# Chiếu thoái vị của Hoàng đế Tuyên Thống

**Chiếu thoái vị của Hoàng đế Tuyên Thống** (giản thể: 宣统帝退位诏书; phồn thể: 宣統帝退位詔書; bính âm: *Xuāntǒng Dì Tuìwèi Zhàoshū*) là chiếu thư chính thức do Thái hậu Long Dụ thay mặt cho Hoàng đế Tuyên Thống sáu tuổi, vị hoàng đế cuối cùng của nhà Thanh, ban hành vào ngày 25 tháng 12 năm Tuyên Thống thứ 3 (tức ngày 12 tháng 2 năm 1912). Chiếu thư này xuất hiện trong khoảng thời gian xảy ra cuộc Cách mạng Tân Hợi, khiến 13 tỉnh phía nam Trung Quốc tuyên bố độc lập và cuộc đàm phán hòa bình sau đó giữa phần còn lại của nhà Thanh với tập thể các tỉnh miền Nam.

Việc ban hành Chiếu thoái vị đã đánh dấu sự chấm dứt của triều đại nhà Thanh kéo dài hơn 200 năm, và kết thúc kỷ nguyên hoàng quyền Trung Hoa, vốn đã kéo dài 2.132 năm. Sau này tuy Phổ Nghi lưu lại trong hậu cung mười ba năm, nhưng không còn ý nghĩa của Thanh cung xưa nữa. Bên cạnh đó, Chiếu thư này đã thiết lập Trung Hoa Dân Quốc là quốc gia kế thừa duy nhất của nhà Thanh và cung cấp cơ sở pháp lý để Trung Hoa Dân Quốc thừa kế tất cả các lãnh thổ của nhà Thanh, bao gồm Trung Quốc bản thổ, Mãn Châu, Mông Cổ, Tân Cương và Tây Tạng.

## Bối cảnh

Nhà Thanh được người Mãn Châu tuyên bố thành lập vào năm 1636. Trong sử học Trung Quốc, nhà Thanh kế thừa Thiên mệnh sau khi thay thế nhà Minh vào năm 1644. Vào cuối thế kỷ 19, các cuộc chiến tranh với những cường quốc nước ngoài đã dẫn đến việc để mất lãnh thổ và chư hầu, chẳng hạn như Hồng Kông trong Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất và Triều Tiên trong Chiến tranh Thanh-Nhật lần thứ nhất, làm giảm đáng kể niềm tin của người dân Trung Quốc vào hoàng triều, từ đó thúc đẩy chủ nghĩa dân tộc Trung Quốc. Tình cảm này càng được củng cố bởi cuộc cải cách chính trị thất bại, khi mong muốn gầy dựng chế độ quân chủ lập hiến đã dẫn đến việc thành lập Nội các Khánh Thân vương vào tháng 5 năm 1911 với đa số thành viên là người trong hoàng tộc.

Phe cách mạng được sự hỗ trợ của hàng triệu Hoa kiều kêu gọi cải cách chính phủ đã liên tục phát động các chiến dịch quân sự chống Thanh ở miền nam Trung Quốc, mặc dù những chiến dịch này sớm bị chính phủ trấn áp. Tuy nhiên, vào tháng 10 năm 1911, cuộc nổi dậy ở Vũ Xương tại miền trung Trung Quốc đã gây tiếng vang trên toàn quốc, khi 13 trong số 18 tỉnh có đa số người Hán tuyên bố độc lập khỏi đế quốc và sau đó thành lập chính phủ cộng hòa do nhà lãnh đạo cách mạng Tôn Trung Sơn đứng đầu. Đáp lại lời kêu gọi dân chủ lập hiến, Triều đình đã bổ nhiệm Viên Thế Khải làm Tổng lý Đại thần, nhưng Viên vẫn tiếp tục đàm phán với phe cách mạng, mà họ đề nghị phong Viên làm Tổng thống đầu tiên của Trung Hoa Dân Quốc và cung cấp điều kiện ưu đãi cho hoàng thất. Để đối phó với áp lực nội bộ, Viên đã ra lệnh cho 50 tướng lĩnh và quan chức cấp cao của Quân Bắc Dương, do Đoàn Kỳ Thụy dẫn đầu, công bố điện tín kêu gọi hòa bình và đe dọa hoàng thất. Thái hậu Long Dụ, thay mặt cho Hoàng đế Tuyên Thống, đã ban hành chiếu chỉ chuyển giao quyền lực cho Trung Hoa Dân Quốc non trẻ và hai chiếu chỉ tiếp theo.

## Soạn thảo

Tác giả thực sự của chiếu chỉ này vẫn đang được tranh luận, nhưng người ta tin rằng Trương Kiển đã soạn thảo chiếu chỉ này. Tuy nhiên, một bài viết trên tờ *Thân báo*, một tờ báo hàng đầu ở Thượng Hải lúc bấy giờ, ra ngày 22 tháng 2 năm 1912, có tiêu đề "Những lời đau buồn của Hoàng Thái hậu khi ban chiếu thoái vị", nói rằng chiếu chỉ này ban đầu do Học Bộ Thị lang Trương Nguyên Kỳ soạn thảo, Từ Thế Xương sửa đổi, và được Viên Thế Khải trình lên Thái hậu vào ngày 25 tháng 1 năm 1912. Sau khi đọc chiếu chỉ, Thái hậu được cho là đã khóc nức nở, nước mắt tuôn rơi, và đã thêm ấn riêng của mình vào chiếu chỉ thay vì ngự ấn. Ấn riêng của Thái hậu mang bốn chữ Hán là "Pháp Thiên Đại Đạo" (tiếng Trung: 法天大道), ngụ ý sự khinh miệt của bà đối với nền cộng hòa mới.

## Nội dung

Chiếu thoái vị của Hoàng đế Đại Thanh
Toàn văn Chiếu thoái vị của Hoàng đế Đại Thanh, bản dịch tiếng Việt và bản gốc chữ Hán như sau:

> Phụng chỉ:
>
> Trẫm phụng thừa ý chỉ của Long Dụ Hoàng Thái hậu: Thuở trước, quân dân khởi sự, các tỉnh hưởng ứng, Cửu Châu sôi sục, trăm họ lầm than. Đặc mệnh cho Viên Thế Khải phái người cùng đại biểu dân quân thương nghị đại cục, bàn việc khai mở Quốc hội, công quyết chính thể. Hai tháng trở lại, đại cục chưa thành, tiến triển chẳng thấy. Nam Bắc chia cách, đôi bên giằng co. Thương mãi đứt đoạn, sĩ tử khốn cùng, chỉ vì quốc thể một ngày chưa định, nên dân sinh một ngày chưa yên. Hiện nay lòng dân cả nước đã hướng về Cộng hòa, trước đây các tỉnh Nam Trung đã xướng nghị, các tướng lĩnh miền Bắc cũng chủ trương Cộng hòa. Lòng người sở hướng, ắt biết ý Trời. Trẫm há dám vì sự tôn vinh của một dòng họ, mà cố chấp chống lại nguyện vọng của muôn vạn lê dân ư? Xét tình thế ngoại bang, cân nhắc ý nguyện trong nước, đem quyền thống trị của Hoàng đế công bố cho toàn quốc, định lấy quốc thể cộng hòa lập hiến. Việc này cốt để thỏa mãn yêu cầu của bốn bể ghét loạn mong an, xa thì hợp lẽ “thiên hạ vi công” của Cổ Thánh. Trước đây Viên Thế Khải do Tư chính viện bầu làm Tổng lý Đại thần, đứng ở thời khắc giao thời mới cũ, tự thân bày mưu tính kế hòa hợp Nam Bắc. Nay Viên Thế Khải được toàn quyền tổ chức Chính phủ Cộng hòa Lâm thời, cùng quân dân hiệp thương về phương thức thống nhất, ngõ hầu an định bách tính và Quốc gia, đồng thời bảo toàn lãnh thổ trọn vẹn của ngũ tộc–Mãn, Hán, Mông, Hồi, Tạng–cùng nhau hợp thành đại Trung Hoa Dân Quốc. Trẫm cùng Hoàng đế có thể lui về nơi khoan hậu nhàn tĩnh, tiêu dao năm tháng, lâu dài thụ quốc dân ưu lễ, thân thấy sự nghiệp trị bình hoàn tất, há chẳng phải là điều tốt đẹp ư? Khâm thử.
>
>
>

> 奉旨
>
> 朕欽奉隆裕皇太后懿旨：前因民軍起事，各省響應，九夏沸騰，生靈塗炭。特命袁世凱遣員與民軍代表討論大局，議開國會、公決政體。兩月以來，尚無確當辦法。南北暌隔，彼此相持。商輟於途，士露於野。徒以國體一日不決，故民生一日不安。今全國人民心理多傾向共和。南中各省，既倡議於前，北方諸將，亦主張於後。人心所嚮，天命可知。予亦何忍因一姓之尊榮，拂兆民之好惡。是用外觀大勢，內審輿情，特率皇帝將統治權公諸全國，定為共和立憲國體。近慰海內厭亂望治之心，遠協古聖天下為公之義。
>
> 袁世凱前經資政院選舉為總理大臣，當茲新舊代謝之際，宜有南北統一之方。即由袁世凱以全權組織臨時共和政府，與民軍協商統一辦法。總期人民安堵，海宇乂安，仍合滿、漢、蒙、回、藏五族完全領土為一大中華民國。予與皇帝得以退處寬閑，優游歲月，長受國民之優禮，親見郅治之告成，豈不懿歟！欽此。
>
>
>

Chiếu thư này, do Thái hậu Long Dụ phụng dụ cho Hoàng đế Tuyên Thống sáu tuổi ban hành, đã minh thị chuyển giao chủ quyền trên tất cả các lãnh thổ mà nhà Thanh đang nắm giữ vào thời điểm sụp đổ – bao gồm Trung Quốc bản thổ, Mãn Châu, Tây Tạng, Tân Cương và Mông Cổ – cho Trung Hoa Dân Quốc.

Các quan viên ký tên vào chiếu thư này gồm:

* Nội các Tổng lý Đại thần Viên Thế Khải (袁世凱);
* Quyền Ngoại vụ Đại thần Hồ Duy Đức (胡惟德);
* Nội vụ Đại thần Triệu Bỉnh Quân (趙秉鈞);
* Quyền Độ chi Đại thần Mã Giai Thiệu Anh (馬佳·紹英);
* Học Bộ Đại thần Đường Cảnh Sùng (唐景崇);
* Lục quân Đại thần Vương Sĩ Trân (王士珍);
* Quyền Hải quân Đại thần Đàm Học Hành (譚學衡);
* Pháp Bộ Đại thần Thẩm Gia Bản (沈家本);
* Quyền Nông Công Thương Bộ Đại thần Hỉ Tháp Lạp Hi Ngạn (喜塔臘·熙彥);
* Quyền Bưu truyền Bộ Đại thần Lương Sĩ Di (梁士詒);
* Lý Phiên Bộ Đại thần Đạt Thọ (達壽).

## Hậu quả

Điều kiện ưu đãi Hoàng đế Đại Thanh sau khi thoái vị đã cho phép Hoàng đế Tuyên Thống được giữ lại tước hiệu hoàng đế và hưởng các đặc quyền khác sau khi thoái vị. Điều này dẫn đến sự tồn tại của một triều đình trên danh nghĩa trong Tử Cấm Thành được gọi là "Tiểu triều đình hoàng thất nhà Thanh sau khi thoái vị" (遜清皇室小朝廷) tồn tại từ năm 1912 đến năm 1924. Về sau Phùng Ngọc Tường đã bãi bỏ đặc quyền này và giải thể tiểu triều đình trên danh nghĩa đó vào năm 1924.

## Di sản

Chiếu chỉ này lần đầu tiên được thư ký nội các Trương Triều Dũng thu thập. Ông ra sức bảo quản chiếu chỉ này cùng với hai chiếu thư tiếp theo liên quan đến việc thoái vị và chiếu thư ngày 3 tháng 2 cho phép đàm phán hòa bình với phe cách mạng, tất cả trong một cuộn. Sau khi Trương Triều Dũng qua đời, hiệu trưởng Đại học Sư phạm Bắc Kinh mới mua lại cuộn này. Kể từ năm 1975, cuộn chiếu chỉ đã trở thành một phần của bộ sưu tập thuộc Bảo tàng Cách mạng Trung Quốc, nay gọi là Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc.

## Liên quan

Ngoài Chiếu thoái vị đầu tiên vào năm 1912, Phổ Nghi cũng từng soạn thảo một chiếu thoái vị khác sau thất bại của cuộc phục vị năm 1917. Tuy nhiên, sau khi trao đổi với Chính phủ Dân quốc, ông đã quyết định không ban hành nó mà thay vào đó đưa ra tuyên bố của Nội vụ phủ rằng: "Trương Huân dẫn quân vào cung chiếm đóng, giả mạo ban hành dụ chỉ." Năm 1945, Hồng quân Liên Xô tiến vào Mãn Châu, đánh bại quân đội Nhật Bản đóng tại đó, khiến chính quyền bù nhìn Mãn Châu Quốc sụp đổ. Vào đêm 17 rạng sáng ngày 18 tháng 8 năm 1945, Hoàng đế Mãn Châu Quốc Phổ Nghi đã thoái vị tại Đại Lật Tử Câu và ban hành chiếu thoái vị.

## Xem thêm

* Chiếu thoái vị của Hoàng đế Mãn Châu Quốc

## Chú thích

## Tham khảo

## Liên kết ngoài