Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Trực Lệ

|  |
| --- |
| Trực Lệ 直隸 |
| Trực Lệ của nhà Minh |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←    ←  | **1368–1421** |  → |

 |
| **Thủ đô** | Ứng Thiên phủ |
| **Lịch sử** |  |
|  -  | Chu Nguyên Chương xưng đế | 1368 |
|  -  | Vĩnh Lạc dời đô | 1421 |
| **Hiện nay là một phần của** | An Huy, Giang Tô, Thượng Hải |

**Trực Lệ** (phồn thể: 直隸; giản thể: 直隶; Wade–Giles: *Chih-li*) là một khu vực hành chính ở Trung Quốc, tồn tại từ thời nhà Minh (1368–1644) đến khi bị giải thể vào năm 1928.

*Trực Lệ* nghĩa là "trực tiếp bị kiểm soát" và biểu thị cho vùng đất nằm dưới quyền kiểm soát trực tiếp của triều đình trung ương Trung Hoa. Danh xưng Trực Lệ bắt đầu được sử dụng từ năm 1364 dưới thời Tiểu Minh Vương Hàn Lâm Nhi, lúc đó là giản xưng của Trung thư tỉnh. Đến thời Minh, danh xưng Trực Lệ được chính thức sử dụng để chỉ khu vực kinh đô với Ứng Thiên phủ là trung tâm. Năm 1421, Minh Thành Tổ dời đô về Bắc Bình, sau đó đổi tên thành Bắc Kinh.

Dưới thời nhà Thanh, Nam Kinh mất vai trò là "kinh đô thứ 2", và Nam Trực Lệ trở thành tỉnh Giang Nam, còn Bắc Trực Lệ trở thành tỉnh Trực Lệ. Vào thế kỷ 18, ranh giới tỉnh Trực Lệ được vẽ lại và trải rộng trên lãnh thổ Bắc Kinh, Thiên Tân cùng các tỉnh Hà Bắc, Tây Liêu Ninh, bắc Hà Nam và một số vùng thuộc Nội Mông ngày nay. Năm 1928, chính phủ Trung Hoa Dân Quốc tách một số phần phía bắc của Trực Lệ sang các tỉnh lân cận, và phần còn lại đổi tên thành Hà Bắc.

## Lịch sử

### Hồng Vũ đế thiết lập Trực Lệ

*Bài chi tiết: Nam Trực Lệ*

Minh Hồng Vũ nguyên niên (1368), nhà Minh lập thủ đô tại Ứng Thiên phủ (Hồng Vũ năm thứ 11 (1378) gọi là kinh sư, đến thời Vĩnh Lạc sửa thành Nam Kinh, phạm vi ngày nay tại thành phố Nam Kinh). Ban đầu nhà Minh theo chế độ hành chính thời Nguyên, khu vực xung quanh kinh thành là Trung Thư tỉnh, các địa phương khác là Hành Trung thư tỉnh.

Hồng Vũ năm thứ 13 (1380), thừa tướng Hồ Duy Dung bị xử tử, triều đình bãi bỏ Trung Thư tỉnh, các phủ châu xung quanh Ứng Thiên phủ được triều đình trực tiếp quản lý, gọi là **"Trực Lệ"**.

Vĩnh Lạc năm thứ 18 (1421), triều đình dời đô về Bắc Kinh, Trực Lệ được gọi là **"Nam Trực Lệ"**, do Nam Kinh Lục bộ trực tiếp quản lý. Địa phận ngày nay thuộc các tỉnh An Huy, Giang Tô và thành phố Thượng Hải.

### Vĩnh Lạc đế thiết lập Bắc Trực Lệ

*Bài chi tiết: Bắc Trực Lệ*

Vĩnh Lạc năm thứ 18 (1421), triều đình dời đô đến Bắc Kinh Thuận Thiên phủ (trước đây là Bắc Bình phủ), Bắc Bình đổi tên thành Bắc Trực Lệ, gọi tắt là Bắc Trực, toàn bộ cơ quan tam ty đều bãi bỏ. Địa phận ngày nay thuộc thành phố Bắc Kinh, Thiên Tân, đại bộ phận tỉnh Hà Bắc cùng một phần nhỏ các tỉnh Hà Nam, Sơn Đông.

### Nhà Thanh bãi bỏ Lưỡng Trực Lệ

*Bài chi tiết: Trực Lệ tỉnh, Giang Nam tỉnh*

Bản đồ Trung Quốc vào năm 1820.
Sau khi quân Thanh nhập quan, Nam Trực Lệ đổi tên thành Giang Nam tỉnh (năm 1764 tách thành 2 tỉnh An Huy và Giang Tô), Bắc Trực Lệ đổi thành Trực Lệ tỉnh.

## Tham khảo
# Đông Đài Loan

Đông Đài Loan theo định nghĩa chính thức
**Đông Đài Loan** (東台灣) đôi khi còn được gọi tắt là Hậu Sơn (後山) là khu vực nằm ở phía đông dãy núi Trung ương tại hòn đảo Đài Loan. Theo định nghĩa chính thức, Đông Đài Loan bao gồm hai huyện Hoa Liên và Đài Đông. So với những vùng còn lại của Đài Loan, nơi đây có địa hình đồi núi, kinh tế kém phát triển và mật độ dân số thấp hơn. Đây cũng là khu vực được hoạch định mới nhất tại Đài Loan. Trong thành phần dân cư của vùng, thổ dân Đài Loan chiếm một tỉ lệ khá cao. Chính phủ Đài Loan quy hoạch thành phố Hoa Liên là trung tâm của vùng và sẽ tập trung các nguồn lực để phát triển thành phố.

## Xem thêm

* Bắc Đài Loan
* Trung Đài Loan
* Nam Đài Loan
* Địa lý Đài Loan

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* 制定花東地區發展條例 總統府公報-6981期 2011-6-29
# Cơ sở dữ liệu phân tán

**Cơ sở dữ liệu phân tán** (tiếng Anh: *distributed database*) là cơ sở dữ liệu mà ở đó, về mặt vật lý, dữ liệu được phân tán ra nhiều vị trí vật lý khác nhau trong cùng một hệ thống mạng máy tính.

## Xem thêm

* Cơ sở dữ liệu quan hệ

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* M. T. Özsu and P. Valduriez, *Principles of Distributed Databases* (3rd edition) (2011), Springer, ISBN 978-1-4419-8833-1
* Elmasri and Navathe, *Fundamentals of database systems* (3rd edition), Addison-Wesley Longman, ISBN 0-201-54263-3
* *Oracle Database Administrator's Guide 10g* (Release 1),
# Rollback (quản lý dữ liệu)

Trong các công nghệ cơ sở dữ liệu, **rollback** là thao tác lùi cơ sở dữ liệu về một trạng thái cũ. Các thao tác rollback có tầm quan trọng đối với tính toàn vẹn dữ liệu của cơ sở dữ liệu. Chúng giúp khôi phục cơ sở dữ liệu về một bản sạch sẽ sau một số thao tác bị lỗi; phục hồi các sự cố sập server cơ sở dữ liệu trong việc hủy bất cứ giao tác nào đang chạy tại thời điểm xã ra sự cố.

Trong ngôn ngữ SQL, `ROLLBACK` là lệnh cho hệ quản trị cơ sở dữ liệu quan hệ hủy tất cả các thay đổi dữ liệu kể từ lệnh `BEGIN WORK`, hoặc `START TRANSACTION` cuối cùng, nhờ đó trạng thái dữ liệu được lùi về như thời điểm trước khi các thay đổi trên được thực hiện.

## Tham khảo

* "ROLLBACK Transaction", Microsoft SQL Server.
* "Sql Commands", Microsoft SQL Server.

## Xem thêm

* Savepoint
* Commit

Bản mẫu:Databases
# Ngôn ngữ truy vấn tích hợp

**Ngôn ngữ truy vấn tích hợp** (tiếng Anh: *Language Integrated Query*, viết tắt *LINQ*) là một thành phần của .NET và .NET Framework cung cấp khả năng truy vấn cấp độ ngôn ngữ và cùng các hàm API truy vấn bậc cao trên C# và Visual Basic.

## Cú pháp lệnh LINQ

Cú pháp lệnh LINQ có nhiều điểm tương đồng với ngôn ngữ truy vấn SQL nhưng được tích hợp gốc (native) trong ngôn ngữ lập trình. Lệnh truy vấn trên LINQ trên C# có dạng:

```
var linqExperts = from p in programmers
 where p.IsNewToLINQ
 select new LINQExpert(p);

```
Trên ngôn ngữ Visual Basic:

```
Dim countries = From cust In customers
 Order By cust.Country, cust.City
 Group By CountryName = cust.Country
 Into CustomersInCountry = Group, Count()
 Order By CountryName

```
Nói chung LINQ hỗ trợ hầu hết các Toán tử truy vấn tiêu chuẩn (SQO) như *Select*, *Where*, *Group by*...

## Kết nối LINQ to SQL

Trong LINQ to SQL, mô hình dữ liệu của cơ sở dữ liệu quan hệ được ánh xạ tới mô hình đối tượng được và được truy vấn thao tác trên Ngôn ngữ truy vấn tích hợp ngay trong C# hoặc VB.NET. Khi ứng dụng chạy, LINQ to SQL tự động dịch sang ngôn ngữ SQL các truy vấn được tích hợp Ngôn ngữ truy vấn tích hợp và gửi chúng đến cơ sở dữ liệu để thực thi. Khi cơ sở dữ liệu trả về kết quả, LINQ to SQL lại dịch chúng trở lại các đối tượng mà bạn có thể làm việc bằng ngôn ngữ lập trình của riêng mình.

```
// Kết nối đến CSDL thông qua DataContext
DataContext db = new DataContext(@"c:\linqtest\northwnd.mdf");

// Tạo kiểu bảng Customer để phục vụ truy vấn
Table<Customer> Customers = db.GetTable<Customer>();

// Truy vấn đến bảng dữ liệu Customer để tìm các khách hàng từ London
IQueryable<Customer> custQuery =
 from cust in Customers
 where cust.City == "London"
 select cust;

```

## Kết nối LINQ to XML

*LINQ to XML* cung cấp giao diện lập trình XML trong bộ nhớ giúp Truy vấn tích hợp ngôn ngữ trên.NET (LINQ) thao tác trên các dữ liệu dạng XML. LINQ to XML cung cấp khả năng cho phép.NET có thể cập nhật, cấu trúc lại và truy vấn dữ liệu ở dạng Mô hình đối tượng văn bản (DOM).

```
// Lấy thông tin từ tệp văn bản dạng XML (PurchaseOrder.xml) chứa dữ liệu về đơn hàng đã thanh toán
var filename = "PurchaseOrder.xml";
var currentDirectory = Directory.GetCurrentDirectory();
var purchaseOrderFilepath = Path.Combine(currentDirectory, filename);

XElement purchaseOrder = XElement.Load(purchaseOrderFilepath);

IEnumerable<string> partNos = from item in purchaseOrder.Descendants("Item")
 select (string) item.Attribute("PartNumber");

```

## Ngôn ngữ truy vấn tích hợp song song

Ngôn ngữ truy vấn tích hợp song song (PLINQ) là một triển khai song song của Truy vấn tích hợp ngôn ngữ (LINQ) để tận dụng sức mạnh của lập trình song song (parallel programming). PLINQ triển khai tập hợp đầy đủ các toán tử truy vấn tiêu chuẩn như LINQ ngoài ra còn có các toán tử bổ sung cho các hoạt động song song. PLINQ kết hợp sự đơn giản và dễ đọc của cú pháp LINQ với sức mạnh của lập trình song song.

```
// Thực hiện truy vấn song song
var query = from item in source.AsParallel().WithDegreeOfParallelism(2)
 where Compute(item) > 42
 select item;

```

## Tham khảo
# Google Moon

**Google Moon** là một dịch vụ tương tự Google Maps cho thấy các hình vệ tinh chụp bề mặt Mặt Trăng. Được Google đưa vào hoạt động từ ngày 20 tháng 7 năm 2005, dịp kỷ niệm 36 năm chiếc Apollo 11 đáp lên Mặt Trăng. Những hình ảnh chụp được có đánh dấu vị trí đáp xuống làm nhiệm vụ của mỗi chiếc Apollo, đồng thời cung cấp thêm thông tin khi người dùng phóng to hình lên.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Google Moon
# Lãnh thổ Ấn Độ Dương thuộc Anh

|
Lãnh thổ Ấn Độ Dương thuộc Anh
 |
| --- |
|
Tên bằng ngôn ngữ chính thức
* *British Indian Ocean Territory* (tiếng Anh)
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Quốc kỳ | Huy hiệu |

 |
| Bản đồ
Vị trí của Lãnh thổ Ấn Độ Dương thuộc Anh (BIOT)  |
| Tiêu ngữ |
| *In tutela nostra Limuria*  (Latin) "Limuria is in our charge" |
| Quốc ca |
| *God Save the King* |
| Hành chính |
| Lãnh thổ hải ngoại thuộc Anh |
| Quân chủ | Charles III |
| Đại biểu Chính quyền Trung ương BIOT | Leigh Turner |
| Người đứng đầu | Tony Humphries |
| Thủ đô | Diego Garcia |
| Thành phố lớn nhất | Diego Garcia |
| Địa lý |
| Diện tích | 60 km² 23,2 mi² |
| Diện tích nước | 0 % |
| Múi giờ | UTC+6; mùa hè: UTC+? |
| Lịch sử |
| **Thành lập** |
| Ngôn ngữ chính thức | Tiếng Anh |
| Dân số ước lượng | 3.500 người |
| Mật độ |  160,0 người/mi² |
| Đơn vị tiền tệ | Pound sterling¹ (`GBP`) |
| Thông tin khác |
| Tên miền Internet | .io |
| Mã điện thoại | 246 |
|
Ghi chú
* đô la Mỹ
 |

**Lãnh thổ Ấn Độ Dương thuộc Anh** là vùng lãnh thổ hải ngoại thuộc Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland, nằm trong lòng Ấn Độ Dương, ở giữa châu Phi và Indonesia. Nơi đây có một tiềm năng du lịch phong phú với 6 đảo san hô vòng trong số hơn 1000 đảo có người ở thuộc quần đảo Chagos.

Diego Garcia là đảo lớn nhất của vùng lãnh thổ này. Ngày nay, nó được dùng làm nơi chứa các vũ khí trang thiết bị quân sự cho quân đội Mỹ và Anh.

## Xem thêm

* Quần đảo Chagos

## Chú thích

## Liên kết ngoài

* Diego Garcia Online: Information for the Diego Garcia, BIOT population. Lưu trữ ngày 14 tháng 7 năm 2019 tại Wayback Machine
* UK Foreign Office- profile
* CIA World Factbook Entry Lưu trữ ngày 29 tháng 11 năm 2017 tại Wayback Machine
* Diego Garcia Lưu trữ ngày 6 tháng 3 năm 2008 tại Wayback Machine timeline posted at the History Commons
* US Military Site on Diego Garcia Lưu trữ ngày 18 tháng 7 năm 2006 tại Wayback Machine
* A Return from Exile in Sight? The Chagossians and their Struggle, from the *Northwestern Journal of International Human Rights* Lưu trữ ngày 2 tháng 3 năm 2011 tại Wayback Machine
# Svalbard và Jan Mayen

Ảnh vệ tinh của đảo Jan Mayen, Biển Greenland
**Svalbard và Jan Mayen** là tên gọi được xác định trong bảng mã quốc hai ký tự ISO 3166-1, một phần trong vùng lãnh thổ của Na Uy ở Bắc Băng Dương, được phân rõ thành hai khu vực: Svalbard và Jan Mayen hoàn toàn độc lập với nhau về mặt hành chính.

Quần đảo Bắc cực Svalbard được đặt trong phạm vi chủ quyền của Na Uy, và có một tình trạng đặc biệt, được công nhận bởi Hiệp định Svalbard. Svalbard không được công nhận bởi Thỏa ước Schengen, chính vì thế các cư dân du nhập đến đây có thể sống và làm việc mà không cần xuất trình visa. Svalbard được quản lý bởi một Thống đốc trực tiếp báo cáo lên Bộ trưởng Công lý và Cảnh sát Na Uy.

Hòn đảo xa xôi Jan Mayen là một vùng lãnh thổ được sáp nhập vào Na Uy, nhưng nó không có tình trạng đặc biệt như Svalbard. Từ năm 1930 đến 1994, Jan Mayen đặt dưới sự cai quản của Thống đốc Svalbard; từ năm 1995, nơi đây nhận được sự quản lý từ đảo chính thông qua Hội đồng quản hạt Nordland. Jan Mayen không có vị trí địa lý gần gũi (hai vùng lãnh thổ cách nhau khoảng 1000 km) cũng như không có mối quan hệ về mặt hành chính - chính trị với Svalbard. Một ví dụ điển hình, đó là việc đề xuất sử dụng mã quốc gia riêng cho Svalbard của Bộ đặc trách Hải ngoại của Na Uy (bao gồm cả Mayen).

Với mã vùng viết tắt bằng 2 chữ 'SJ' trong ISO 3166-1 alpha-2, Svalbard và Jan Mayen có thể cùng nhau hợp tác, chia sẻ, khai thác mã quốc gia. Tuy nhiên, các công dân của Svalbard và Jan Mayen thường chỉ dùng .no, mã vùng của Na Uy, trong khi .sj lại không được dùng.

## Xem thêm

* Danh sách các vùng lãnh thổ được công nhận bằng Hiệp ước hay Thỏa ước Quốc tế

## Chú thích
# Hiệu ứng rung lắc (chính trị học)

**Hiệu ứng rung lắc** (tiếng Anh: *Swing effect*), hoặc gọi **hiệu ứng quả lắc đồng hồ** (pendulum effect), nguyên lúc đầu là một danh từ về phương diện tâm lí học, chủ yếu là miêu tả hiện tượng lắc lư đung đưa, lung lay chao đảo, dao động cao thấp của cảm xúc loài người. Đây là một loại hiện tượng hay thấy của tâm lí cử tri, chỉ lúc mặt trận nào đó sau khi thắng lớn ở trong tuyển cử lần thứ nhất, mặt trận bị đánh bại khá dễ thu phục các nơi bị mất đi ở trong tuyển cử lần sau, đúng giống quả lắc đồng hồ sau khi lắc hướng về bên trái liền lắc hướng về bên phải ngay, tuần hoàn không nghỉ. Đây chủ yếu là biểu hiện ra mặt ở người dân không muốn mong một đảng liên tục không ngừng đứng một mình tự cho là lớn. Thí dụ không ít quốc gia ở châu Âu, thì thường hay xuất hiện tình hình đảng nắm giữ chính quyền thay đổi lần lượt.

Hiệu ứng rung lắc trong tuyển cử chính trị không phải là quy tắc cho rằng tất nhiên - đoán là hẳn như vậy, trong khi đó vẫn có nhân tố khách quan khác, chưa có bày tỏ, bộc lộ. Thí dụ mặt trái có Singapore, Nga, Philippines, v.v Hiệu ứng rung lắc chỉ dùng cho giải thích kết thúc cuộc thi đua tranh tài, nhưng mà khó dùng chuẩn xác cho dự liệu trước cuộc thi tài. Thí dụ mặt phải sáng tỏ nhất là bầu cử giữa nhiệm kì Hoa Kỳ, bất luận đảng nào là đảng nắm giữ chính quyền, hầu như tất phải bị thất bại mà mức độ không như nhau (Quốc hội mất đi thứ tự sắp xếp chỗ ngồi một phần, thậm chí mất đi quyền kiểm soát), đó bắt nguồn ở sự bất mãn của cử tri đối với đảng nắm giữ chính quyền, hoặc ít nhất là một ít tin tức cảnh báo cho đảng nắm giữ chính quyền. Tình huống này phát sinh ngoại lệ vào năm 1998, lúc đó dưới ảnh hưởng của vụ án hạch hỏi Bill Clinton, Đảng Dân chủ nắm giữ chính quyền lấy trở lại số chỗ ngồi trong Quốc hội.

## Phản ứng vòng xúc xích

Hiệu ứng rung lắc có khả năng có phản ứng vòng xúc xích, tiêu điểm chỉ rơi trên hai chính đảng lớn ở bên trong sinh thái của chính trị đa đảng. Cử tri chia làm cử tri rung lắc và cử tri sắt, cử tri rung lắc không tới nửa số, nhưng mà họ không muốn mong một đảng đứng một mình tự cho là lớn, mãi mãi bất mãn tất cả chính tích của đảng nắm giữ chính quyền, kì vọng đảng đối lập có cử động, hành vi mới. Tuy nhiên cử tri phiếu sắt lại quá lạc quan, cho rằng lần sau cũng đoán là hẳn như thế sẽ thắng dài, đã buông thả mang tính tích cực. Sau khi một đảng thắng vượt, người lãnh đạo đảng đối lập nhận ra lỗi lầm, thí dụ từ chức, người mới lên giữ chức, chấp thuận tự mình hoàn thiện. Trong tuyển cử lần sau, phiếu rung lắc tin tưởng sự đáp ứng của đảng đối lập, tỉ lệ bỏ phiếu vô cùng cao, bỏ phiếu hướng về đảng đối lập, hình thành hiệu ứng rung lắc.

## Hiệu ứng rung lắc ở các nước

### Nước Mĩ

Hiệu ứng rung lắc ở Hoa Kỳ chính là bang rung lắc, các bang rung lắc đã biết hay làm cho thay đổi kết quả giữa đảng Dân chủ và đảng Cộng hoà, tương đương "chỗ ngồi rung lắc" ở cấp địa phương. Trái lại, bang không rung lắc tương đương "chỗ ngồi an toàn", bởi vì nó rất ít thay đổi kết quả. Sự thay đổi kết quả chính trị do chế độ phổ thông đầu phiếu toàn quốc đang sử dụng mà ảnh hưởng nghiêm trọng.

## Ghi chú
# Biển Banda

| Biển Banda * *Laut Banda* (tiếng Indonesia)
* *Mar de Banda* (tiếng Bồ Đào Nha)
* *Tasi Banda* (tiếng Tetum)
 |
| --- |
| Đảo Run (trái) và Nailaka (phải) trên biển Banda |
| Vị trí biển Banda tại Đông Nam Á |
|  |
| Vị trí | Đông Nam Á |
| Loại | Biển |
| Dòng thoát nước | Thái Bình Dương, Biển Timor, Biển Molucca, Biển Ceram, Banda Arch |
| Lưu vực quốc gia | * Indonesia
* Đông Timor
 |
|  |
| Chiều dài tối đa | 1.000 km (620 mi) |
| Chiều rộng tối đa | 500 km (310 mi) |
| Diện tích bề mặt | 470.000 km2 (180.000 dặm vuông Anh) |
| Độ sâu tối đa | 7.351 m (24.117 ft) |

**Biển Banda** là một biển ở Nam Molucca thuộc Indonesia, về mặt tự nhiên là một phần của Thái Bình Dương nhưng bị cô lập khỏi nó bằng hàng trăm hòn đảo lớn nhỏ, cũng như bởi biển Halmahera và biển Ceram. Nó kéo dài khoảng 1.000 km (600 dặm Anh) từ tây sang đông và khoảng 500 km (300 dặm Anh) từ bắc xuống nam.

## Đảo

Các đảo ranh giới của biển Banda bao gồm Sulawesi ở phía tây, Buru, Ambon, Ceram, Aru, Tanimbar, Barat Daya và Timor. Mặc dù vùng ranh giới của biển này khá nguy hiểm cho hàng hải do có nhiều đảo đá nhỏ, nhưng phần giữa của biển này lại tương đối thông thoáng. Các nhóm đảo trong phạm vi biển này có quần đảo Banda.

## Động đất

Các trận động đất tương đối thường xuyên trong khu vực do sự tụ hợp của ba mảng kiến tạo – mảng Á-Âu, mảng Thái Bình Dương và mảng Ấn Độ-Úc.

## Xem thêm

* Danh sách trận động đất tại Indonesia
* Danh sách núi lửa ở Indonesia#Biển Banda

## Đọc thêm

* Ponder H. W. (1944) *In Javanese waters; some sidelights on a few of the countless lovely, little known islands scattered over the Banda sea & some glimpses of their strange & stormy history* London, Seeley, Service & Co. ltd.

## Tham khảo
# Tiếng Tlingit

| Tiếng Tlingit |
| --- |
| *Lingít* |
| Phát âm | /ɬìnkítʰ/ |
| Sử dụng tại | Hoa Kỳ, Canada |
| Khu vực | Alaska, British Columbia, Yukon, Washington |
| Tổng số người nói | 1.360 (9% người Tlingit) 1.240 người ở Hoa Kỳ (2009-2013) 120 người ở Canada (thống kê 2016) |
| Phân loại | * Na-Dené
	+ **Tiếng Tlingit**
 |
| Hệ chữ viết | Latinh (biến thể tiếng Tlingit) |
| Địa vị chính thức |
| Ngôn ngữ chính thức tại |  Alaska |
| Mã ngôn ngữ |
| ISO 639-2 | `tli` |
| ISO 639-3 | `tli` |
| Glottolog | `tlin1245` |
|  |
| ELP | Tlingit |
|

**Tiếng Tlingit** (*Lingít* [ɬìnkítʰ]) là ngôn ngữ của người Tlingit, nói ở Đông Nam Alaska và Tây Canada, nằm trong ngữ hệ Na-Dené. Hiện có những chương trình ở Đông Nam Alaska nhằm lưu giữ và phục hồi ngôn ngữ, văn hoá của người Tlingit.

Những nhà truyền giáo cho Giáo hội Chính thống giáo Nga là những người đầu tiên ra sức phát triển ngôn ngữ viết cho tiếng Tlingit, thông qua việc dùng chữ Kirin để ghi chép và biên dịch khi đế quốc Nga mở rộng đến Alaska. Sau thương vụ Alaska, những nhà truyền giáo người Mỹ đã phát triển một hệ chữ viết mới bằng chữ Latinh.

## Nguồn tham khảo
# Lịch sử kinh tế Trung Quốc

**Lịch sử kinh tế của Trung Quốc** được trình bày trong các bài viết sau đây:

* Lịch sử kinh tế Trung Quốc trước năm 1912 là phần nói về lịch sử kinh tế của Trung Quốc trong thời kỳ cổ đại và thời kỳ đế chế, tức là trước khi nước Cộng hòa Trung Hoa được thành lập vào năm 1912.
	+ Kinh tế nhà Hán (202 TCN – 220 SCN)
	+ Kinh tế nhà Tống (960–1279)
	+ Kinh tế nhà Minh (1368–1644)
	+ Kinh tế nhà Thanh (1644–1912)
* Lịch sử kinh tế Trung Quốc (1912–1949) là phần nói về **lịch sử kinh tế của Trung Hoa Dân Quốc** trong giai đoạn **nắm quyền kiểm soát phần lớn lãnh thổ Trung Quốc đại lục, từ năm 1912 đến năm 1949**. Đối với **lịch sử kinh tế của Trung Hoa Dân Quốc sau năm 1949**, khi **chỉ còn kiểm soát khu vực Đài Loan**, vui lòng xem thêm tại mục: **Lịch sử kinh tế Đài Loan#Lịch sử hiện đại**.
* Lịch sử kinh tế Trung Quốc (từ năm 1949-nay) là phần nói về lịch sử kinh tế của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.

## Xem thêm

* Kinh tế Trung Quốc
* Lịch sử kinh tế Trung Hoa Dân Quốc
# Năm mới Âm lịch

| Năm mới Âm lịch |
| --- |
| Bắn pháo hoa năm mới ở cảng Victoria, Hồng Kông |
| Tên gọi khác | Tết Âm lịch |
| Cử hành bởi | Nhiều quốc gia |
| Kiểu | Văn hóa truyền thống |
| Ngày | Không cố định |
| Tần suất | Hàng năm |

|  |
| --- |
| Từ trên xuống, từ trái sang:
* Tết Tsagaan Sar của người Mông Cổ ở Tsukuba
* Múa lân ở Kuala Lumpur, Malaysia
* Tết ở Singapore
* Diễu hành ở Phố Tàu, New York, Mỹ
* Người Hàn Quốc mặc hanbok, chơi cờ yutnori trong ngày tết Seollal
* Gia đình chuẩn bị bánh tét ngày Tết ở Việt Nam
 |

**Năm mới Âm lịch** hay **Tết Âm lịch** (tiếng Anh: **Lunar New Year**) là tên gọi chung cho sự bắt đầu một năm mới tính theo âm lịch và âm dương lịch. Âm lịch được xây dựng dựa trên pha của Mặt Trăng còn âm dương lịch dựa trên cả pha và dương lịch. Sự kiện này được nhiều nền văn hóa tổ chức theo các cách khác nhau và vào những ngày khác nhau.

## Phong tục

Năm mới Âm lịch là ngày lễ được hàng triệu người trên toàn cầu kỷ niệm, đánh dấu kỳ trăng non đầu tiên trong lịch địa phương. Tuy gọi là ngày năm mới âm lịch nhưng thực tế nó được tính trên cả âm lịch và âm dương lịch.

Ngày năm mới hay Tết ở Trung Quốc được tính dựa trên âm dương lịch và thường diễn ra vào khoảng cuối tháng 1 - đầu tháng 2, tức kỳ trăng non thứ hai ngay sau ngày đông chí, hoặc kỳ thứ ba nếu đó là năm nhuận. Tết ở các quốc gia khác như Hàn Quốc (Seollal) và Việt Nam (Tết Nguyên Đán) cũng trùng với ngày này nhưng khác về số ngày kỷ niệm và tập tục. Tại Malaysia, Singapore, nơi có những cộng đồng lớn người Hoa sinh sống, cùng với Brunei, ngày này được gọi là "Tết Trung Quốc" (Chinese New Year).

Ngày năm mới truyền thống của các nước Myanmar, Campuchia, Lào, Sri Lanka, Thái Lan được tính theo Phật lịch và thường rơi vào khoảng giữa tháng 4.

Trong tiếng Anh và ở những quốc gia nói tiếng Anh như Mỹ, Năm mới Âm lịch còn được gọi với tên "Chinese New Year", điều này đã tạo ra một số ý kiến phản đối do ngày này không chỉ được tổ chức ở Trung Quốc và bởi người Trung Quốc. Chính vì vậy, nhiều phương tiện truyền thông sử dụng tên gọi "Lunar New Year" để tránh gây tranh cãi.

Năm mới Hồi giáo trong lịch Hồi giáo (còn được gọi là Tết Hijri) cũng được tính theo âm lịch và thường rơi vào một ngày trong khoảng từ tháng 6 tới tháng 8.

## Tham khảo

## Tài liệu

* Kizer, Jessica M. (2014), "Lunar New Year", *Asian American Society: An Encyclopedia*, Sage Publications, Inc.
* Zhong, Ai (2019), "A linguistic celebration of Chinese New Year in the Modern World", *China Beyond the Binary: Race, Gender, and the Use of Story*, Cambridge Scholars Publishing
# Chữ Sogdia

| Sogdia  |
| --- |
| Thể loại |  Abjad
 |
| Thời kỳ | Hậu kỳ cổ đại |
| Hướng viết | Dọc hoặc ngang, trên xuống dưới  |
| Các ngôn ngữ | Sogdia |
| Hệ chữ viết liên quan |
| Nguồn gốc | Phoenicia* Aram
	+ Syriac
		- Sogdia
 |
| Hậu duệ | Chữ Mani Chữ Turk cổ
* Chữ Hungary cổ

Chữ Uyghur cổ
* Chữ Mongol truyền thống
	+ Manchu truyền thống
 |
| ISO 15924 |
| ISO 15924 | (Sogdian) `Sogo, 142`(Sogdia cổ) |
| Unicode |
| Dải Unicode | * U+10F00–U+10F2F Sogdia cổ
* U+10F30–U+10F6F Sogdia
 |
|

**Chữ Sogdia** hay **Bảng chữ cái Sogdia** là bộ chữ ban đầu được sử dụng để viết tiếng Sogdia là ngôn ngữ của người Sogdia. Tiếng Sogdia là ngôn ngữ thuộc họ ngôn ngữ Iran, Ngữ tộc Ấn-Iran của Ngữ hệ Ấn-Âu.

Bảng chữ cái Sogdia có nguồn gốc từ chữ Syriac, một dạng chữ hậu duệ của bảng chữ cái Aram. Bảng chữ cái Sogdia là một trong ba chữ viết được sử dụng để viết tiếng Sogdia. Các chữ cái khác là bảng chữ cái Mani và bảng chữ cái Syriac. Nó được sử dụng ở khắp Trung Á, từ rìa Iran ở phía tây, đến Trung Quốc ở phía đông, từ khoảng 100 đến 1200 sau Công nguyên.

|  |
| --- |
| **Bảng Unicode Sogdia** Official Unicode Consortium code chart: Sogdian Version 13.0 |
|   | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | A | B | C | D | E | F |
| U+10F3x | 𐼰 | 𐼱 | 𐼲 | 𐼳 | 𐼴 | 𐼵 | 𐼶 | 𐼷 | 𐼸 | 𐼹 | 𐼺 | 𐼻 | 𐼼 | 𐼽 | 𐼾 | 𐼿 |
| U+10F4x | 𐽀 | 𐽁 | 𐽂 | 𐽃 | 𐽄 | 𐽅 | 𐽆 | 𐽇 | 𐽈 | 𐽉 | 𐽊 | 𐽋 | 𐽌 | 𐽍 | 𐽎 | 𐽏 |
| U+10F5x | 𐽐 | 𐽑 | 𐽒 | 𐽓 | 𐽔 | 𐽕 | 𐽖 | 𐽗 | 𐽘 | 𐽙 |  |  |  |  |  |  |
| U+10F6x |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

|  |
| --- |
| **Bảng Unicode Sogdia cổ** Official Unicode Consortium code chart: Old Sogdian Version 13.0 |
|   | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | A | B | C | D | E | F |
| U+10F0x | 𐼀 | 𐼁 | 𐼂 | 𐼃 | 𐼄 | 𐼅 | 𐼆 | 𐼇 | 𐼈 | 𐼉 | 𐼊 | 𐼋 | 𐼌 | 𐼍 | 𐼎 | 𐼏 |
| U+10F1x | 𐼐 | 𐼑 | 𐼒 | 𐼓 | 𐼔 | 𐼕 | 𐼖 | 𐼗 | 𐼘 | 𐼙 | 𐼚 | 𐼛 | 𐼜 | 𐼝 | 𐼞 | 𐼟 |
| U+10F2x | 𐼠 | 𐼡 | 𐼢 | 𐼣 | 𐼤 | 𐼥 | 𐼦 | 𐼧 |  |  |  |  |  |  |  |  |

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Sample of the Sogdian language and script
* Ancient Scripts: Sogdian
* Sogdian at ScriptSource