Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Thốc Phát Thụ Cơ Năng

| Thốc Phát Thụ Cơ Năng |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Mất | 280 |
| Giới tính | nam |
| Gia quyến |  |
| Thân phụ | Thốc Phát Thọ Điền |
|  |
| Dân tộc | Hà Tây Tiên Ti |
| Quốc tịch | Tây Tấn |
| x • t • s |

**Thốc-Phát Thụ-Cơ-Năng** (giản thể: 秃发树机能; phồn thể: 禿髮樹機能; bính âm: *Tūfǎ Shùjīnéng* ? - 280) là một người Hà Tây Tiên Ti, là thủ lĩnh Thốc Phát Tiên Ti vào thời kỳ Tây Tấn.

Sau khi tổ phụ Thốc Phát Thọ Điền qua đời, Thốc Phát Thụ Cơ Năng tiếp nhiệm chức thủ lĩnh. Thốc Phát Thụ Cơ Năng được đánh giá là người nhiều mưu lược, hơn nữa còn cường tráng và quả cảm.

Năm 270 thời Tấn Vũ Đế, Thốc Phát Thụ Cơ Năng khởi binh phản lại triều đình Tấn. Đến tháng 6, khi giao chiến với quân Tấn tại gò Vạn Hộc (nay thuộc Cao Lan, Cam Túc), quân của Thốc Phát Thụ Cơ Năng đã giết được Thứ sử Tần châu Hồ Liệt. Đến năm 271, Thốc Phát Thụ Cơ Năng liên hợp với các bộ lạc người Hồ khác vây khốn Thứ sử Lương Châu Khiên Hoằng (牽弘) tại Thanh Sơn (nay thuộc phía tây Hoàn, Cam Túc), quân Khiên Hoằng thua trận, bản thân Khiên Hoằng tử trận. Sau đó, Thốc Phát Thụ Cơ Năng lại đánh bại Thứ sử Lương Châu Tô Du (蘇愉) tại Kim Sơn (nay thuộc Sơn Đan, Cam Túc).

Năm 275, Thốc Phát Thụ Cơ Năng chiến bại trước quân thảo phạt do Trấn Tây đại tướng quân Tư Mã Tuấn phái đi, hơn 3000 lính chết trận, Thốc Phát Thụ Cơ Năng phải cho đưa con tin đến triều Tấn thỉnh hàng.

Năm 277, do Thốc Phát Thụ Cơ Năng có ý đồ cướp đoạt điền binh, triều đình Tấn phái Văn Ương suất quân thảo phạt. Thốc Phát Thụ Cơ Năng chiến bại, tổng cộng có 20 vạn người Hồ quy hàng quân Tấn.

Tháng 1 năm 279, Thốc Phát Thụ Cơ Năng công hãm Lương Châu. Tháng 11, Thốc Phát Thụ Cơ Năng giao chiến với tướng Tấn Mã Long (馬隆). Tuy nhiên, Mã Long đã dựa vào "thiên tương xa" để đánh bại Thốc Phát Thụ Cơ Năng, thu phục trị sở Vũ Uy của Lương Châu. Các tù trưởng Tiên Ti Thốt Bạt Hàn (猝跋韓), Thư Vạn Năng (且萬能) dẫn vạn người đến quy hàng quân Tấn. Đến tháng 12, Thụ Cơ Năng lại chiến bại trước Mã Long và bị giết., cuộc nổi dậy cũng chấm dứt. Sau đó, em họ của ông là Thốc Phát Vụ Hoàn kế tiếp làm thủ lĩnh Thốc Phát Tiên Ti.

## Tham khảo
# Lưu Lê

| Lưu Lê |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | *không rõ* |
| Mất | 389 |
| Giới tính | nam |
| Tôn giáo | Bái hỏa giáo |
| Quốc tịch | nhà Tấn |
| x • t • s |

**Lưu Lê** (? - 389), người quận Bành Thành, là một lãnh tụ khởi nghĩa chống Tấn vào cuối thế kỉ thứ IV. Năm 389 thời Tấn Hiếu Vũ Đế, Lưu Lê làm phản xưng đế ở Hoàng Khâu. Tướng Tấn là Lưu Lao Chi đem quân tiến đánh và dẹp tan lực lượng của Lưu Lê, Lê bị giết.

## Chú thích
# Lý Trường Nhân

| Lý Trường Nhân |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Giới tính | nam |
| Nghề nghiệp | Thứ sử Giao Châu |
| x • t • s |

**Lý Trường Nhân** (chữ Hán: 李長仁, 440 - 478) là một thủ lĩnh địa phương, cát cứ Giao Châu, tự trị với chính quyền phong kiến phương Bắc trong lịch sử Việt Nam thời Bắc thuộc lần II.

## Khởi nghĩa chống nhà Lưu Tống

Không tài liệu nào ghi chép về thân thế cũng như năm sinh, năm mất của ông. Sử Trung Quốc chỉ nói Lý Trường Nhân là một *"thổ nhân"*, một *"Giao châu nhân"* (người Giao châu). Có lẽ ông thuộc tầng lớp hào trưởng địa phương và trước đó chưa làm quan chức gì cho chính quyền đô hộ.

Năm 468, nhân Thứ sử Giao Châu là Lưu Mục chết, Lý Trường Nhân cùng với em họ là Lý Thúc Hiến tụ tập dân chúng Giao Châu nổi dậy, giết hết các "bộ khúc", thuộc hạ của thứ sử cũ, tự xưng là Thứ sử.

Trong vòng ba tháng, dân chúng Giao Châu tìm giết quan quân đô hộ cùng những người lưu ngụ từ phương Bắc sang, tự lập chính quyền riêng. Lý Trường Nhân sau đó sai sứ sang xin vua Lưu Tống chính thức phong cho chức Thứ sử, nhưng Lưu Tống Minh đế không đồng ý, chỉ cho ông làm Giao Châu hành kinh lược sứ. Lưu Tống đế liên tiếp cử Ngô Hỷ, rồi Tông Phụng Bá sang Giao Châu để làm Thứ sử nhưng bọn Hỷ, Bá đều sợ không dám đi.

Tháng 8 năm 468, Lưu Bột được cử sang làm Thứ sử Giao Châu, nhưng bị Lý Trường Nhân chống lại và chết. Dù vậy, sau đó Lý Trường Nhân vẫn sai người sang Tống xin hàng, nhưng vẫn quản lãnh công việc ở Giao Châu. Nhà Tống buộc phải chấp thuận cho ông chức Thứ sử Giao Châu.

Sau khi ông mất, Lý Thúc Hiến lên thay quyền thống lĩnh cho đến năm 485 thì hàng Tề.

## Chú thích

## Tham khảo

* Trần Quốc Vượng (Chủ biên), *Lịch sử quân sự Việt Nam* - Tập 2: *Đấu tranh giành độc lập tự chủ (từ năm 179 TCN đến năm 938)*, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 2001
* Đỗ Đức Hùng, Nguyễn Đức Nhuệ, Trần Thị Vinh, Trương Thị Yến, *Việt Nam những sự kiện lịch sử (từ khởi thủy đến 1858)*, Nhà xuất bản Giáo dục, 2001, Tr. 31.
# Lý Thiên Bảo

| Đào Lang Vương 桃郎王 |
| --- |
| Vua Việt Nam (chi tiết...) |
| Vua Nước Dã Năng |
| Trị vì | 548 – 555 |
| Tiền nhiệm | **Sáng lập Nước Dã Năng** (Lý Nam Đế làm Hoàng đế Vạn Xuân) |
| Kế nhiệm | Lý Phật Tử |
| Thông tin chung |
| Sinh | ? Tiên Yên, Quảng Ninh |
| Mất | 555 Động Dã Năng |
|

| Tên húy |
| --- |
| Lý Thiên Bảo |
| Thụy hiệu |
| Đào Lang Vương |

 |
| Tước hiệu | Đào Lang Vương |
| Triều đại | Nhà Tiền Lý |
| Thân phụ | Lý Toản |

**Lý Thiên Bảo** (chữ Hán:李天寶; ?-555) vua Nước Dã Năng (tồn tại phía tây với Nhà Tiền Lý) trong lịch sử Việt Nam. Ông tham gia cuộc chiến chống quân Lương giữ Nước Vạn Xuân và cát cứ ở Dã Năng thời Triệu Việt Vương.

## Đào Lang vương

Lý Thiên Bảo là anh trai của vua Lý Nam Đế. Năm 546, Lý Nam Đế phản công quân Lương ở hồ Điển Triệt bị Trần Bá Tiên đánh bại. Lý Nam Đế rút về động Khuất Lạo. Lý Thiên Bảo và viên tướng cùng họ là Lý Phật Tử mang 3 vạn quân vào đánh Đức châu (Nghệ An), giết chết thứ sử nhà Lương là Trần Văn Giới.

Trần Bá Tiên mang quân vào đuổi theo đánh, Lý Thiên Bảo và Lý Phật Tử thua trận, bèn thu nhặt quân còn sót được vạn người chạy sang đất người Di Lạo ở Ai Lao. Thấy động Dã Năng ở đầu nguồn Đào Giang, đất phẳng rộng màu mỡ có thể ở được, mới đắp thành để ở, nhân tên đất ấy mà đặt quốc hiệu là Dã Năng.

Lý Nam Đế mất ở Khuất Lạo trao lại binh quyền cho tướng Triệu Quang Phục. Trong khi Triệu Quang Phục cầm binh chống Trần Bá Tiên, Lý Thiên Bảo cố thủ ở Dã Năng thuộc Ai Lao. Năm 550, ông được nhân dân trong vùng tôn làm chúa, tự xưng là Đào Lang Vương (桃郎王).

Năm 555, Đào Lang Vương mất ở động Dã Năng không có con nối. Mọi người bèn suy tôn Lý Phật Tử lên nối ngôi, thống lĩnh quân chúng.

Lý Thiên Bảo làm chúa Dã Năng được 6 năm. Ông được phụ chép trong *Kỷ Triệu Việt vương* trong Đại Việt sử ký toàn thư. Sau này Lý Phật Tử trở về Vạn Xuân giành ngôi của Triệu Việt Vương.

## Xem thêm

* Lý Nam Đế
* Triệu Việt Vương
* Lý Phật Tử
* Trần Bá Tiên

## Tham khảo

* Đại Việt sử ký toàn thư
* Khâm định Việt sử thông giám cương mục

## Chú thích
# Vương Dĩnh

| Vương Dĩnh |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | thế kỷ 9 |
| Mất | 877 |
| Giới tính | nam |
| Nghề nghiệp | tướng lĩnh quân đội |
| Quốc tịch | nhà Đường |
| x • t • s |

**Vương Dĩnh** (tiếng Trung: 王郢; bính âm: *Wáng Yǐng*, ? - 877) là một phản tướng của nhà Đường. Từ năm 875 đến năm 877, ông tiến quân cướp phá các khu vực nay thuộc Chiết Giang và Phúc Kiến.

## Nguyên nhân nổi dậy

Năm 875, Vương Dĩnh đang giữ chức Lang Sơn trấn át sứ, phụng sự dưới quyền Trấn Hải tiết độ sứ Triệu Ẩn. Vào năm này, ông cùng 68 người khác lập được chiến công, song Triệu Ẩn chỉ trao cho họ chức danh mà không ban thưởng vật chất. Khi Vương Dĩnh và những người khác lên tiếng đòi hỏi song không được chấp thuận, họ tiến hành binh biến và tôn Vương Dĩnh làm thủ lĩnh, đoạt lấy kho binh và cướp phá các khu vực lân cận, nhanh chóng tập hợp được gần một vạn người. Quân của Vương Dĩnh đánh chiếm Tô châu và Thường châu, và còn thiết lập một hạm đội, cho phép họ có thể xuôi ngược Trường Giang cũng như trên vùng biển gần. Quân của Vương Dĩnh có thể dễ dàng cướp phá các trấn: Trấn Hải, Trấn Đông, và Phúc Kiến.

## Các chiến dịch của Vương Dĩnh

Năm 876, Đường Hy Tông bổ nhiệm Cao Kiệt (高傑) làm 'Tả kiêu vệ tướng quân', đem một đội thủy quân tiến công Vương Dĩnh. Tuy nhiên, sau đó Vương Dĩnh thương lượng với Ôn châu thứ sứ Lỗ Thật (魯寔) để thỉnh hàng. Lỗ Thật thượng tấu triều đình Đường, triều đình Đường thoạt đầu chấp thuận, song trong chiếu thư lệnh cho Vương Dĩnh phải đến Trường An trước khi có thể được phong quan. Vương Dĩnh không lập tức từ chối yêu cầu này, song cố gắng trì hoãn việc khởi hành trong nửa năm. Sau đó, Vương Dĩnh thỉnh cầu được sách phong là Vọng Hải trấn sứ. Triều đình Đường từ chối thỉnh cầu này, thay vào đó chỉ hứa phong cho Vương Dĩnh là 'hữu soái phủ soái', và nói thêm rằng Vương Dĩnh được phép giữ lại toàn bộ số châu báu mà ông từng cướp được.

Vào mùa xuân năm 877, Vương Dĩnh dụ Lỗ Thật lên thuyền của mình rồi bắt giữ, tướng sĩ đi theo Lỗ Thật đều chạy trốn. Khi hay tin Lỗ Thật bị bắt, triều đình Đường bổ nhiệm 'Hữu long vũ đại tướng quân' Tống Hạo (宋皓) làm Giang Nam chư đạo chiêu thảo sứ, suất 15.000 quân tiến đánh Vương Dĩnh. Trong khi đó, Vương Dĩnh chiếm được Vọng Hải, sau đó cướp phá Minh châu và Thai châu. Vương Dĩnh chiếm cứ Thai châu, buộc Thai châu thứ sứ Vương Bảo (王葆) phải rút đến Đường Hưng. Đáp lại, Đường Hy Tông lệnh cho các quân Trấn Hải, Chiết Đông và Phúc Kiến đóng góp tàu cho chiến dịch chống Vương Dĩnh.

## Qua đời

Khi Vương Dĩnh trở lại Trấn Hải để cướp phá, Tiết độ sứ Bùi Cừ (裴璩) tập hợp binh sĩ và thoạt đầu từ chối giao chiến với Vương Dĩnh. Thay vào đó, Bùi Cừ bí mật chiêu dụ thủ hạ của Vương Dĩnh là Chu Thật (硃實) và phong Chu Thật là 'kim ngô tướng quân'. Chu Thật cùng 6.000-7.000 người đầu hàng, khiến lực lượng của Vương Dĩnh bắt đầu li tán. Vương Dĩnh đem dư chúng trở về Minh châu, song bị Dũng Kiều trấn át sứ Lưu Cự Dung (劉巨容) dùng 'đồng tiễn xạ' (筒箭射) bắn chết, cuộc nổi dậy của ông kết thúc.

## Chú thích

## Tham khảo
# Thượng Quân Trường

| Thượng Quân Trường |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | *không rõ* |
| Mất | 878 |
| Giới tính | nam |
| Nghề nghiệp | tướng lĩnh quân đội |
| Quốc tịch | nhà Đường |
| x • t • s |

**Thượng Quân Trường** (giản thể: 尚君长; phồn thể: 尚君長, ? - 878) là một tướng lĩnh khởi nghĩa nông dân cuối thời Đường.

Năm 874 thời Đường Hy Tông, Thượng Quân Trường cùng Vương Tiên Chi nổi dậy chống triều đình tại Trường Viên, trong bối cảnh khu vực phía đông Hàm Cốc quan chịu cảnh lũ lụt và hạn hán liên miên, còn triều đình Đường có quá ít hoạt động cứu trợ. Quân nổi dậy của Vương Tiên Chi thoạt và Thượng Quân Trường thoạt đầu có một nghìn lính, song sau khi hai người chiếm được Bộc châu và Tào châu, quân số của họ đã tăng lên vài vạn người.

Năm 875, Đường Hy Tông đã cố gắng chiêu dụ Vương Tiên Chi và Thượng Quân Trường bằng cách hạ chiếu xá tội phong quan cho hai người, song khi đó Vương và Thượng không đáp lại. Vương Tiên Chi và Thượng Quân Trường tiếp tục tiến công Trịnh châu song bị giám quân phán quan Lôi Ân Phù (雷殷符) đẩy lui, sau đó họ tiến về phía nam và tiến công Đường châu và Đặng châu.

Tháng 11 ÂL 877, Chiêu thảo phó sứ đô giám Dương Phục Quang khiển phán quan Ngô Ngạn Hành (吳彥宏) đến dụ hàng Vương Tiên Chi, Vương Tiên Chi khiển Thượng Quân Trường đến Đặng châu hiệp hàng. Tuy nhiên vào tháng 12 ÂL, khi đang trên đường đi thì Chiêu thảo sứ Tống Uy (宋威) đã phục kích và bắt giữ Thượng Quân Trường ở tây nam Dĩnh châu, sau đó tuyên bố rằng mình đã bắt được Thượng trong lúc lâm trận. Dương Phục Quang rất tức giận, tấu rằng Thượng Quân Trường đích thực đang trên đường đến hàng, triều đình Đường khiển ngự sử Quy Nhân Thiệu (歸仁紹) cùng những người khác điều tra, song không có kết quả. Thượng Quân Trường sau bị xử trảm ở Cẩu Tích Lĩnh, các cuộc đàm phán giữa hai bên cũng chấm dứt.

## Chú thích

## Tham khảo
# Lư Quang Trù

| Lư Quang Trù |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | thế kỷ 9 |
| Mất | 910 |
| Giới tính | nam |
| Nghề nghiệp | chính khách |
| x • t • s |

**Lư Quang Trù** (giản thể: 卢光稠; phồn thể: 盧光稠; bính âm: *Lú Guāngchóu*, ? - 910) là một quân phiệt vào cuối thời nhà Đường, sau đó ông trên danh nghĩa quy phục cả Hậu Lương và Ngô. Ông cai quản Kiền châu từ năm 885 đến khi qua đời vào năm 910.

Lư Quang Trù là người Nam Khang. Theo ghi chép, Lô Quang Trù to cao hùng mạnh song không có tài năng, còn đồng hương Đàm Toàn Bá thì dũng cảm có chí lược. Vào cuối thời nhà Đường, phần phía nam của đế chế bị nhấn chìm trong các cuộc khởi nghĩa nông dân, Đàm Toàn Bá khuyến khích Lư Quang Trù nổi dậy, ông làm theo. Khi đội quân nổi dậy muốn suy tôn Đàm Toàn Bá làm chủ, Đàm Toàn Bá nhường lại vị trí thủ lĩnh cho Lư Quang Trù, còn đe dọa xử tử người nào bất tuân mệnh lệnh của ông, đưa đội quân vào kỷ luật.

Năm 885, Lư Quang Trù chiếm được Kiền châu, tự xưng là thứ sử, cho Đàm Toàn Bá làm mưu chủ.

Năm 902, Lư Quang Trù tiến công về phía nam để mở rộng lãnh địa, đầu tiên ông công chiếm Thiều châu, giao cho nhi tử là Lô Diên Xương (盧延昌) cai quản. Sau đó, ông bao vây Triều châu, song bị Thanh Hải lưu hậu Lưu Ẩn đẩy lui. Lưu Ẩn sau tiến công Thiều châu, song bị Đàm Toàn Bá đánh bại, Lô Quang Trù vẫn giữ được Thiều châu. Sau thắng lợi, Lư Quang Trù càng xem trọng Đàm Toàn Bá.

Sau khi Tuyên Vũ tiết độ sứ Chu Toàn Trung soán vị triều Đường, lập ra triều Hậu Lương, Lư Quang Trù nằm giữa hai thế lực lớn là Hoằng Nông (sau gọi là Ngô)- không quy phục Hậu Lương- ở phía bắc, và Lưu Ẩn- chư hầu của Hậu lương - ở phía nam. Lư Quang Trù quyết định sai sứ giả đến cống nạp cho Hoàng đế Hậu Lương. Đáp lại, Hậu Lương Thái Tổ thành lập Bách Thắng quân gồm Kiền châu và Thiều châu, bổ nhiệm Lư Quang Trù làm Bách Thắng phòng ngự sứ, kiêm Ngũ Lĩnh khai thông sứ.

Năm 909, sau khi đánh bại quân phiệt Nguy Toàn Phúng, Hoằng Nông thôn tính lãnh thổ của ông ta - gồm bốn châu tập trung quanh Phủ châu. Đáp lại, tháng 8 ÂL, Lư Quang Trù quyết định quy phục Hoằng Nông, song ông cũng khiển sứ thể hiện tiếp tục quy phục triều đình Hậu Lương. Năm 910, Hậu Lương Thái Tổ bổ nhiệm Lư Quang Trù làm Trấn Nam lưu hậu, song trên thực tế Trấn Nam quân đương thời là lãnh thổ của Hoằng Nông.

Năm 910, Lư Quang Trù lâm bệnh, ông ta muốn nhường chức thủ lĩnh cho Đàm Toàn Bá, song Đàm Toàn Bá từ chối. Sau đó, khi Lô Quang Trù qua đời, Lư Diên Xương từ Thiều châu đến chịu tang, Đàm Toàn Bá ủng hộ Lô Diên Xương làm người kế nhiệm.

## Chú thích

## Tham khảo
# Trương Nghĩa Triều

| Trương Nghĩa Triều |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Ngày sinh | 799 |
| Quê quán | huyện Tín Nghĩa |
|  |
| Mất | 872 |
| Giới tính | nam |
| Gia quyến |  |
| Thân phụ | Trương Khiêm Dật |
| Hậu duệ | Trương Hoài Đỉnh |
|  |
| Nghề nghiệp | chính khách |
| Quốc tịch | nhà Đường |
| x • t • s |

Một đoạn tranh tường mô tả việc Trương Nghị Triều thống quân đẩy lui Thổ Phồn. Hang số 156 trong quần thể hang Mạc Cao.
**Trương Nghĩa Triều** (giản thể: 张义潮 hay 张义朝; phồn thể: 張義潮 hay 張義朝) hay **Trương Nghị Triều** (giản thể: 张议潮; phồn thể: 張議潮) (799-872) là một cư dân người Hán ở Sa châu đã dẫn đầu một cuộc nổi dậy chống lại Thổ Phồn khi đế quốc này rơi vào nội chiến, sau đó đem lãnh thổ quy phục triều Đường. Sau đó, ông chinh phục khu vực hành lang Hà Tây và giữ chức Quy Nghĩa quân tiết độ sứ, thần phục triều Đường trên danh nghĩa.

Thổ Phồn cai quản vùng Hà Tây, Lũng Hữu kể từ sau khi triều Đường xảy ra loạn An Sử. Nhân lúc Thổ Phồn đại loạn, Trương Nghĩa Triều ngầm kết hào kiệt toan tính đánh chiếm Sa châu quy phục Đường. Một ngày, Trương Nghĩa Triều lãnh đạo binh sĩ tiến đến châu môn, người Hán trong châu đều hưởng ứng. Tướng trấn thủ của Thổ Phồn sợ hãi tẩu thoát. Trương Nghĩa Triều sau đó cai quản châu sự của Sa châu, dâng biểu xin hàng triều Đường. Ngày Nhâm Tuất (19) tháng 2 năm Tân Mùi (25 tháng 3 năm 851), Thiên Đức quân tấu với Đường Tuyên Tông rằng Trương Nghĩa Triều khiển sứ đến hàng. Sau đó, Đường Tuyên Tông bổ nhiệm Trương Nghĩa Triều là Sa châu phòng ngự sứ.

Cũng trong năm Tân Mùi, Trương Nghĩa Triều phát binh chiếm thêm 10 châu khác lân cận từ tay Thổ Phồn: Qua châu; Y châu; Tây châu; Cam châu; Túc châu; Lan châu; Thiện châu; Hà châu; Mân châu; và Khuếch châu. Sau đó ông khiển kì huynh Trương Nghĩa Trạch dâng bản đồ và hồ sơ của 11 châu đến kinh thành Trường An của triều Đường cho Đường Hy Tông xem. Tháng 11 ÂL năm đó, Đường Hy Tông cho thiết lập Quy Nghĩa quân, trị sở tại Sa châu, bổ nhiệm Trương Nghĩa Triều làm tiết độ sứ, quản lý 11 châu, bổ nhiệm Phán quan của Trương Nghĩa Triều là Tào Nghĩa Kim (曹義金) làm Quy Nghĩa quân trưởng sử.

Tháng 3 ÂL năm Quý Mùi (863), Trương Nghĩa Triều tấu với triều đình rằng ông tự đem 7.000 quân Phiên-Hán đánh chiếm Lương châu.

Tháng 2 ÂL năm Bính Tuất (866), Trương Nghĩa Triều tấu rằng tù trưởng Cố Tuấn (固俊) của Hồi Cốt đánh chiếm (từ Thổ Phồn) các thành Tây châu, Đình châu, Luân Đài, và Thanh Trấn (清鎮).

Tháng 2 ÂL năm Đinh Hợi (867), Trương Nghĩa Triều nhập triều, được hoàng đế Đường lúc này là Đường Ý Tông bổ nhiệm làm Hữu Thần Vũ thống quân, mệnh tộc tử của ông là Trương Duy Thâm (張惟深) cai quản Quy Nghĩa. Tháng 8 ÂL năm Nhâm Thìn (872), Trương Nghĩa Triều qua đời, Trưởng sử Tào Nghĩa Kim kế thừa quản lý quân phủ của Quy Nghĩa.

## Chú thích

## Tham khảo
# Lưu Văn Tú

| Lưu Văn Tú |
| --- |
|  |
| Binh nghiệp |
| Cấp bậc | thống tướng |
|  |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | 1633 |
| Mất |  |
| Ngày mất | 1658 |
| Nguyên nhân mất | đậu mùa |
|  |
| Giới tính | nam |
| Gia quyến |  |
| Thân phụ | Trương Hiến Trung |
|  |
| Nghề nghiệp | tướng lĩnh quân đội |
| x • t • s |

**Lưu Văn Tú** (giản thể: 刘文秀; phồn thể: 劉文秀; bính âm: *Liú Wénxiù*, 1633 – 1658), người Diên An, Thiểm Tây, tướng lãnh khởi nghĩa nông dân Đại Tây, con nuôi của thủ lĩnh Trương Hiến Trung.

## Cuộc đời và sự nghiệp

Ông từ sớm đã tham gia nghĩa quân của Trương Hiến Trung. Năm Sùng Trinh thứ 17 (1644) nhà Minh, sau khi Trương Hiến Trung kiến lập chính quyền Đại Tây, Văn Tú được thụ phong Phủ Nam Tướng quân, Năm Thuận Trị thứ 3 (1646) nhà Thanh, Trương Hiến Trung tử trận, ông cùng bọn Tôn Khả Vọng soái mấy vạn tàn quân, chạy vào Vân Nam - Quý Châu, liên tiếp hạ được Tuân Nghĩa, Quý Dương.

Năm Vĩnh Lịch thứ 6 (1651), nghĩa quân Đại Tây liên kết với chính quyền Nam Minh, Văn Tú được thụ phong **Phủ Nam vương**, soái 6 vạn quân Đại Tây ra Xuyên Nam, từ Tự Châu, Trùng Khánh tiến vây Thành Đô, giết bọn Đô thống Bạch Hàm Trinh, Bạch Quảng Sanh của nhà Thanh, bức bách Ngô Tam Quế chạy về Bảo Ninh. Ông ra Tứ Xuyên, cùng quân đội của Ngô Tam Quế giao chiến ở Bảo Ninh thuộc Xuyên Bắc, khinh địch nên đại bại, lui về Quý Châu.

Năm thứ 10 (1656), Văn Tú theo Vĩnh Lịch Đế đến Côn Minh, được phong tước **Thục vương**. Năm sau, Tôn Khả Vọng cất quân đến đánh, ông cùng Lý Định Quốc đánh cho ông ta đại bại ở Giao Thủy. Tôn Khả Vọng đưa tàn quân đến Bảo Khánh hàng Thanh.

Năm thứ 12 (1658), Văn Tú ở vùng núi Tứ Xuyên thao luyện quân đội, thu thập bộ hạ của Tôn Khả Vọng, được hơn 3 vạn người. Lý Định Quốc yêu cầu Vĩnh Lịch Đế triệu hồi ông, hành động này đã khiến cho 3 lộ quân Thanh tiến đánh Quý Châu gập nhiều thuận lợi, vì thế hai người Lý – Lưu trở nên bất hòa. Văn Tú vô cùng buồn bã, đem mọi việc giao cho Hộ vệ Trần Kiến liệu lý, cũng không ra khỏi phủ. Ngày 25 tháng 4, bệnh mất ở Côn Minh. Về sau con trai ông là Lưu Chấn cũng hàng Thanh.

## Tham khảo

* Đặng Khải (Thanh) - **Cầu dã lục Khuyết danh - **Minh mạt Điền nam kỷ lược Nghê Thuế (Thanh) - **Điền Vân lịch niên truyện**

## Chú thích
# Ngải Năng Kỳ

| Ngải Năng Kỳ |
| --- |
|  |
| Binh nghiệp |
| Cấp bậc | thống tướng |
|  |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | 1626 |
| Mất | 1647 |
| Giới tính | nam |
| Gia quyến |  |
| Thân phụ | Trương Hiến Trung |
|  |
| Nghề nghiệp | tướng lĩnh quân đội |
| x • t • s |

**Ngải Năng Kỳ** (chữ Hán: 艾能奇, ? – 1647), có chỗ chép là **Ngải Vân Chi** (艾云枝), **Ngải Kỳ Năng** (艾奇能), người Mễ Chi, Thiểm Tây, tướng lãnh khởi nghĩa nông dân Đại Tây, con nuôi của thủ lĩnh Trương Hiến Trung.

## Sự nghiệp

Năng Kỳ từ sớm đã tham gia nghĩa quân của Trương Hiến Trung. Năm 1644, sau khi Trương Hiến Trung kiến lập chính quyền Đại Tây, Năng Kỳ được thụ phong Định Bắc Tướng quân. Năm 1646, Trương Hiến Trung tử trận, ông cùng bọn Tôn Khả Vọng soái mấy vạn tàn quân, chạy vào Vân Nam - Quý Châu.

Năm 1647, Ngải Năng Kỳ tiến đánh Đông Xuyên (nay là Hội Trạch, Vân Nam). Nghĩa quân tiến đến vị trí cách phủ Đông Xuyên 30 dặm, rơi vào mai phục của thổ ty địa phương là Lộc Vạn Chung, trúng tên độc, máu chảy không ngừng; trở về Côn Minh, không khỏi mà chết.

## Tham khảo

* *Thanh sử cảo*

## Chú thích
# Bạch Văn Tuyển

| Bạch Văn Tuyển |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Ngày sinh | 1615 |
| Nơi sinh | Thiểm Tây |
|  |
| Mất | 1675 |
| Giới tính | nam |
| Nghề nghiệp | chỉ huy quân đội |
| Quốc tịch | nhà Thanh |
| Kỳ tịch | Chính Bạch kỳ (Hán) |
| x • t • s |

**Bạch Văn Tuyển** (giản thể: 白文选; phồn thể: 白文選; bính âm: *Bái Wénxuǎn*, 1615 – 1675), hiệu **Dục Công**, người Ngô Bảo, Thiểm Tây, tướng lĩnh khởi nghĩa nông dân Đại Tây cuối Minh đầu Thanh.

## Cuộc đời

Ông từ sớm đã theo thủ lĩnh Trương Hiến Trung chinh chiến các nơi, năm Đại Thuận đầu tiên (1644), nhiệm chức Tiền quân phủ Đô đốc, lập không ít công lao. Sau khi Trương Hiến Trung mất, Văn Tuyển theo Tôn Khả Vọng vào Vân - Quý liên kết với nhà Nam Minh tiếp tục kháng Thanh.

Năm Vĩnh Lịch thứ 11 (1657), Tôn Khả Vọng mưu phản Nam Minh, phát động 14 vạn quân tiến xuống phía nam tấn công Côn Minh, ý đồ tiến hành một trận tiêu diệt Lý Định Quốc, lệnh cho Văn Tuyển làm tiên phong. Nhưng ông không chấp hành, ngược lại còn trở giáo cùng Lý Định Quốc đánh dẹp cuộc nổi loạn của Khả Vọng. Khả Vọng hàng Thanh, Văn Tuyển nhờ công được phong **Củng Xương vương**. Năm sau, ông soái quân trú đóng Thất Tinh quan (nay là núi Thất Tinh, tây nam Tất Tiết, Quý Châu). Sau đó thua trận chạy vào Vân Nam, cùng Lý Định Quốc chuyển sang chiến đấu ở tây bộ Vân Nam, nắm hơn 5 vạn quân.

Năm Vĩnh Lịch thứ 11 (1661), Văn Tuyển thua trận ở núi Trà thuộc trấn Đằng Việt (huyện Đằng Xung, Vân Nam), hàng tướng Nam Minh là bọn Mã Bảo, Mã Duy Hưng, Kỳ Tam Thăng đuổi theo, ngày 25 tháng 11, đôi bên giao chiến ở Mạnh Dưỡng (Mãnh Mão, cách sông Tích Ba chừng hơn 800 dặm). Mã Bảo đưa thư khuyên hàng của Ngô Tam Quế, ông trong lúc hoang mang đã đầu hàng nhà Thanh, giao nộp quan viên có 499 vị, binh đinh có hơn 3.800 người, các gia đình có hơn 7.000 nhân khẩu; tổng cộng 11.299 người, 3.260 thớt ngựa, 12 con voi.

Sau đó ông được nhiệm hàm Thái tử thiếu sư, tháng 11 năm Khang Hi đầu tiên (1662) được phong Thừa ân công, thuộc Hán quân Chánh Bạch kỳ.

## Tham khảo

* Thanh Thánh Tổ thực lục
* Từ Tỉ (1810 – 1862), Tiểu Thiển kỷ truyện - Bạch Văn Tuyển truyện
* Lưu Kiện (Thanh), Đình văn lục

## Chú thích
# Lý Lai Hanh

| Lý Lai Hanh李来亨 |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Ngày sinh | 1627 |
| Nơi sinh | Thiểm Tây |
|  |
| Mất | 1664 |
| Giới tính | nam |
| Quốc tịch | nhà Minh |
| x • t • s |

**Lý Lai Hanh** (chữ Hán: 李来亨, 1627 – 1664), người Tam Nguyên, Thiểm Tây, thủ lĩnh khởi nghĩa nông dân cuối Minh đầu Thanh.

## Quá trình hoạt động

Thuở nhỏ gặp lúc mất mùa, cha mẹ đều mất, ông được Lý Quá thu làm con nuôi, tham gia nghĩa quân của Lý Tự Thành. Năm Vĩnh Xương thứ 2 (1645) nhà Đại Thuận, trước khi rút quân khỏi Tây An, Lý Tự Thành mệnh cho Lai Hanh hộ vệ Cao hoàng hậu đem vàng bạc, tiền của trong hoàng cung Tây An bí mật từ Hán Trung chuyển đi Hồ Quảng. Ông chưa đến nơi thì vào ngày 17 tháng 5, Lý Tự Thành bị hại ở Thông Thành. Lai Hanh theo Lý Quá liên kết với Nam Minh tiếp tục kháng Thanh, được Vĩnh Lịch đế phong làm Lâm quốc công, chuyển sang chiến đấu ở các tỉnh Hồ Nam, Hồ Bắc, Quảng Tây, Quý Châu.

Lý Quá, Cao Tất Chánh nối nhau qua đời, Lai Hanh cùng bọn thủ lĩnh nghĩa quân Đại Thuận bàn nhau rời bỏ chính quyền Vĩnh Lịch (đang nằm dưới sự thao túng của nghĩa quân Đại Tây), đưa mấy vạn người từ Quý Châu tiến vào vùng giáp ranh Tứ Xuyên, Hồ Bắc. Đầu tiên họ hội quân với Hác Diêu Kỳ, rồi hiệp với địa chủ vũ trang kháng Thanh, tổ thành liên quân Quỳ Đông thập tam gia.

Lai Hanh chọn vùng núi Mao Lộc thuộc huyện Hưng Sơn, Hồ Bắc làm căn cứ, đóng đồn làm ruộng tự cấp, Quỳ Đông thập tam gia phát triển lên đến mấy chục vạn người, là một trong lực lượng kháng Thanh chủ yếu. Nghĩa quân từng 2 lần đánh Trùng Khánh, còn chi viện cho Lý Định Quốc của quân Đại Tây.

Năm Khang Hi đầu tiên (1662) nhà Thanh, triều đình điều 3 lộ đại quân vây đánh Quỳ Đông thập tam gia. Bọn Lai Hanh hăng hái chiến đấu, nhiều lần đánh bại quân Thanh, nhưng dần rơi vào thế kém. Các thủ lĩnh lần lượt bị giết hoặc đầu hàng, ông đành phải cố thủ ở núi Mao Lộc. Tháng 8 năm thứ 3 (1664), quân Thanh được kẻ phản bội dẫn đường, nhân lúc có sương mù, từ sau núi tập kích. Bởi sức cạn tên hết, Lai Hanh họp cả nhà tự thiêu, cuộc đấu tranh của nghĩa quân Quỳ Đông thập tam gia cũng cáo chung.

## Tham khảo

* Minh sử
* Thanh sử cảo

## Chú thích