Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mân Việt

| Mân Việt |
| --- |
| hiện
Tên bản ngữ
* 閩越
 |
| 306 trước công nguyên (TCN)–110 TCN |
| Vị thế | Vương quốc |
| Thủ đô | Dã (冶, hiện nay là Vũ Di Sơn) sau thành Đông Dã (東冶, hiện nay là Phúc Châu) |
| Chính trị |
| Chính phủ | Phong kiến |
| Vua |   |
|  |
| • 202–?TCN  | Vô Chư (無諸) |
| • ?–135 TCN  | Dĩnh (郢) |
| • 135–111 TCN  | Dư Thiện (餘善) |
|  |
| Lịch sử |   |
|  |
| • Thành lập  | 306 trước công nguyên (TCN) |
| • Bị nhà Hán đánh bại và thôn tính  | 110 TCN |
|  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Tiền thân** | **Kế tục** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Việt quốc |
|  | Chiến Quốc |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Nhà Hán |  |

 |

 |
|  |

|  |
| --- |
|  |
| Mân Việt |
| Phồn thể | 閩越 |
| Giản thể | 闽越 |
|

| hiệnPhiên âm |
| --- |
| Tiếng Hán tiêu chuẩn |
| Bính âm Hán ngữ | Mǐnyuè |
| Tiếng Mân Nam |
| POJ tiếng Mân Tuyền Chương | Bân-oa̍t |
| Tiếng Mân Đông |
| Phiên âm Bình thoại tiếng Phúc Châu | Mìng-uŏk |
| Tiếng Phủ Tiên |
| BUC tiếng Phủ Tiên | Máng-e̤̍h |
| Tiếng Mân Bắc |
| Latinh hóa tiếng Mân Bắc | Mâing-ṳ̆e |

 |
|  |

Nước **Mân Việt** (chữ Hán giản thể: 闽越; chữ Hán phồn thể: 閩越; Bính âm: *Mǐnyuè*) là một vương quốc cổ đặt tại nơi mà ngày nay là tỉnh Phúc Kiến, miền nam Trung Quốc. Vương quốc này tồn tại từ năm 306 trước Công nguyên (TCN) đến năm 110 TCN, cuối thời Chiến Quốc tới thời Tây Hán, với người dân là người của các bộ tộc Bách Việt. Theo Sử ký, những người lập ra vương quốc này là thành viên hoàng tộc của Vương quốc Việt trốn chạy khỏi các cuộc tấn công của nước Sở và nước Tề năm 334 trước Công nguyên.

Mân Việt bị chiếm đóng một phần bởi nhà Hán vào cuối thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên. Tuy nhiên, do địa hình được bao bọc bởi núi non, nhà Hán không thể hoàn toàn kiểm soát được vùng này. Theo Sử Ký của Tư Mã Thiên thì cháu 7 đời của Vô Cường (vua cuối cùng nước Việt thời Xuân Thu Chiến Quốc) là Vô Chư vì có công chống Tần nên được Hán Cao Tổ cho phép phục quốc và phong làm Mân Việt Vương. Mân Việt bị thôn tính bởi Nam Việt dưới thời đại Triệu Đà và sau đó, chịu sự cai quản của Nam Việt từ năm 183 đến 135 trước Công Nguyên, cuối cùng bị xâm chiếm bởi nhà Hán năm 110 trước Công Nguyên.

Một thành phố cổ bằng đá trên những dãy núi ở Phúc Kiến được cho là thủ đô của nước Mân Việt, tên là Đông Dã (Dongye- 東冶). Gần đó là các mộ thể hiện truyền thống tang lễ giống với những lăng mộ của nước Việt ở tỉnh Chiết Giang. Do đó, người ta cho rằng, thành phố này chính là trung tâm của nước Mân Việt xưa.

Một phân nhóm dân tộc tên là Huệ An Nữ (tiếng Hoa: 惠安女) tự nhận họ là con cháu của những người Mân Việt xưa. Ngày nay, theo phân loại dân tộc của Trung Quốc, nhóm Huệ An Nữ được xếp làm một nhánh của dân tộc Hán.

## Xem thêm

* Di tích Thành cổ Mân Việt (hay Vương thành Mân Việt)
* Người Mân Nam
* Phúc Châu
* Bách Việt
* Đông Âu quốc
* Nam Việt
* Nhà Triệu
* Triệu Đà
* Phiên Ngung
* Triệu Văn Vương

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Thành cổ thôn Thành
# Hạ Hầu

**Hạ Hầu** (chữ Hán: 夏侯, Bính âm: Xiàhóu) là một họ người Hoa.

Hạ Hầu là một trong 60 họ kép (gồm hai chữ) trong danh sách *Bách gia tính*.

## Nguồn gốc

Thời Xuân Thu, nước Sở diệt nước Kỷ. Em trai Kỷ Giản Công là Công tử Đà (公子佗) chạy sang nước Lỗ lánh nạn, được Lỗ Điệu Công ban đất và tước Hạ hầu (夏侯), theo tên triều đại của Hạ Vũ (quân chủ nước Kỷ vốn là hậu nhân nhà Hạ).

## Người Trung Quốc nổi tiếng

* Hạ Hầu Anh, khai quốc công thần Tây Hán.
* Hạ Hầu Thủy Xương, học giả Tây Hán.
* Hạ Hầu Thắng, đại thần, học giả Tây Hán.
* Hạ Hầu Tung, cha của Ngụy Thái Tổ Tào Tháo
* Hạ Hầu Đôn, tướng lĩnh, khai quốc công thần nước Ngụy thời Tam Quốc.
* Hạ Hầu Uyên, tướng lĩnh, khai quốc công thần nước Ngụy thời Tam Quốc.
* Hạ Hầu Huyền, học giả, đại thần nước Ngụy thời Tam Quốc.
* Hạ Hầu Thượng, tướng lĩnh nước Ngụy thời Tam Quốc.
* Hạ Hầu Mậu, tướng lĩnh nước Ngụy thời Tam Quốc.
* Hạ Hầu Bá, tướng lĩnh nước Ngụy và nước Quý Hán thời Tam Quốc.
* Thanh Lương Trừng Quan, nhà sư thời Đường, sư tổ Hoa Nghiêm tông.

## Xem thêm

* Họ kép người Hoa
* Họ người Hoa

## Tham khảo
# Hy Bình thạch kinh

Một mảnh vỡ của Hy Bình thạch kinh.
**Hy Bình thạch kinh** (tiếng Trung: 熹平石經, *kinh thư khắc trên đá thời Hy Bình)* là một bộ sách khắc trên đá thời nhà Hán với nội dung là các tác phẩm nền tảng của Nho giáo. Lấy theo tên một niên đại trị vì của vua Hán Linh Đế, bộ sách này được đục khắc trong vòng 8 năm từ năm 175 đến 183 lên các bia đá ở nhà Thái học bên ngoài kinh đô Lạc Dương của nhà Hán. Một nhóm học giả Nho giáo đứng đầu là Thái Ung đã tấu xin hoàng đế cho thực hiện công trình này để ngăn chặn việc kinh thư Nho giáo về sau bị chỉnh sửa cho phù hợp với quan điểm của một cá nhân nào đó.

## Mô tả

Tổng cộng, bộ sách khắc trên bia đá Hy Bình thạch kinh gồm khoảng 200.000 chữ trải đều trên 46 tấm bia và chứa nội dung của bảy bộ sách gồm *Kinh Dịch*, *Kinh Thư*, *Kinh Nhạc*, *Kinh Lễ*, *Kinh Xuân Thu*, *Hiếu Kinh*, và *Luận ngữ*. Mỗi tấm bia có chiều cao khoảng 2,5 m và rộng 1 m. Theo ghi chép để lại thì các bia đá này được sắp xếp theo hình móng ngựa (chữ U), trong đó mé Tây là 28 bia đá khắc sách *Kinh Dịch*, *Kinh Thư*, *Kinh Nhạc* và bản *Công Dương truyện* của *Kinh Xuân Thu*, ở giữa là 15 tấm bia khắc *Kinh Lễ* và tên của những học giả tham gia biên soạn bộ sách đá này như Thái Ung, Mã Mật Đê, còn mé Đông là 5 tấm bia khắc *Luận ngữ*.

Thái Ung và các học giả khác như Mã Mật Đê, Lư Thực, Hàn Thuyết, Đường Khê Điển, Dương Tứ và con trai Dương Bưu, Trương Tuần, Lý Tuần, Triệu Hựu, và Đan Dương trước tiên sẽ dùng chu sa đỏ viết lên đá sau đó các thợ đá sẽ đẽo khắc mặt bia theo các chữ viết này. Các Nho sinh và học giả sau đó muốn lưu lại chỉ cần chép lại từ các tấm bia này. Kiểu thư pháp được sử dụng cho Hy Bình thạch kinh được coi là tiêu biểu cho Lệ thư thời nhà Hán. Tuy vậy do chiến tranh và loạn lạc, bộ sách đá này đã bị phá hủy. Sau này, Triều Công Vũ (晁公武) thời Nam Tống có soạn sách *Thạch kinh khảo dị* (石經考異) về bộ Hy Bình thạch kinh nhưng bộ sách này cũng đã bị thất lạc theo thời gian. Viết về Hy Bình thạch kinh ngoài ra còn có thể kể tới bộ *Thạch kinh khảo* (石經考) của Cố Viêm Vũ, *Thạch kinh khảo* của Vạn Tư Đồng, *Hán Hy Bình thạch kinh tàn tự tập lục* của La Chấn Ngọc, *Hán thạch kinh tập tồn* của Mã Hành, và *Lịch đại thạch kinh khảo* của Trương Quốc Cam.

Năm 1922, hơn 100 mảnh vỡ được cho là của Hy Bình thạch kinh đã được tìm thấy trong quá trình khai quật di chỉ Thái miếu ở Lạc Dương. Hiện nay các mảnh vỡ này đang được lưu trữ tại nhiều bảo tàng và cơ sở nghiên cứu khác nhau trong đó có Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Trung Quốc, Bảo tàng Thượng Hải, Bảo tàng Thiểm Tây.

## Xem thêm

* Khai Thành thạch kinh

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Một số mảnh vỡ được cho là của Hy Bình thạch kinh, hiện được lưu giữ tại Đại học Kyoto, gồm mảnh 61A và 61B.
# Cửu chương toán thuật

Sách *Cửu chương toán thuật*
Cửu chương toán thuật (chữ Hán: 九章算術) là một quyển sách về toán học của người Trung Quốc được biên soạn vào thời Đông Hán. Có tài liệu cho rằng, nó được viết khoảng năm 152 TCN bởi một người tên là Quốc Huy. Sách này sau đó được nhiều nhà toán học Trung Quốc mà trong đó có Lưu Huy và Tổ Xung Chi viết bổ sung.

Trong thế kỷ 7–10, *Cửu chương toán thuật* được dùng làm sách giáo khoa và trở thành một tác phẩm kinh điển đối với các nhà toán học cổ Trung Quốc. *Cửu chương toán thuật* là một cuốn tự điển toán học độc đáo phục vụ cho những người đạc điền, nhà thiên văn, hay những người thu thuế... của Trung Quốc. Tác phẩm này gồm có 246 bài toán trình bày giả thiết rồi đến lời giải. Tác phẩm này có 9 chương.

1. "Phương điền" (方田): Gồm cách tính diện tích của hình vuông, hình chữ nhật. Dùng số pi xấp xỉ 3 để tính diện tích hình tròn, hình vành khăn... Sau đó Tổ Xung Chi tìm ra pi gần bằng 3,14159265...
2. "Túc mễ" (粟米): Bao gồm những bài toán, mỗi bài tuân theo một thuật toán riêng nêu cách thu thuế thời cổ. Chương còn có các kiến thức về quy tắc tam suất và chia tỉ lệ trên số nguyên hay phân số.
3. "Suy phân" (衰分): Gồm những bài toán chia tỉ lệ, quy tắc tam suất đơn và kép.
4. "Thiếu quảng" (少廣): Có các quy tắc khai căn bậc hai và bậc ba.
5. "Thương công" (商功): Ước tính các công trình, tập trung những bài toán liên quan đến những kích thước khi xây dựng tường thành, đào hào hố, đắp pháo đài, xây đê điều... Trong đó có các công thức tính thể tích những khối khác nhau.
6. "Quân thâu" (均輸): Bao gồm một loạt bài toán về tính tổng của các cấp số cộng riêng biệt, về tính công chung của nhiều người có năng suất lao động khác nhau.
7. "Doanh bất túc" (盈不足): Gồm những bài toán từ dễ đến khó dẫn đến các phương pháp giải những phương trình tuyến tính và hệ phương trình tuyến tính.
8. "Phương trận" (方程): Gồm giải hệ năm phương trình tuyến tính. Do nhu cầu hoàn thiện việc giải hệ phương trình tuyến tính mà các nhà toán học Trung Hoa đã phát minh đầu tiên trên thế giới về cách giải ma trận. Ở châu Âu, ý niệm tương tự như thế về định thức được Leibniz tìm ra vào thế kỷ 17.
9. "Câu cổ" (勾股): Gồm những bài toán xác định khoảng cách và chiều cao không tới được nhờ định lý Thương Cao (商高定理) và các tính chất của tam giác đồng dạng.

Trong *Cửu chương toán thuật*, người Trung Quốc đã giải phương trình bậc hai mà sau này gọi là phương pháp "thiên tố". Thế kỷ 7, Vương Hiếu Thông đã dùng phương pháp ấy để giải phương trình bậc ba. Thế kỷ 13, Chu Thế Kiệt đã dùng phương pháp này để tìm nghiệm phương trình hữu tỉ bậc 4. Thế kỷ 13, đã trình bày chi tiết phương pháp thiên tố, thực chất phương pháp này tương đương với phương pháp Horner được phát minh ở châu Âu vào năm 1819.

## Các dịch phẩm

* Tiếng Anh: SHEN Kangshen – *The Nine Chapters on the Mathematical Art*, Oxford 1999. ISBN 0-19-853936-3
* Tiếng Pháp: Chemla, Karine, và Shuchun Guo – *Les neuf chapitres: le classique mathématique de la Chine ancienne et ses commentaires*, Paris: Dunod 2004.

## Xem thêm

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* "Cửu chương toán thuật trong lịch sử toán học Trung Quốc". *Diễn đàn toán học*. Truy cập ngày 2 tháng 4 năm 2017.
# Vương quốc

**Vương quốc** là một vùng lãnh thổ hay quốc gia được cai trị bởi chế độ quân chủ mà đứng đầu là một vị Quốc vương hoặc Nữ vương (còn có nhiều cách gọi khác như Vua, Quân vương,...) và luôn được thừa kế trị vì theo cách cha truyền con nối. Vương quốc nói chung thường dùng để chỉ về các nhà nước thời phong kiến hoặc chiếm hữu nô lệ thời Trung cổ. Tuy nhiên, ngày này trong thế giới hiện đại vẫn tồn tại các nhà nước theo chính thể quân chủ nhưng người đứng đầu không còn nắm thực quyền (Quân chủ lập hiến), vì vậy vương quốc vẫn được sử dụng thông dụng như Vương quốc Liên hiệp Anh, Vương quốc Thái Lan, Vương quốc Brunei, Vương quốc Na Uy hay Vương quốc Thụy Điển hoặc một số nhà nước ở Trung Đông vẫn dùng danh xưng là Hồi quốc do một Sultan đứng đầu.

Một khái niệm tương đối gần gũi với vương quốc là công quốc, một vùng đất được trị vì bởi một người có tước hiệu công tước hoặc các vương công, Thân vương (ví dụ: Công quốc Monaco). Trong lịch sử có nhiều vương quốc cổ nổi tiếng như Vương quốc Phù Nam, Vương quốc Champa, Vương quốc Lào, Vương quốc Cao Ly, Vương quốc Bồn Man, Vương quốc Lâu Lan, Vương quốc Pháp, Vương quốc Phổ, Vương quốc Bayern, v.v. Trong một vương quốc có thể thực hiện cai trị theo chế độ tập quyền, quyền lực thống nhất và không phân chia, tuy nhiên có thể cấu trúc theo mô hình phân quyền, tức trong vương quốc tồn tại các tiểu vương quốc hay tiểu quốc do một vị vua/thủ lĩnh của tiểu quốc trị vì nhưng phải phục tùng quốc vương, như các tiểu quốc của Vương quốc Champa thời Trung cổ).

Ngoài ra, vương quốc còn là một thuật ngữ có nghĩa rộng được sử dụng không chỉ để mô tả về một vùng đất lãnh thổ mà còn dùng để chỉ về những địa điểm, vị trí, những vùng đất huyền bí, thần thoại như *vương quốc thiên đường*, *vương quốc của trò chơi*, *vương quốc của tình yêu*, *vương quốc thú,* vương quốc côn trùng, sâu bọ*,* vương quốc của cá, tôm*, v.v.*

## Xem thêm

* Quốc gia
* Nhà nước
* Đế chế
* Đế quốc

## Tham khảo
# Hoằng Nông (quận)

**Hoằng Nông quận** (tiếng Trung: 弘農郡), còn được gọi là **Hằng Nông quận** (tiếng Trung: 恒農郡), là quận của Trung Quốc từ triều đại nhà Hán đến triều đại nhà Đường, nằm ở phía tây tỉnh Hà Nam và đông nam tỉnh Thiểm Tây ngày nay.

Quận Hoằng Nông được thành lập vào năm Nguyên Đỉnh thứ 4 (113 TCN). Nơi đặt trị sở là huyện Hoằng Nông, gần Hàm Cốc quan chiến lược. Quận này bao gồm 11 huyện là: Hoằng Nông (弘農), Lô Thị (盧氏), Thiểm (陝), Nghi Dương (宜陽), Mẫn Trì (黽池), Đan Thủy (丹水), Tân An (新安), Thương (商), Tích (析), Lục Hồn (陸渾), Thương Lạc (上雒). Dân số là 475.954 vào năm 2, trong 118.091 hộ gia đình. Trong năm 39, các huyện Hồ và Hóa Âm được thêm vào, trong khi Thương và Thương Lạc trở thành một phần của doãn Kinh Triệu. Quận này có 46.815 hộ gia đình và dân số 199.113 người vào năm 140.

Hoằng Nông trở nên nhỏ hơn nhiều từ triều đại nhà Tấn cho đến khi bị giải thể vào đầu triều đại nhà Tùy khi các quận mới được thành lập. Năm 607, Quắc Châu (虢州, nay là Linh Bảo, Hà Nam) được đổi tên thành Hoằng Nông quận. Vào năm 617, Thiểm Châu (陕州) được thành lập ở phần phía bắc của Hoằng Nông. Trong triều đại nhà Đường, Hoằng Nông quận trở thành một tên thay thế của Quắc Châu. Quận này chia thành 6 huyện, với dân số 88.845 người trong 28.249 hộ gia đình.

## Chú thích
# 123 TCN

|  |  |
| --- | --- |
| Thiên niên kỷ: | thiên niên kỷ 1 TCN |
| Thế kỷ: | * thế kỷ 3 TCN
* **thế kỷ 2 TCN thế kỷ 1 TCN
 |
| Thập niên: | * thập niên 140 TCN
* thập niên 130 TCN
* **thập niên 120 TCN thập niên 110 TCN
* thập niên 100 TCN
 |
| Năm: | * 126 TCN
* 125 TCN
* 124 TCN
* **123 TCN 122 TCN
* 121 TCN
* 120 TCN
 |

123 TCN trong lịch khác| Lịch Gregory | 123 TCN *CXXII TCN* |
| Ab urbe condita | 631 |
| Năm niên hiệu Anh | *N/A* |
| Lịch Armenia | *N/A* |
| Lịch Assyria | 4628 |
| Lịch Ấn Độ giáo |  |
|  - *Vikram Samvat* | −66 – −65 |
|  - *Shaka Samvat* | *N/A* |
|  - *Kali Yuga* | 2979–2980 |
| Lịch Bahá’í | −1966 – −1965 |
| Lịch Bengal | −715 |
| Lịch Berber | 828 |
| Can Chi | Đinh Tỵ (丁巳年) 2574 hoặc 2514     *— đến —* Mậu Ngọ (戊午年) 2575 hoặc 2515 |
| Lịch Chủ thể | *N/A* |
| Lịch Copt | −406 – −405 |
| Lịch Dân Quốc | 2034 trước Dân Quốc 民前2034年 |
| Lịch Do Thái | 3638–3639 |
| Lịch Đông La Mã | 5386–5387 |
| Lịch Ethiopia | −130 – −129 |
| Lịch Holocen | 9878 |
| Lịch Hồi giáo | 767 BH – 766 BH |
| Lịch Igbo | −1122 – −1121 |
| Lịch Iran | 744 BP – 743 BP |
| Lịch Julius | *N/A* |
| Lịch Myanma | −760 |
| Lịch Nhật Bản | *N/A* |
| Phật lịch | 422 |
| Dương lịch Thái | 421 |
| Lịch Triều Tiên | 2211 |

**Năm 123 TCN** là một năm trong lịch Julius.

## Sự kiện

## Sinh

## Mất

## Tham khảo
# Âm Dương gia

**Âm Dương gia** (giản thể: 阴阳家, phồn thể: 陰陽家, bính âm: Yīnyángjiā) là một trong những học phái chủ lưu tại Trung Quốc vào thời Đông Chu Chiến quốc. Học phái này lấy học thuyết Âm dương - Ngũ hành làm tôn chỉ, tên cổ là Âm Dương gia, cũng gọi là **Ngũ Hành gia**, **Âm Dương Ngũ Hành gia**.

Trong *Luận lục gia yếu chỉ*, Tư Mã Đàm liệt Âm Dương gia làm học phái đứng đầu lục gia; *Hán thư - Nghệ văn chí* liệt học phái này vào "cửu lưu".

Âm - Dương vốn chỉ hai hiện tượng / sự vật đối lập nhau, "một âm một dương gọi là đạo" (*Chu Dịch - Hệ từ truyện*). Âm Dương gia đem tác dụng mâu thuẫn của âm và dương suy diễn thần bí hóa.

## Tổng quan

Trâu Diễn được coi là người sáng lập ra Âm Dương gia. Học thuyết của ông cố gắng giải thích vũ trụ theo các lực cơ bản trong tự nhiên: sự bổ sung lẫn nhau của âm (tối, lạnh, nữ giới, tiêu cực) và dương (ánh sáng, nóng, nam giới, tích cực) cùng với ngũ hành (kim, mộc, thủy, hỏa, thổ). Trong những ngày đầu, học thuyết này có tầm ảnh hưởng lớn nhất tại nước Yến và Tề. Trong thời kỳ sau, học thuyết nhận thức luận này có ý nghĩa trong cả triết học và niềm tin phổ biến. Những lý thuyết do học phái này đưa ra được hấp thụ vào Đạo giáo và y học cổ truyền Trung Quốc. Các văn bản sớm nhất còn tồn tại về nó là *Mã vương đôi* và *Hoàng Đế nội kinh*.

## Nhân vật tiêu biểu

Trâu Diễn (305 - 240 TCN) là một nhà triết học Trung Quốc cổ đại nổi tiếng và là nhà tư tưởng đại diện Âm Dương gia trong thời đại Bách gia chư tử của triết học Trung Quốc; là học giả nổi tiếng của Tắc Hạ học cung ở nước Tề. Joseph Needham, một nhà tội phạm học người Anh đã mô tả Trâu Diễn là "người sáng lập thực sự của tất cả các tư tưởng khoa học Trung Quốc". Những lời dạy của ông đã kết hợp và hệ thống hóa hai lý thuyết trong thời Chiến Quốc: Âm Dương và Ngũ hành.

Trong triều đại nhà Hán, các khái niệm của học phái này được tích hợp vào hệ tư tưởng Nho giáo, Trương Thương (253 - 152 TCN) và Đổng Trọng Thư (179 - 104 TCN) là những nhân vật chính trong quá trình này.

## Lưu phái

Học phái Âm Dương gia sau thời Ngụy Tấn đã không còn tồn tại. *Hán thư - Nghệ văn chí* ghi lại Âm Dương gia có các tác phẩm tiêu biểu là "Nhị thập nhất gia, tam bách lục thập cửu thiên", nhưng đều không còn lưu truyền tới ngày nay. Nhưng từ *Xuân Thu phồn lộ* của Đổng Tọng Thư vẫn có thể nhìn đến một ít nội dung về học thuyết của Âm Dương gia.

Các tư tưởng "Âm Dương", "Ngũ hành" trong thời kỳ Chiến Quốc hợp nhất với tư tưởng Đạo gia, Phương Tiên đạo hình thành học phái Hoàng Đế; trong triều đại nhà Hán, dung hợp với học thuyết của Lão Tử hình thành Hoàng Lão đạo, về sau dần diễn biến trở thành Đạo giáo hiện tại.

Học thuyết của Âm Dương gia là một thành phần quan trọng trong hệ tư tưởng của Trung Quốc trong nhiều ngàn năm, nó cụ thể hóa sự ảnh hưởng của thế giới tự nhiên tới con người.

## Chú thích

## Tham khảo
# Nghi Dương, Lạc Dương

**Nghi Dương** (chữ Hán giản thể: 宜阳县, âm Hán Việt: *Nghi Dương huyện*) là một huyện thuộc địa cấp thị Lạc Dương, tỉnh Hà Nam, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện Nghi Dương có diện tích km², dân số năm 1999 là 644548 người.Huyện Nghi Dương có mã số bưu chính 471600

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Trang web chính thức của huyện Nghi Dươngl Lưu trữ ngày 30 tháng 3 năm 2009 tại Wayback Machine
# Nhiễm Canh

| Nhiễm Canh冉耕 |
| --- |
| Đông Bình công |
| Chân dung Nhiễm Canh trong *Tranh vẽ bán thân của các bậc chí thánh tiên hiền* (至聖先賢半身像) ở Bảo tàng Cố cung Quốc gia |
| Tên chữ | Bá Ngưu |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | 544 TCN |
| Mất | *không rõ* |
| Giới tính | nam |
| Học vấn |  |
| Thầy giáo | Khổng Tử |
|  |
| Nghề nghiệp | nhà triết học |
| Tôn giáo | Nho giáo |
| Quốc gia | Lỗ |
| Thời kỳ | Xuân Thu |
| Truy phong |
| Tước hiệu |  |
| Vận hầubởi Đường Huyền Tông |
| Đông Bình công / Vận côngbởi Nhà Tống |
|  |
| x • t • s |

**Nhiễm Canh** (冉耕, 544 TCN-?), tự **Bá Ngưu** (伯牛), là một trong những học trò của Khổng Tử lưu danh trong Luận Ngữ, đồng thời cùng với Nhan Hồi (颜回), Mẫn Tổn (闵损), Nhiễm Ung (冉雍) được xếp vào nhóm triết gia về đức hạnh trong nhóm 10 triết gia của "Khổng Môn" (Khổng Môn Thập triết - 孔门十哲).

## Tiểu sử

Nhiễm Canh là người nước Lỗ, cùng họ với các môn sinh lỗi lạc khác của Khổng Tử là Nhiễm Ung và Nhiễm Cầu (冉求). Tuy là học trò của Khổng Tử nhưng ông chỉ kém sư phụ 7 tuổi.

Tài đức của Bá Ngưu được sư phụ Khổng Tử rất chú ý, có thể sánh cùng Nhan Uyên, Mẫn Tổn, chỉ tiếc ông không có cơ hội lập công. Khi ông lâm bệnh hiểm nghèo, không muốn gặp mọi người, Khổng Tử tới thăm, cảm thương vô hạn mà nói rằng đó là mệnh trời: "*Thôi rồi, đây là mệnh rồi. Người tốt thế này mà mắc bệnh này. Người tốt thế này mà mắc bệnh này !*". Ông mất vì bệnh hiểm nghèo, trong bộ Hoài Nam Tử (淮南子) của Đạo giáo nói rằng đó là bệnh phong, một trong tứ chứng nan y thời bấy giờ.

## Danh hiệu

Năm Khai Nguyên thứ 27 (739), vua Đường Huyền Tông phong ông là "Vận hầu"

Thời Tống, ông được phong "Đông Bình công", sau đổi là "Vận công".

## Tham khảo
# Tảo Dương

**Tảo Dương** (chữ Hán giản thể:枣阳市) là một thành phố cấp huyện thuộc địa cấp thị Tương Dương, tỉnh Hồ Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Thành phố Tảo Dương đã được thành lập từ thời nhà Tần. Thành phố này có diện tích 3277 ki-lô-mét vuông, dân số năm 1999 là 1.096.663 người. Mã số bưu chính là 441200. Ở đây có di chỉ Điều Long Bài và quần thể mộ Cửu Liên Đồng.

## Tham khảo
# Lịch đại đế vương đồ quyền

| Lịch đại đế vương đồ quyền |
| --- |
|  |
| Tác giả | Diêm Lập Bản |
| Thời gian | Thế kỷ VII |
| Loại | Lụa |
| Địa điểm | Bảo tàng Mỹ thuật Boston |

**Lịch đại đế vương đồ quyền** (chữ Hán: 歷代帝王圖卷) hoặc **Cổ đế vương đồ quyền** (chữ Hán: 古帝王圖卷) hoặc **Cổ đế hoàng đồ quyền** (chữ Hán: 古帝皇圖卷) hoặc **Cổ liệt đế đồ quyền** (chữ Hán: 古列帝圖卷) hoặc **Thập tam đế đồ quyền** (chữ Hán: 十三帝圖卷) là những nhan đề của một họa phẩm của tác giả Diêm Lập Bản, mô tả 13 hoàng đế trong lịch sử Trung Hoa, gồm: Hán Chiêu Đế, Hán Quang Vũ Đế, Tào Ngụy Văn Đế, Hán Chiêu Liệt Đế, Đông Ngô Đại Đế, Tấn Vũ Đế, Bắc Chu Vũ Đế, Trần Văn Đế, Trần Phế Đế, Trần Tuyên Đế, Trần Hậu Chủ, Tùy Văn Đế, Tùy Dạng Đế. Hiện họa phẩm này được trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Boston, Boston, Hoa Kỳ.

## Nội dung

## Nhân vật

| Thứ tự | Chân dung | Hoàng đế | Trị vì |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 |  | Hán Chiêu Đế | 87 TCN – 74 TCN |
| 2 |  | Hán Quang Vũ Đế | 25 – 57 |
| 3 |  | Ngụy Văn Đế | 220–226 |
| 4 |  | Ngô Đại Đế | 229–252 |
| 5 |  | Hán Chiêu Liệt Đế | 221–223 |
| 6 |  | Tấn Vũ Đế | 265–290 |
| 7 |  | Trần Tuyên Đế | 568–582 |
| 8 |  | Trần Văn Đế | 560–566 |
| 9 |  | Trần Phế Đế | 566–568 |
| 10 |  | Trần Hậu Chủ | 582–589 |
| 11 |  | Bắc Chu Vũ Đế | 561–578 |
| 12 |  | Tùy Văn Đế | 581–604 |
| 13 |  | Tùy Dạng Đế | 604–618 |

## Tham khảo

### Văn học

* Eli Lancman: *Chinese Portraiture*. Tuttle, Tokio u. a. 1966, ISBN 0-80480-104-5.

## Liên kết ngoài

* Vorstellung beim MFA Boston
* Thông tin bức tranh
# Tháng chạp

**Tháng Chạp**, còn gọi là **tháng củ mật**, là tháng cuối cùng của một năm âm lịch - tháng thứ mười hai (12) đối với các năm âm lịch thường hoặc tháng thứ mười ba (13) trong những năm âm lịch nhuận. Tháng âm lịch nào cũng chỉ có thể có từ 29 đến 30 ngày, tùy theo thời điểm diễn ra hai kỳ trăng non kế tiếp nhau theo giờ địa phương. Ở Việt Nam đó là GMT+7. Xem thêm lịch Trung Quốc. Tháng Chạp là tháng luôn luôn diễn ra sau ngày đông chí. Cách tính số lượng ngày trong tháng âm lịch và số tháng trong năm cũng như việc xác định tháng nào là tháng nhuận (nếu có trong năm âm lịch đó) tương đối phức tạp.

Người Trung Quốc xưa gọi tháng 12 âm lịch là tháng Quý đông (tháng cuối mùa đông), nhưng còn một cái tên khác là "Lạp nguyệt". Chữ "lạp" có xuất xứ từ thịt, vì từ thời xưa người Trung Quốc đã thích ướp thịt khô vào dịp mùa đông để dành ăn quanh năm. Việc ướp thịt rộ lên vào tháng 12, và đó là lý do vì sao người Trung Quốc gọi đây là Lạp nguyệt. Lạp cũng là lễ tế cuối năm của người Trung Quốc. Từ thời nhà Chu, tháng 12 là dịp nhà vua nghỉ ngơi săn bắn, còn đặt lệ: lễ tế tất niên gọi là "đại lạp".

Trong Giáo trình lịch sử ngữ âm tiếng Việt do Nguyễn Tài Cẩn biên soạn, chính từ 2 chữ "Lạp nguyệt" này, người Việt đã đọc chệch từ Lạp thành Chạp. Tương tự là tháng Giêng, bắt nguồn từ hai chữ "Chính nguyệt".

Người xưa gọi tháng Chạp là "tháng củ mật" bởi tháng ấy nhiều trộm đạo. "Củ" là củ soát, mang nghĩa kiểm soát, còn "mật" là cẩn mật, nghĩa là kiểm soát cẩn mật. Đến tháng Chạp này, các quan phủ thường hay nhắc nhở những người dân cần cẩn mật, các tuần đinh phải tăng cường kiểm soát cẩn mật để phòng ngừa trộm cắp.

Cho đến nay, tháng Chạp vẫn được coi là "tháng củ mật". Đây là tháng làm ăn không chỉ của người lương thiện mà của cả người bất lương vì cuối năm ai cũng có nhu cầu Tết. Do đó, kẻ trộm cắp tăng cường nhòm ngó, tìm cơ hội để lấy cắp món này món kia. Ngoài ra "tháng củ mật" vì theo quan niệm của dân ta cho rằng đây là tháng xui xẻo hay là tháng có thể dễ mất mát tiền của, hay bị "tai bay vạ gió", có khi hao người tốn của với những lý do hết sức khác nhau nhưng thường cho là… đen và đắng như Củ Mật.

## Tham khảo