# Trương Xương Tông

**Trương Xương Tông** (chữ Hán: 张昌宗, ? - 705), tên thật là **Trương Tông Chi** (张宗之) là một quan chức nhà Đường, cùng em trai Trương Dịch Chi nổi tiếng trong lịch sử là tình nhân của Võ Tắc Thiên.

## Tiểu sử

Trương Xương Tông tên thật là **Trương Tông Chi** (张宗之), các ghi chép đời sau thường gọi tắt là Trương Xương Tông như hiện tại. Nguyên quán của ông là huyện Nghĩa Phong, Định Châu (nay thuộc thành phố An Châu, tỉnh Hà Bắc), xuất thân thế gia, là cháu nội của Trương Hành Thành (張行成) - Tể tướng dưới triều Đường Thái Tông. Trương Hành Thành có con trai là Trương Hy Tang (张希臧) kế thừa tước vị *Bác Bình Huyện công* (北平县公), lấy vợ Tạng thị (臧氏) là hậu duệ Tạng Đồ sinh ra bảy người con trai, Trương Xương Tông là con trai thứ sáu còn Trương Dịch Chi là con trai út.

Năm Vạn Tuế Thông Thiên thứ 2 (697), Trương Xương Tông được Thái Bình công chúa đưa vào cung để hầu hạ Võ hoàng, nhờ nhan sắc tuấn tú lại giỏi phòng the nên lập tức được Võ hoàng sủng ái, về sau lại mang thêm em trai Dịch Chi vào tẩm cung phụng hầu, được Võ Tắc Thiên thiên vị hơn cả. Các quan lại cấp cao trong triều và tôn thất, phần nhiều để lấy lòng liền gọi hai người là *Ngũ lang* (五郎) và *Lục lang* (六郎). Nhờ hai con trai được Nữ hoàng sủng ái, mẹ ruột của họ Tạng thị (cũng là một mỹ nhân, ngoài 40 tuổi nhưng xuân sắc như mới ngoài 30) được Võ đế phong làm Thái phu nhân, sau lại đứng ra làm chủ mà gả bà cho Tể tướng Lý Quýnh Tú (李迥秀). Lý Quýnh Tú vì không vui vẻ nên luôn uống rượu say khướt để tránh gần gũi với Tạng thị, anh em họ Trương liền hạch tội với Võ hoàng khiến ông bị đày đi làm Thứ sử Hành Châu.

Trương Xương Tông làm quan đến Xuân quan Thị lang, về sau lại được ban tước *Nghiệp Quốc công* (邺国公). Ông cũng là một người có tài hoa, vì vậy năm Thánh Lịch thứ 2 (699), Võ Tắc Thiên hạ lệnh cho ông cùng Lý Kiệu (李峤) và Trương Duyệt (张说) biên soạn cuốn *Tam giáo châu anh* (三教珠英).

Những năm cuối Võ Chu, Võ Tắc Thiên sa vào hưởng lạc, ông cùng em trai làm bại hoại triều cương. Các anh trai ông trong nhà đều giữ chức quan cao trong triều đình, như Trương Xương Kỳ (张昌期) giữ chức Biện Châu thứ sử, Trương Xương Nghi (张昌仪) giữ chức Thượng phương thiếu giám dù cả hai người đều không có tài năng gì nổi trội. Không những thế, Trương Xương Tông còn liều lĩnh tư thông với một nha đầu thân cận của Võ hoàng. Vào một ngày bị Võ hoàng bắt gặp, bà đã rút gươm và chém sượt qua đầu. Tuy nhiên sau đó chuyện này đã được giải quyết êm vì Thái Bình Công chúa có ý kiến rằng: "*Không nên làm to chuyện, làm trò cười cho thiên hạ*". Lúc này bà tuổi cao, anh em họ Trương dần tìm cách can dự vào triều chính, khiến các con của Võ Hiển là Thiệu vương Lý Trọng Nhuận, Vĩnh Thái Công chúa Lý Tiên Huệ, Phò mã Võ Diên Cơ (con trai Võ Thừa Tự) đều rất bất bình. Anh em họ Trương nhân đó gièm pha, Võ hoàng phái người ban chết tất cả.

Năm Trường An thứ 3 (703), anh em họ Trương oán giận tể tướng Ngụy Nguyên Trung vì Nguyên Trung không coi trọng anh trai của họ, lại lo sợ sau khi bà chết đi thì Nguyên Trung sẽ tìm cách hại mình, nên đã cáo buộc Nguyên Trung cùng Cao Tiển, thân cận của Thái Bình Công chúa, ngày đêm mong cho bà chóng chết. Anh em họ Trương còn thuyết phục Trương Thuyết ra làm chứng, nhưng Trương Thuyết nói hết âm mưu của hai tên đó trước mặt Võ hoàng. Nhưng rốt cục, Võ hoàng vì mải mê nam sủng nên vẫn lưu đày Ngụy Nguyên Trung, Cao Tiển và Trương Thuyết. Mùa thu năm thứ 4 (704), nhiều quan lại lên tiếng cáo buộc Trương Dịch Chi, Trương Xương Tông và anh em họ là Đồng Hưu, Xương Kỳ nhận hối lộ; Võ hoàng bèn giáng chức Đồng Hưu và Xương Kì nhưng lại giật dây cho Tể tướng khi ấy là Dương Tái Tư không được động tới hai nam sủng của mình, nên anh em họ Trương được vô sự.

Đến tháng 12 (âm lịch), Võ hoàng lâm bệnh ở Trường Sinh viện (長生院). Các đại thần đều không được gặp mặt, chỉ có anh em họ Trương được vào hầu mà thôi. Nhiều đại thần e ngại bọn họ Trương sẽ tìm cách chiếm ngôi, nên lũ lượt dâng sớ tố cáo chúng về tội phản quốc. Sau khi bệnh tình của bà có thuyên giảm, Tể tướng Thôi Huyền Vĩ đề nghị chỉ nên cho Thái tử Võ Hiển và Tương vương Võ Đán được vào hầu mà thôi, nhưng bà không theo. Về sau còn có Hoàn Ngạn Phạm và Tống Cảnh dâng sớ cáo buộc, bà cho Tống Cảnh điều tra việc đó, nhưng không được bao lâu lại hạ lệnh xá miễn cho hai người. Sang mùa xuân năm sau (705), cải niên hiệu là Thần Long (神龍). Sau khi cải nguyên không lâu, Võ hoàng lại lâm bệnh, thường xuyên ở Nghênh Tiên cung (迎仙宮) và không hỏi đến chính sự. Anh em Dịch Chi và Xương Tông tiếp tục trông giữ mọi việc, lúc này cả hai lần lượt được ghi đảm nhiệm Lân đài giám (麟台監) cùng Xuân Quan Thị lang (春官侍郎). Các đại thần là Phụng Các Thị lang Trương Giản Chi, Loan Đài Thị lang Thôi Huyền Vĩ, Trung Đài Hữu thừa Kính Huy, Tư Hình Thiếu khanh Hoàn Ngạn Phạm, Tương vương phủ Tư mã Viên Thứ Kỷ và Tả Tán kỵ Thị lang Lý Trạm muốn diệt trừ hai người, khôi phục lại nhà Đường.

Năm Thần Long thứ nhất (705), tháng Giêng, ngày 12 (âm lịch), các đại thần nhân lúc Võ Tắc Thiên ốm nặng đã phát động chính biến Thần Long, đón Lý Hiến phục vị Hoàng đế, đồng thời xử tử hai anh em họ Trương bằng cách chặt đầu. Cùng ngày hôm đó, ba người anh em ruột khác là Xương Kỳ, Xương Nghi và Đồng Hưu cũng bị triều đình bắt giữ và xử tử. *Thái Bình quảng ký* ghi lại rằng, sau khi bị giết ở viện Nghênh Tiên, thi thể của anh em họ Trương bị đem ra ngoài. Thủ cấp của họ cùng các anh em bị đem bêu ở phía nam cầu Thiên Tân tại Lạc Dương. Dân chúng và những người oán hận anh em họ Trương oai tác oai quái bao năm qua đã đổ xô tới xẻo thịt thi thể họ, chỉ trong chốc lát đã chỉ còn lại bộ xương. Toàn bộ gia sản khổng lồ mà gia tộc họ Trương vơ vét và được ban thưởng bấy lâu đều bị triều đình tịch thu sung công quỹ, nữ quyến trong nhà (bao gồm cả Tạng thị) bị tước bỏ danh vị, đày làm nô tỳ, Lý Quýnh Tú bị giáng làm Trưởng sử Hành Châu.

Một chi tiết khá thú vị là Cựu Đường thư ghi chép rằng Trương Dịch Chi - em trai của ông là cha ruột của Dương Quốc Trung- một ngoại thích nổi tiếng nhà Đường và là anh của Dương quý phi. Hồ Tam Tỉnh (胡三省) tiến hành chú thích Tư trị thông giám, có nói:「*"Dựa theo cuốn [Thiên Bảo cố sự] của Trịnh Thẩm, Dương Quốc Trung vốn là con trai Trương Dịch Chi. Y vốn là con của Dịch Chi với một nữ nô ở Tân Châu"*」, tuy nhiên chính Hồ Tam Tỉnh cũng lại nói rất có thể đây chỉ là lời đồn vô căn cứ. Bên cạnh đó, vào khoảng năm Thiên Bảo về sau (năm 750), Dương Chiêu từng vì Trương Dịch Chi, Trương Xương Tông mà xin lật lại bản án, cầu truy phong cho hai người. Điều này có thể chứng minh, ít nhiều lời đồn đãi này là có căn cứ.

## Chú thích