khu vực từ Hohhot đến Bao Đầu tại Nội Mông. Vào cuối thời Đông Hán, thế lực gia tăng, thành phần bộ tộc phức tạp, khó khăn để quản lý kiểm soát, nhiều lần xâm nhập biên giới Đông Hán giết hại quan lại, cùng với đó là Tiên Ti nhiều lần liên binh thâm nhập cướp bóc, một số Nam Thiền vu bị thuộc hạ sát hại.

Năm 216, Tào Tháo bắt giữ Thiền vu cuối cùng của Nam Hung Nô là Hô Trù Tuyền thiền vu, phái Hữu Hiền Vương là pháp ti giám quốc, Nam Hung Nô phân thành 5 bộ là tả, hữu, nam bắc, trung, an trí tại dải đất Thiểm Tây, Sơn Tây, Hà Bắc. Tả bộ soái là Lưu Bảo cũng con trai Lưu Uyên là những người sáng lập nên Hán Triệu thời Thập lục quốc.

## Thiền vu Nam Hung Nô

| Tên tước vị | Trị vì | Ghi chú |
| --- | --- | --- |
| Hải Lạc Thi Trục Đê (醢落尸逐鞮南) | 48-56 | Con Ô Châu Lưu, tên Bỉ. |
| Khâu Phù Vưu Đê (丘浮尤鞮) | 56-57 | Em Hải Lạc Thi, tên Mạc. |
| Y Phạt Vu Lự Đê (伊伐於慮鞮) | 57-59 | Em Khâu Phù Vưu, tên Hán. |
| Hải Đồng Thi Trục Hầu Đê (醢童尸逐侯鞮) | 59-63 | Con Hải Lạc Thi, tên Thích. |
| Khâu Trừ Xa Lâm Đê (丘除車林鞮) | 63 | Con Khâu Phù Vưu, tên Tô. |
| Hồ Tà Thi Trục Hầu Đê (湖斜尸逐侯鞮) | 63-85 | Em Hải Đồng Thi, tên Trường. |
| Y Đồ Vu Lư Đê (伊屠於閭鞮) | 85-88 | Con Y Phạt Vu, tên Tuyên. |
| Hưu Lan Thi Trục Hầu Đê (休蘭尸逐侯鞮) | 88-93 | Em Hồ Tà Thi, tên Truân Đồ Hà. |
| An Quốc (安國) | 93-94 | Em Y Đồ Vu |
| Đình Độc Thi Trục Hầu Đê (亭獨尸逐侯鞮) | 94-98 | Con Hải Đồng Thi, Sư Tử. |
| Vạn Thị Thi Trục Hầu Đê (萬氏尸逐侯鞮) | 98-124 | Con Hồ Tà Thi, tên Đàn. |
| Ô Kê Hầu Thi Trục Đê (烏稽侯尸逐鞮) | 124-128 | Em Vạn Thị Thi, tên Bạt. |
| Khứ Đặc Nhược Thi Trục Tựu (去特若尸逐就) | 128-140 | Em Ô Kê Hầu, tên Hưu Lợi. |
| Không có | 140-143 | Hưu Lợi tự sát. |
| Hô Lan Nhược Thi Trục Tựu (呼蘭若尸逐就) | 143-147 |  |
| Y Lăng Thi Trục Tựu (伊陵尸逐就) | 147-172 | Tên là Cư Xa Nhi. |
| Đồ Đặc Nhược Thi Trục Tựu (屠特若尸逐就) | 172-178 | Con Y Lăng Thi. |
| Hô Chinh (呼征) | 178-179 | Con Đồ Đặc Nhược. |
| Khương Cừ (羌渠) | 179-189 | Hữu hiền vương. |
| Trì Chí Thi Trục Tựu (持至尸逐就) | 189-195 | Con Khương Cừ, tên Vu Phù La. |
| Tu Bặc Cốt Đô Hầu (須卜骨都侯) | 189 | Người trong bộ tộc ủng hộ, lập làm thiền vu. Sau khi Tu Bặc chết, các trưởng lão điều hành chính sự. |

## Tham khảo