Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hoằng Nông Dương thị

**Hoằng Nông Dương thị** (chữ Hán : 弘农杨氏) là một sĩ tộc nổi danh trong lịch sử Trung Quốc, có nguồn gốc từ huyện Hoa Âm, quận Hoằng Nông (nay thuộc phía tây tỉnh Hà Nam). Dòng họ này có nguồn gốc từ thời Xuân Thu, phát triển mạnh mẽ vào thời nhà Tùy và nhà Đường, ảnh hưởng đến cả chính trị của cả một quốc gia.

## Tiểu sử

Gia tộc này được cho là xuất phát từ Dương Thiệt thị (羊舌氏) - một dòng họ quý tộc nước Tấn thời Xuân Thu. Năm 514 TCN, Dương Thiệt thị bị Lục khanh nước Tấn tiêu diệt, hậu duệ là Dương Thục Ngã (杨食我) chạy đến Hoa Sơn, sau đó định cư tại quận Hoằng Nông, từ đó con cháu lấy nơi đây làm đất tổ.

Thời Tây Hán, có Dương Hỉ (杨喜) tòng quân, ban đầu phục vụ dưới trướng Hàn Tín, hạ sát Hạng Vũ, về sau nhờ quân công mà được Hán Cao Tổ Lưu Bang phong làm *Xích Tuyền hầu* (赤泉侯). Chắt của Dương Hỉ là Dương Xưởng (楊敞) nhờ được Hoắc Quang trọng dụng mà thăng làm Tể tướng dưới thời Hán Chiêu Đế, sau lại được Tư Mã Thiên gả con gái cho, thụ tước *An Bình hầu* (安平侯). Cháu của Dương Xưởng là Dương Bảo (楊寶) nổi tiếng với thành ngữ "*Kết thảo hàm hoàn*" (結草銜環), có công nghiên cứu Kinh Thư, nổi danh đương thời vì lòng chính trực, được đích thân Hán Quang Vũ Đế Lưu Tú triệu kiến bằng xe ngựa hoàng gia. Con trai ông, Dương Chấn (楊震, 54 - 124) giữ chức Thái thú dưới thời Đông Hán, nổi tiếng thanh liêm chính trực, thăng đến Thái úy, hậu duệ của ông sau đó cũng có ba người làm tới Thái úy như Dương Bưu, vô cùng hiếm thấy. Cuối thời Đông Hán lại có Dương Tu là mưu sĩ của Tào Tháo và Tào Thực.

Theo Tùy thư, Tùy Văn Đế Dương Kiên chính là xuất thân từ gia tộc này, là hậu duệ đời thứ 14 của Dương Chấn. Tuy nhiên gần đây có nhiều quan điểm bác bỏ điều này, như học giả Vương Đồng Linh (王桐齡) cho rằng Dương Kiên có quê gốc ở trấn Vũ Xuyên (nay thuộc huyện Vũ Xuyên, khu tự trị Nội Mông Cổ). Dù như vậy, hoàng tộc nhà Tùy về sau vẫn ghi trong bia mộ là "Hoằng Nông Hoa Âm".

Thời Đường, có Dương Lệnh Bổn (杨令本) từng làm Thứ sử của Kim Châu. Gia tộc này gây ảnh hưởng lớn đối với triều đại nhờ sự chuyên sủng của người cháu gái của Lệnh Bổn - Dương Ngọc Hoàn, một trong Tứ đại mỹ nhân Trung Hoa, đại sủng phi của Đường Huyền Tông Lý Long Cơ. Nhờ vậy, Hoằng Nông Dương thị có nhiều người được Huyền Tông trọng dụng, tiêu biểu là anh họ của Dương quý phi là Dương Quốc Trung dù không có tài cán lớn nhưng vẫn thăng đến chức Tướng quốc, thế lực to lớn, từng một thời độc bá triều cương. Sau thời loạn An Sử, Dương quý phi và Dương Quốc Trung đều bị xử tử, gia tộc này cũng không còn được ân sủng như trước.

## Nhân vật nổi bật

* Dương Bưu
* Dương Tu
* Tùy Văn Đế
* Tùy Dạng Đế
* Tùy Dượng Đế
* Dương Tố
* Dương quý phi
* Dương Quốc Trung

## Tham khảo
# Giang Nam

Tây Thi kiều, Mộc Độc cổ trấn, Tô Châu
**Giang Nam** (phía nam của sông, tiếng Trung: 江南; bính âm: *Jiāngnán*; Wade–Giles: **Chiang-nan**) là tên gọi trong văn hóa Trung Quốc chỉ vùng đất nằm về phía nam của hạ lưu Trường Giang (Dương Tử), là con sông dài nhất châu Á, bao gồm cả vùng phía nam của đồng bằng Trường Giang, nơi tập trung của các cư dân sử dụng tiếng Ngô.

## Địa lý

Nông thôn Giang Nam
Vùng đất Giang Nam thường được xác định là bao gồm thành phố Thượng Hải, phía nam của tỉnh Giang Tô và tỉnh An Huy, phía bắc của tỉnh Giang Tây và tỉnh Chiết Giang. Khu vực quanh hồ Động Đình và một số khu vực của tỉnh Phúc Kiến đôi khi cũng được tính là thuộc vùng Giang Nam. Các thành phố quan trọng nhất của Giang Nam là Thượng Hải, Nam Kinh, Ninh Ba, Hàng Châu, Tô Châu, Vô Tích, Thường Châu và Thiệu Hưng.

## Lịch sử

## Văn hóa

### Thi ca, văn học

### Kiến trúc

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
# Trương Dịch

| Trương Dịch |
| --- |
| —  Địa cấp thị  — |
| 张掖市 |
| Chuyển tự Trung văn |
|  • Giản thể | 张掖市 |
|  • Phồn thể | 張掖市 |
|  • Bính âm | Zhāngyì shì |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  Vị trí trong tỉnh Cam Túc |
| Trương DịchVị trí tại Trung Quốc |
| Tọa độ: ﻿ / ﻿  |
| Quốc gia | Trung Quốc |
| Tỉnh | Cam Túc |
| Trụ sở hành chính | Cam Châu |
| Diện tích |
|  • Địa cấp thị | 16,360 mi2 (42.372 km2) |
| Dân số (2004) |
|  • Địa cấp thị | 1.275.000 |
|  • Mật độ | 78/mi2 (30/km2) |
|  • Vùng đô thị | 260.000 |
| Múi giờ | UTC+8 |
| Mã bưu chính | 734000 |
| Mã điện thoại | 936 |
| Website |  |

**Trương Dịch** (張掖) là một địa cấp thị thuộc tỉnh Cam Túc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.

## Địa lý

Địa cấp thị Trương Dịch ở phía tây tỉnh Cam Túc. Phía tây tiếp giáp hai địa cấp thị cùng tỉnh là Tửu Tuyền và Gia Dục Quan. Phía đông tiếp giáp hai địa cấp thị Kim Xương và Vũ Uy. Phía bắc là Nội Mông Cổ còn phía nam là tỉnh Thanh Hải.

## Các đơn vị hành chính

Địa cấp thị Trương Dịch có các đơn vị cấp huyện sau:

* Quận Cam Châu (甘州)
* Huyện Dân Nhạc (民樂)
* Huyện Lâm Trạch (臨澤)
* Huyện Cao Đài (高臺)
* Huyện Sơn Đan (山丹)
* Huyện tự trị dân tộc Dụ Cố Túc Nam (肅南裕固族自治縣)

| Bản đồ |
| --- |
|  |
| # | Tên | Tiếng Trung | Bính âm | Dân số (2010) | Diện tích (km²) | Mật độ (/km²) |
| 1 | Quận Cam Châu | 甘州区 | Gānzhōu Qū | 507.433 | 4.240 | 120 |
| 2 | Huyện Dân Nhạc | 民乐县 | Mínlè Xiàn | 219.356 | 3.687 | 59 |
| 3 | Huyện Lâm Trạch | 临泽县 | Línzé Xiàn | 134.328 | 2.777 | 48 |
| 4 | Huyện Cao Đài | 高台县 | Gāotái Xiàn | 143.446 | 4.312 | 33 |
| 5 | Huyện Sơn Đan | 山丹县 | Shāndān Xiàn | 161.299 | 5.402 | 30 |
| 6 | Huyện tự trị Dân tộc Dụ Cố Túc Nam | 肃南裕固族自治县 | Sùnán Yùgùzú Zìzhìxiàn | 33.653 | 20.456 | 2 |

## Tham khảo
# Liêu Hà

**Sông Liêu** (giản thể: 辽河; phồn thể: 遼河; bính âm: *Liáo hé*; phiên âm Hán-Việt: *Liêu Hà*) là một dòng sông lớn ở miền nam Mãn Châu. Với chiều dài 1345 km, con sông này được xếp vào nhóm 7 dòng sông lớn nhất Trung Quốc. Tên tỉnh Liêu Ninh và bán đảo Liêu Đông đều lấy từ tên dòng sông này.

Sông Liêu có hai nguồn ở hai phía đông và tây. Nguồn chính là dòng **Lão Cáp** (老哈河, Laoha He) bắt nguồn từ Hà Bắc chảy vào phía đông nam khu tự trị Nội Mông, nơi có sông **Tây Lạp Mộc Luân** (西拉木倫河, tiếng Mông Cổ: *Šira Mören*, tiếng Anh: *Xar Moron*) tiếp nước bên tả ngạn để trở thành dòng **Tây Liêu** (*Xiliao He*, 西遼河). Trước khi vào địa phận Cát Lâm, dòng Tây Liêu lại đón nhận dòng **Tô Hạp** (*Xinkai he*, 苏台河).

Nguồn phía đông của sông Liêu là dòng **Đông Liêu** (*Dongliao He*, 東遼河) bắt nguồn từ vùng núi thấp ở miền trung Liêu Ninh. Đông Liêu và Tây Liêu gặp nhau ở Khang Bình, Liêu Ninh chính thức thành sông Liêu. Từ đấy, sông Liêu chảy về phía tây nam qua vùng bình nguyên rộng lớn và thoát ra biển Bột Hải. Trước khi đổ ra biển, sông Liêu còn nhận nước từ một số sông nữa ở cả hai bên hữu ngạn và tả ngạn.

## Tham khảo
# Đại lý tự

**Đại lý tự** (大理寺) là một trong quan chế Lục tự. Đại lý tự là cơ quan có nhiệm vụ xét lại những án nặng đã xử rồi, như án về tử tội hay tội lưu rồi gởi kết quả cuộc điều tra qua bộ Hình để đệ tâu lên vua xin quyết định.

Được áp dụng từ thời Hồng Đức, Đại lý tự giữ vai trò quan trọng về tư pháp. Trong lúc xét những tù hiện giam, phải có quan chức của Đại lý tự.  Nếu người có tội kêu là xét oan, thì quan chức của Đại lý tự phải cùng người có tội biện bách bẻ bác với nhau.  Xong Đại lý tự sẽ cho ý kiến và lập án văn, đưa lên vua xét lần cuối cùng.  Nếu có sự kêu ca về bản án đã xử và nếu được sự chấp thuận của bộ Hình, thì án văn sẽ được Ngũ phủ Đô đốc cùng Ngự sử đài hợp với Đại lý tự duyệt lại.  Trong tất cả mọi trường hợp, trừ trường hợp án tử hình, bản án xử lại được trao trở xuống theo thứ bực để trừng phạt.  Nếu Đại lý tự thấy bản án vô lý một cách hiển nhiên thì sẽ gửi ngay bản án đó cho bản quan khác, hoặc xin quan trong triều định nghị, hoặc sau hết, có thể xin quyết định của vua.

Cũng như các tự khác trong Lục tự, Đại lý tự do quan Tự khanh đứng đầu, Tự thiếu khanh thứ nhì và có các thuộc cấp Chủ sự, Tư vụ, Thư lại giúp việc.

Thời Nguyễn Minh Mạng 8 (1827), triều đình chuẩn định quan chế Đại lý tự khanh trật Chánh tam phẩm, Đại lý tự thiếu khanh trật Chánh tứ phẩm, Viên ngoại lang 1 viên, Chủ sự 2 viên, Tư vụ 2 viên, Bát phẩm thư lại và Cửu phẩm thư lại đều 4 viên. Vị nhập lưu thư lại 20 người (năm Thiệu Trị 2 (1842), định lại ngạch là 12 người).

Bắt đầu từ thời Nguyễn Minh Mạng, Đô sát viện, Đại lý tự, Bộ Hình là 3 cơ quan trong Tam pháp ty tạo thành hệ thống tư pháp thời Nguyễn. Các quan Thông chính sứ, Đại lý tự khanh, Đô sát viện Hữu đô ngự sử, và 6 vị Thượng thư Lục Bộ, hợp thành Cửu khanh của triều đình nhà Nguyễn.

Thời Nguyễn, riêng Hồng lô tự (lo việc tiếp đón sứ đoàn các nước) và Thượng bảo tự (lo việc văn phòng, ấn tín giúp vua) có chức trách thường trực, các chức điều hành trong những tự khác như chức Tự khanh, Tự thiếu khanh thường trao cho các quan trong Lục bộ điều hành tạm thời trong một thời gian, không có chức vụ nhất định.

## Chú thích