Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 316

|  |  |
| --- | --- |
| Thiên niên kỷ: | thiên niên kỷ 1 |
| Thế kỷ: | * thế kỷ 3
* **thế kỷ 4 thế kỷ 5
 |
| Thập niên: | * thập niên 290
* thập niên 300
* **thập niên 310 thập niên 320
* thập niên 330
 |
| Năm: | * 313
* 314
* 315
* **316 317
* 318
* 319
 |

**Năm 316** là một năm trong lịch Julius.

## Sự kiện

* Quân nước Hán Triệu tộc Hung Nô đánh chiếm Trường An, bắt sống Tấn Mẫn Đế. Nhà Tây Tấn ở Trung Quốc diệt vong.

## Sinh

316 trong lịch khác| Lịch Gregory | 316 *CCCXVI* |
| Ab urbe condita | 1069 |
| Năm niên hiệu Anh | *N/A* |
| Lịch Armenia | *N/A* |
| Lịch Assyria | 5066 |
| Lịch Ấn Độ giáo |  |
|  - *Vikram Samvat* | 372–373 |
|  - *Shaka Samvat* | 238–239 |
|  - *Kali Yuga* | 3417–3418 |
| Lịch Bahá’í | −1528 – −1527 |
| Lịch Bengal | −277 |
| Lịch Berber | 1266 |
| Can Chi | Ất Hợi (乙亥年) 3012 hoặc 2952     *— đến —* Bính Tý (丙子年) 3013 hoặc 2953 |
| Lịch Chủ thể | *N/A* |
| Lịch Copt | 32–33 |
| Lịch Dân Quốc | 1596 trước Dân Quốc 民前1596年 |
| Lịch Do Thái | 4076–4077 |
| Lịch Đông La Mã | 5824–5825 |
| Lịch Ethiopia | 308–309 |
| Lịch Holocen | 10316 |
| Lịch Hồi giáo | 315 BH – 314 BH |
| Lịch Igbo | −684 – −683 |
| Lịch Iran | 306 BP – 305 BP |
| Lịch Julius | 316 *CCCXVI* |
| Lịch Myanma | −322 |
| Lịch Nhật Bản | *N/A* |
| Phật lịch | 860 |
| Dương lịch Thái | 859 |
| Lịch Triều Tiên | 2649 |

## Mất

## Tham khảo
# Bàn đạp

Một bàn đạp làm việc hiện đại trên yên
**Bàn đạp** là khung hoặc vòng nhẹ giữ chân người cưỡi ngựa, gắn vào yên bằng dây đeo, thường được gọi là dây bàn đạp. Các cánh khuấy thường được ghép nối và được sử dụng để hỗ trợ cho việc gắn kết và như một sự hỗ trợ trong khi sử dụng động vật cưỡi (thường là ngựa hoặc loài gần khác, chẳng hạn như con la). Chúng làm tăng đáng kể khả năng của người cưỡi ngựa và điều khiển thú cưỡi, tăng tính hữu dụng của động vật đối với con người trong các lĩnh vực như giao tiếp, vận chuyển và chiến tranh.

Trong thời cổ đại, các thiết bị hỗ trợ chân sớm nhất (xuất hiện ở Ấn Độ vào thế kỷ thứ 2 TCN) bao gồm các tay đua đặt chân dưới một cái dầm hoặc sử dụng một vòng chân đơn giản. Sau đó, một chiếc bàn đạp đơn đã được sử dụng như một thiết bị hỗ trợ gắn kết, và những chiếc bàn đạp được ghép nối xuất hiện sau khi phát minh ra yên xe. Ở Trung Quốc, bàn đạp đã xuất hiện trong vài thế kỷ đầu tiên sau Công nguyên và có thể đã lan rộng về phía tây thông qua các dân tộc du mục ở Trung Âu. Một số học giả tin rằng người Sarmati là người đầu tiên nghĩ ra bàn đạp thực sự trong thế kỷ thứ nhất TCN. Việc sử dụng bàn đạp được ghi nhận vào thời nhà Tấn của Trung Quốc và đến châu Âu trong thời trung cổ. Một số ý kiến cho rằng bàn đạp là một trong những công cụ cơ bản được sử dụng để tạo ra và truyền bá nền văn minh hiện đại, có thể quan trọng như bánh xe hoặc máy in ép.

## Tham khảo
# Đặng Chí

**Đặng Chí** (giản thể: 邓至; phồn thể: 鄧至; bính âm: *Dèngzhì*), cũng gọi là **Đặng Chí Khương** (鄧至羌) hay **Bạch Thủy Khương** (白水羌) là một chính quyền do người Khương thành lập và tồn tại vào những năm cuối của thời Ngũ Hồ thập lục quốc và thời Nam-Bắc triều trong lịch sử Trung Quốc. Lãnh thổ của Đặng Chí ở phía tây Cừu Trì và ở phía nam Đãng Xương, tương đương với bắc bộ tỉnh Tứ Xuyên ngày nay. Đô thành của Đặng Chí là thành Đặng Chí (nay ở phía tây của huyện Cửu Trại Câu, tỉnh Tứ Xuyên). Những người cai trị Đặng Chí mang họ "Tượng", sử sách chép rằng người cai trị đầu tiên là Tượng Thư Trị.

Chu thư có viết rằng Đặng Chí "có Tượng Thư Trị, truyền đời làm tù soái Bạch Thủy, tự xưng Vương", còn Ngụy thư có viết: "Tượng Thư Trị sai sứ đi cống nạp, được Cao Tổ (Bắc Ngụy Hiếu Văn Đế) phong làm Long Tương tướng quân, Đặng Chí Vương, sai triều cống không ngừng".

Riêng Lương thư thì thuật rằng người Đặng Chí có chiếc mũ được gọi là "đột hà", y phục tương đồng với Đãng Xương. Các sử tịch cũng ghi rằng phong tục tập quán của Đặng Chí tương đồng với Đãng Xương.

Chu thư chép rằng Đặng Chí truyền được 11 đời vua từ Tượng Tư Trị đến Tượng Diêm Hành, đến năm 554 dưới thời trị vì của Tây Ngụy Cung Đế Thác Bạt Khuếch, Tượng Diêm Hành để mất chính quyền, chạy trốn đến Tây Ngụy, thái sư Vũ Văn Thái của Tây Ngụy đã phái binh hộ tống Tượng Diêm Hành về nước phục vị. Sau đó các sử tịch ghi lại, không lâu sau, vào thời Bắc Chu, tại đất Đặng Chí đã thiết lập nên Đặng Châu. Nước Đặng Chí từ đó diệt vong.

## Vua Đặng Chí

| Danh tính | Thời gian tại vị |
| --- | --- |
| Tượng Thư Trị (像舒治) | 430—? |
| Tượng Thư Giả (像舒者) |  |
| Tượng Khuất Đam (像屈耽) |  |
| ba đời vua không rõ |
| Tượng Thư Bành (像舒彭) | 502—509 |
| Tượng Lãm Đề (像覽蹄) | 509—? |
| hai đời vua không rõ |
| Tượng Diêm Hành (像檐桁) | ?—554 |

## Tham khảo

* Ngụy thư, quyển 101
* Lương thư, quyển 54
* Chu thư, quyển 49
# Cửu Trại Câu (huyện)

Vị trí huyện Cửu Trại Câu trong Tứ Xuyên
**Cửu Trại Câu** (chữ Hán giản thể:九寨沟县, pinyin: Jiǔzhàigōu Xiàn, âm Hán Việt: *Cửu Trại Câu huyện*) là một huyện thuộc châu tự trị A Bá, tỉnh Tứ Xuyên, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có dân số năm 1999 là 56.167 người Mã số bưu chính là 626.600

Nơi đây có Khu thắng cảnh Cửu Trại Câu được UNESCO công nhận là Di sản thế giới vào năm 1992 và khu dự trữ sinh quyển thế giới vào năm 1997.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Trang web chính quyền Lưu trữ ngày 13 tháng 10 năm 2007 tại Wayback Machine
# Vũ Văn bộ

Vị trí của Vũ Văn bộ (宇文部)
**Vũ Văn** (tiếng Trung: 宇文; bính âm: *Yǔwén*) là một thị tộc tiền quốc gia của những người Tiên Ti có nguồn gốc Hung Nô vào thời Ngũ Hồ thập lục quốc trong lịch sử Trung Quốc, tồn tại cho đến khi bị vua Mộ Dung Hoảng của Tiền Yên tiêu diệt vào năm 345. Trong số các thị tộc thuộc đông bộ Tiên Ti từ phần trung tâm của tỉnh Liêu Ninh ngày nay về phía đông, Vũ Văn bộ là lớn nhất, và được những người cai trị Trung Hoa trao cho vị trí lãnh đạo đông bộ Tiên Ti. Một hậu duệ của Vũ Văn bộ là Vũ Văn Thái đã lập nên triều đại Bắc Chu vào thế kỷ thứ 6.

> Nguyên Hòa tính toản (元和姓纂) quyển 6, có ghi rằng:
>
>
>

> (宇文)本遼東南單于之後, 有普回因獵得玉璽, 以為天授. 鮮卑俗呼天子為宇文, 因號宇文氏.
>
>
>

> (Vũ Văn) nguyên là các hậu duệ của Nam Thiền vu (của người Hung Nô). Một người trong đó, được gọi là Phổ Hồi, nhận được một miếng ngọc tỉ lúc đi săn. Đây là một dấu hiệu của việc được trời ban cho tước đế. Theo truyền thống Tiên Ti, con trai của trời được gọi là Vũ Văn. Do đó (Phổ Hồi) tự gọi mình là Vũ Văn.
>
>
>

Vũ Văn là các hậu duệ của người Hung Nô du mục, những người Hung Nô này đã bị đồng hóa và trở thành người Tiên Ti sau năm 89 và cai quản cả người Khố Mặc Hề và Khiết Đan (cả hai đều có gốc Hung Nô) trước khi bị Mộ Dung Hoảng tiêu diệt vào năm 344, đến lúc đó người Vũ Văn lại phân tách vào người Khiết Đan và Khố Mặc Hề. Ngôn ngữ Vũ Văn có thể là một thứ tiếng tiếng Đột Quyết hoặc là một nhánh rất xa xôi của nhóm ngôn ngữ Mông Cổ.

> Ngụy thư quyển 103:
>
>
>

> 匈奴宇文莫槐, 出於遼東塞外, 其先, 南單于之遠屬也, 世為東部大人. 其語與鮮卑頗異. 人皆翦髮而留其頂上, 以為首飾, 長過數寸則截短之. 婦女披長襦及足, 而無裳焉. 秋收
>
>
> 烏頭為毒藥, 以射禽獸.
>
>
>

> Vũ Văn Mạc Hòe người Tiên Ty đến từ Liêu Đông, vùng đất ngoài biên giới phía bắc. Tổ tiên của ông ta là một họ hàng xa với Nam Thiền vu Hung Nô. (Vũ Văn) từ nhiều thế hệ đã là đông bộ đại nhân (của người Tiên Ti). Ngôn ngữ (Vũ Văn) có khác biệt lớn so với ngôn ngữ Tiên Ti. Người (Vũ Văn) đều cạo tóc, song tóc trên đỉnh đầu được để lại như một thứ trang trí. Khi tóc dài quá vài thốn, nó sẽ bị cắt ngắn. Phụ nữ mặc áo choàng dài, che từ vai đến chân, song (họ) không mặc váy. Khi mùa thu đến, họ thường thu lượm Ô đầu làm độc dược, và sử dụng nó để săn bắn chim và thú vật.
>
>
>

## Quân chủ Vũ Văn bộ

| Danh tính | Thời gian tại vị |
| --- | --- |
| Vũ Văn Phổ Hồi (宇文普回) | ？ |
| Vũ Văn Mạc Na (宇文莫那) | ？ |
| sau nhiều thế hệ |
| Vũ Văn Mạc Hòe (宇文莫槐) | ？—293 |
| Vũ Văn Phổ Bát (宇文普拨) | 293—？ |
| Vũ Văn Khâu Bất Cần (宇文丘不勤) | ？ |
| Vũ Văn Mạc Khuê (宇文莫珪 hoặc 宇文莫圭) hay Vũ Văn Mạc Hội (宇文莫廆) | ？ |
| Vũ Văn Tốn Nật Diên (宇文逊昵延) hay Vũ Văn Tất Độc Quan (宇文悉獨官) | ？ |
| Vũ Văn Khất Đắc Quy (宇文乞得龟) | ？—333 |
| Vũ Văn Dật Đậu Quy (宇文逸豆归) hay Vũ Văn Hầu Đậu Quy (宇文侯豆歸) | 333—344 hoặc 345 |

## Chú thích

## Xem thêm

* Họ kép Trung Hoa

## Tham khảo

* Hậu Hán thư, quyển 90
* Tấn thư, quyển 108
* Ngụy thư, quyển 88, quyển 91
* Chu thư, quyển 1, quyển 3
* Tư trị thông giám
# Cao Lan, Lan Châu

**Cao Lan** (chữ Hán phồn thể: 皋蘭縣, chữ Hán giản thể: 皋兰县) là một huyện thuộc địa cấp thị Lan Châu, tỉnh Cam Túc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Cao Lan giáp các huyện: Bạch Ngân, Du Trung, nội thành Lan Châu, Vĩnh Đăng, Cảnh Thái. Huyện này có diện tích 2556 km², dân số năm 2003 là 170.000 người. Huyện lỵ đóng ở trấn Thạch Động. Mã số bưu chính của Cao Lan là 730200. Về mặt hành chính, huyện này được chia thành 3 trấn, 3 hương.

* Trấn: Thạch Động, Tây Xá và Thập Xuyên.
* Hương: Hắc Thạch, Trung tâm và Thủy Phu.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Cao Lan Lưu trữ ngày 3 tháng 9 năm 2006 tại Wayback Machine
# Bình Lương

| Bình Lương |
| --- |
| —  Địa cấp thị  — |
| 平凉市 |
|  |
|  |
|  |
|  Vị trí trong tỉnh Cam Túc |
| Bình LươngVị trí tại Trung Quốc |
| Tọa độ: ﻿ / ﻿  |
| Quốc gia | Trung Quốc |
| Tỉnh | Cam Túc |
| Diện tích |
|  • Địa cấp thị | 11.196,71 km2 (432,307 mi2) |
| Độ cao | 1.398 m (4,587 ft) |
| Dân số (2007) |
|  • Địa cấp thị | 2.220.000 |
|  • Mật độ | 2,0/km2 (5,1/mi2) |
|  • Vùng đô thị | 110.483 |
| Múi giờ | UTC+8 |
| Mã điện thoại | 933 |
| Website | Trang web chính thức |

**Bình Lương** (giản thể: 平凉市; phồn thể: 平涼市; bính âm: *Píngliàng Shì*, âm Hán-Việt: *Bình Lương thị*) là một địa cấp thị nằm ở phía đông tỉnh Cam Túc, Trung Quốc, giáp khu tự trị Ninh Hạ về phía bắc và tỉnh Thiểm Tây về phía đông và phía nam. Thành phố có diện tích 11.196,71 km², dân số năm 2020 là 1.848.607 người, mật độ dân số đạt 165,1 người/km². Mã số bưu chính của thành phố là 744000, mã vùng điện thoại là 0933. Bình Lương nổi tiếng với dãy núi bao gồm Không Đồng Sơn (崆峒山), một nơi thiêng liêng của Đạo giáo và là một nơi tao ngộ theo truyền thuyết của Hoàng Đế và Quảng Thành Tử.

## Địa lý

* Phía đông là Hàm Dương thuộc tỉnh Thiểm Tây
* Phía nam là Bảo Kê (Thiểm Tây) và Thiên Thủy cùng tỉnh
* Phía tây là Định Tây và Bạch Ngân
* Phía bắc là Khánh Dương cùng tỉnh và Cố Nguyên (Ninh Hạ).

## Các đơn vị hành chính

Địa cấp thị Bình Lương được chia thành 7 đơn vị cấp huyện gồm 1 quận, 1 thành phố cấp huyện và 5 huyện.

* Quận: Không Đồng (崆峒区).
* Thành phố cấp huyện: Hoa Đình (华亭市).
* Huyện: Kính Xuyên (泾川县), Linh Đài (灵台县), Sùng Tín (崇信县), Trang Lãng (庄浪县), Tĩnh Ninh (静宁县).

| Bản đồ địa cấp thị Bình Lương |
| --- |
|
**Không ĐồngKính XuyênLinh ĐàiSùng TínTrang LãngTĩnh NinhHoa Đình** |
| Tên | Chữ Hán giản thể | Bính âm | Dân số (2010) | Diện tích (km²) | Mật độ (/km²) |
| Không Đồng | 崆峒区 | Kōngtóng Qū | 504.848 | 1.936 | 261 |
| Hoa Đình | 华亭市 | Huátíng Shì | 189.333 | 1.183 | 160 |
| Kính Xuyên | 泾川县 | Jīngchuān Xiàn | 281.145 | 1.409 | 200 |
| Linh Đài | 灵台县 | Língtái Xiàn | 183.937 | 2.038 | 88 |
| Sùng Tín | 崇信县 | Chóngxìn Xiàn | 102.116 | 852 | 120 |
| Trang Lãng | 庄浪县 | Zhuānglàng Xiàn | 382.827 | 1.558 | 246 |
| Tĩnh Ninh | 静宁县 | Jìngníng Xiàn | 423.827 | 2.193 | 193 |

## Tham khảo
# Lý Ban

| Thành Ai Đế |
| --- |
| Hoàng đế Trung Hoa (chi tiết...) |
| Vua Thành Hán |
| Trị vì | 11 tháng 8, 334－5 tháng 12, 334 |
| Tiền nhiệm | Thành Vũ Đế |
| Kế nhiệm | Thành U công |
| Thông tin chung |
| Sinh | 288 |
| Mất | 5 tháng 12, 334 Trung Quốc |
|

| Tên thật |
| --- |
| Lý Ban (李班) |
| Niên hiệu |
| Ngọc Hoành (玉恒) 334 |
| Thụy hiệu |
| Ai Hoàng đế (哀皇帝) |
| Miếu hiệu |
| không |

 |
| Triều đại | Thành Hán |
| Thân phụ | Lý Đãng |

**Lý Ban** (tiếng Trung: 李班; bính âm: *Lǐ Ban*) (288–334), tên tự **Thế Văn** (世文), thụy hiệu ban đầu là **Lệ Thái tử** (戾太子), sau là **Thành (Hán) Ai Đế** (成漢哀帝), là một Hoàng đế của nước Thành trong lịch sử Trung Quốc.

Lý Ban là cháu trai của Thành Vũ Đế Lý Hùng, con trai của Lý Đãng, anh cả Lý Hùng, Lý Đãng chết trên chiến trường năm 303. Sau khi Lý Đãng chết, Lý Ban được do Lý Hùng và Nhâm Hoàng hậu nuôi dưỡng, mẹ đẻ của ông khi đó vẫn còn sống.

Mặc dù Lý Hùng có hơn 10 con trai ruột với các thê thiếp song Nhâm Hoàng hậu lại không có con trai. Lý Hùng sau đó đã quyết định để một trong những người con trai của Lý Đãng làm thái tử. Ban đầu, ông định phong Lý Hàm (李琀), anh cả của Lý Ban, song Lý Hàm đã chết trong trận chiến chống lại Dương Nan Địch (楊難敵) năm 323. Năm 324, Lý Hùng lập Lý Ban làm thái tử, luận rằng việc thành lập đế quốc thực tế là do Lý Đặc và Lý Đãng gây dựng, và sẽ hợp lý nếu ông truyền ngôi cho con trai của Lý Đãng. Ông cũng đánh giá cao Lý Ban vì đây là người có lòng tốt và chăm chỉ. Lý Tương (李驤) và Vương Đạt (王達), dự báo việc này sẽ đem đến các vấn đề thừa kế nên phản đối song Lý Hùng đã bác bỏ.

Năm 334, Lý Hùng lâm bệnh do một vết thương ở đầu bị nhiễm trùng, sau đó lan đến các vết thương khác mà ông đã phải chịu đựng. Thân thể ông được kể lại là bốc ra một mùi cực kỳ hôi thối đến nỗi những người con trai ông đều tránh xa, song Lý Ban đã ngày đêm chăm sóc ông. Lý Hùng qua đời vào mùa hè năm 334 và Lý Ban nên kế vị. Tuy nhiên, như những gì Lý Tương đã dự đoán, các con trai của Lý Hùng đã bất mãn. Hai trong số họ, Lý Việt (李越) và em trai Lý Kỳ, đã âm mưu chống lại Lý Ban. Em trai Lý Ban (chưa rõ tên) đã nghe được tin đồn về âm mưu, ông ta đề nghị Lý Ban ngay lập tức đưa Lý Việt và Lý Kỳ rời khỏi kinh thành, song Lý Ban đã không nỡ làm như vậy trước khi chôn cất Lý Hùng. Thay vào đó, ông cử người em trai đó đi hạ nhiệt sự bất mãn. Vào mùa đông, trong một đêm khi Lý Ban mặc đồ tang đứng trước quan tài của Lý Hùng, Lý Việt đã ám sát Lý Ban và anh của Lý Ban là Lý Đô (李都), sau đó Lý Kỳ cướp ngôi làm hoàng đế, sau khi giả mạo một chiếu chỉ của Nhâm Thái hậu buộc tội Lý Ban.

Lý Kỳ ban đầu ban cho Lý Ban thụy hiệu Lệ Thái tử, từ chối công nhận Lý Ban là hoàng đế. Năm 338, khi Lý Ký bị Lý Thọ lật đổ, Lý Thọ đã truy phong cho Lý Ban thụy hiệu là Ai Đế.

## Tham khảo