# Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam

Tượng thờ Quốc mẫu Âu Cơ tại Đền Hùng trong Công viên Tao Đàn
Ban thờ Tam Tòa Thánh mẫu trong Phật điện của Tu viện Vĩnh Nghiêm thuộc Quận 12
Điện thờ Liễu Hạnh Công chúa trong Phủ Tây Hồ.
**Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam** hay thường gọi là **Đạo Mẫu** (道母), thờ Thánh Mẫu, thờ Mẫu tam phủ, tứ phủ xuất hiện khá phổ biến và có nguồn gốc lịch sử và xã hội sâu xa. Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam là một tín ngưỡng bản địa lâu đời, lấy việc tôn thờ Mẫu (Mẹ) làm thần tượng với các quyền năng sinh sôi, bảo trợ và che chở cho con người. Tín ngưỡng mà ở đó đã được giới tính hóa mang khuôn hình của người Mẹ, là nơi mà ở đó người phụ nữ Việt Nam đã gửi gắm những ước vọng giải thoát của mình khỏi những thành kiến, ràng buộc của xã hội Nho giáo phong kiến. Ngoài ra còn có Thánh Bản mệnh là vị thần đứng đầu dẫn dắt người tu đạo đi đến với Mẹ (Mẫu) - Đấng Tối cao trong Đạo Mẫu Việt Nam – Hoàng Thiên Tiên Thánh Giáo trong tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam.

Vào hồi 17h15 giờ địa phương (21h15 giờ Việt Nam) ngày 1/12/2016, tại Phiên họp Ủy ban Liên Chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 11 của UNESCO diễn ra tại thành phố Addis Ababa, Cộng hòa dân chủ Liên bang Ethiopia, di sản "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" tại 14 tỉnh đã chính thức được UNESCO ghi danh tại Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

*Tín ngưỡng thờ mẫu mang nét đặc trưng của tinh thần dân tộc Việt Nam ẩn chứa qua những lời hát văn. Đây cũng là biểu hiện ngầm của sự tôn vinh các anh hùng dân tộc. Thể hiện rõ rệt nhất đó chính là qua nghi lễ hầu đồng. Mỗi giá hầu đều không thể thiếu đi trang phục, giá gương, khăn choàng đỏ và cung văn. Người thực hành nghi lễ sẽ được hóa trang thành các vị thần và nhảy múa dưới lời hát của các cung văn. Các vị thần không trực tiếp ngự vào những người thực hành nghi lễ hay nói cách khác đó chính là không có sự "nhập hồn thoát xác". Bản chất của nghi lễ đó chính là mượn hình ảnh phản chiếu của giá gương để thể hiện cho sự hiện diện của các vị thần hay còn có thể gọi là một hình thức ứng bóng. Tuy nhiên hiện nay nghi lễ này đang có nhiều biến tướng và làm cho nó dần trở thành một hoạt động mê tín dị đoan và dần mất đi giá trị bản sắc cốt lõi. Nhiều hiện tượng cho rằng bản thân người thực hành nghi lễ được các vị thần nhập hồn thì thực sự không đúng. Tuy nhiên chúng ta không thể phủ nhận có một người thực hành nghi lễ mang trong mình khả năng đặc biệt mà chỉ có thể chứng minh bằng thực nghiệm chứ rất khó để có thể lý giải bằng khoa học. Một nét đặc biệt khá là đặc sắc nếu để ý kỹ thì các đền thờ các vị thần này thường được đặt tại các nơi cửa sông, cửa biển với ngụ ý rằng chấn giữ các cửa sông,cửa biển để cầu mong sự che chở và bình yên cho nhân dân.*

## Các dạng thức thờ Mẫu

### Thờ Mẫu ở Miền Bắc

Đền Thánh Mẫu ở Đông Hưng, Thái Bình thờ 1 hoàng hậu nhà Đinh
Bắt nguồn từ tục thờ Nữ thần có nguồn gốc xa xưa từ thời tiền sử, tới thời phong kiến một số Nữ thần đã được cung đình hoá và lịch sử hoá để thành các Mẫu thần tương ứng thời kỷ từ thế kỷ XV trở về trước với việc phong thần của nhà nước phong kiến, hình thức thờ Mẫu thần với các danh xưng như Quốc mẫu, Vương mẫu, Thánh Mẫu như hiện tượng thờ Mẫu Âu Cơ, Quốc Mẫu Tây Thiên, Mẹ Thánh Gióng, Tứ vị Thánh nương, Đinh Triều Quốc Mẫu...

Từ khoảng thế kỷ XV trở đi, hình thức thờ mẫu Tam phủ, Tứ phủ được định hình và phát triển mạnh, đây cũng là thời kỳ xuất hiện các nhân vật như Thánh Mẫu Liễu Hạnh, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải, Mẫu Địa, Cô Đôi Thượng Ngàn,... với các nghi thức một phần ảnh hưởng từ Đạo giáo

### Thờ Mẫu ở Miền Trung

Am thờ Hỏa Tinh Thánh mẫu tại Dinh Cô
Tháp Po Nagar ở Nha Trang
Dạng thức thờ Mẫu này chủ yếu ở khu vực nam Trung bộ, cơ bản của dạng thức thờ Mẫu ở đây không chỉ là tín ngưỡng thờ Mẫu có sự hiện diện của mẫu Tam phủ, Tứ phủ nhưng khác hơn đôi chút so Miền Bắc (Hầu đồng Huế) mà còn có hình thức thờ Nữ thần và Mẫu thần. Hình thức thờ Nữ thần như thờ Tứ vị Thánh nương, Bà Ngũ Hành và hình thức thờ Thánh Mẫu như thờ Thiên Y A Na, Po Nagar, và tín ngưỡng thờ Bà Hỏa (Hỏa Tinh Thánh mẫu) ở làng Tân Trà (An Đôn, huyện Hải Lăng, Quảng Trị) sau này lưu truyền vào miền Nam Bộ

Phật Giáo là một tín ngưỡng dân gian của Huế, tích hợp Đạo giáo Trung Hoa đã thoái hóa với tín ngưỡng thờ Mẫu và nhiều tôn giáo, tín ngưỡng khác của người Việt. Sự ra đời của tín ngưỡng Thiên Tiên Thánh giáo ở Huế xuất phát từ sự gắn kết của Hội Sơn Nam với ngôi điện Huệ Nam thời Nguyễn. Hội Sơn Nam là những người dân từ Nam Định di cư vào Huế từ thời tiền Nguyễn. Tín ngưỡng đặc trưng của hội này là tín ngưỡng thờ Mẫu kết hợp với việc thờ Đạo giáo đã thoái hóa. Còn Huệ Nam điện vốn là ngôi đền thờ Po Nagar của người Chăm. Tiếp nhận từ người Chăm một di tích tôn giáo độc đáo, người Việt đã "bản địa hóa" nữ thần PoNagar thành nữ thần Thiên Y A Na, tôn làm "thượng đẳng thần".

### Thờ Mẫu ở Miền Nam

So với ở Bắc Bộ, tục thờ Nữ thần và Mẫu thần có sự phân biệt nhất định với biểu hiện rõ rệt là thông qua tên gọi và xuất thân của các vị thần thì ở Nam Bộ sự phân biệt giữa hình thức thờ Nữ thần và Mẫu thần ít rõ rệt hơn, hiện tượng này được giải thích với nguyên nhân Nam Bộ là vùng đất mới của người Việt, khi di cư vào đây họ vừa mang các truyền thống tín ngưỡng cũ lại vừa tiếp nhận những giao lưu ảnh hưởng của cư dân sinh sống từ trước tạo nên bức tranh không chỉ đa dạng trong văn hoá mà còn cả trong tín ngưỡng

Những Nữ thần được thờ phụng ở Nam Bộ như Bà Ngũ Hành (Ngũ Hành nương nương), Tứ vị Thánh nương, Bà Thủy Long, Bà Chúa Động, Bà Tổ Cô, Bà Cố Hỷ,...và những Mẫu thần được thờ phụng như Bà Chúa Xứ, Bà Đen, Bà Chúa Ngọc, Bà Thiên Hậu,... Bên cạnh đó, còn có các cô linh ứng ở một số vùng như Cô Năm Châu Đốc, Cô Hai Châu Đốc, Cô Hai Hiên (Sa Đéc), Cô Sáu (Côn Đảo),...

## Tứ Phủ (Thờ Mẫu ở Miền Bắc

### Đức Vua Cha

* **Vua Cha Thiên phủ:** Đức Vua Cha Ngọc Hoàng Thượng đế - là vị Thánh cao nhất trong đạo Mẫu. Đứng hai bên ngài là Quan Nam Tào và Quan Bắc Đẩu.
* **Vua Cha Thoải phủ:** Đức Vua Cha Bát Hải Động Đình/ Vua Cha Thủy Quốc Động Đình - chủ quản toàn bộ thủy vực (ao, hồ, sông, biển...). Ngài được thờ chính tại đền Đồng Bằng (Thái Bình)
* **Vua Cha Nhạc phủ:** Tản Viên Sơn Thánh - chủ quản toàn bộ đất đai, lâm sơn vực, cùng chư thần và chúng sanh sinh sống tại đó.
* Vua Cha Địa phủ*:** hiện chưa có tài liệu nào ghi chép về vị thánh nắm giữ ngôi vị này trong tín ngưỡng Tứ Phủ.

### Tứ Phủ Thánh Mẫu

Tứ Phủ Thánh Mẫu bao gồm các vị:

* **Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên** (Áo đỏ): Cai quản bầu trời, quyền phép vô biên, là Mẫu Cửu Trùng Thiên (Thanh Vân Công Chúa)
* **Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn** (Áo xanh): Cai quản rừng núi, nơi con người sinh sống, là La Bình Công Chúa/ Quế Hoa Công Chúa/ Lê Mại Đại Vương Công Chúa (Mẫu Thượng Ngàn tại đền Bắc Lệ chính là La Bình Công Chúa, tại Đền Suối Mỡ chính là Quế Hoa Công Chúa, còn tại đền Đông Cuông là Lê Mại Đại Vương Công Chúa)
* **Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ** (Áo trắng): Cai quản sông nước, biển cả, là Xích Lân Công Chúa.
* **Mẫu Đệ Tứ Địa Tiên** (Áo vàng): Cai quản đất đai, là Liễu Hạnh Công Chúa.

Có thể phân thành **Tam Tòa Thánh MẫuLý do rút gọn:** Dân gian quan niệm các vị Thánh Mẫu đại diện cho quyền năng tự nhiên, nhưng do sự giao thoa và tích hợp trong tín ngưỡng ("Thiên Địa đồng quy"), nhiều nơi gộp chung Địa Phủ vào Thiên Phủ hoặc thờ ba vị chính để tiện cho việc bài trí trên ban thờ.

* **Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên (Mẫu Liễu Hạnh):** Thường mặc áo màu đỏ, cai quản miền trời, quyền phép vô biên.
* **Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn (Mẫu Sơn Trang):** Thường mặc áo màu xanh, cai quản miền rừng núi. Truyền thuyết thường nhắc đến bà gắn với hình tượng La Bình Công Chúa/ Quế Hoa Công Chúa/ Lê Mại Đại Vương Công Chúa (Mẫu Thượng Ngàn tại đền Bắc Lệ chính là La Bình Công Chúa, tại Đền Suối Mỡ chính là Quế Hoa Công Chúa, còn tại đền Đông Cuông là Lê Mại Đại Vương Công Chúa)
* **Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ (Mẫu Thoải):** Thường mặc áo màu trắng, cai quản miền sông nước. Bà còn được gọi là Xích Lân Long Nữ Công Chúa (con Vua Bát Hải Động Đình).

### Hội Đồng Quan Lớn (Ngũ vị Tôn Quan và Lục Phủ Tôn Ông)

Đời Vua Hùng thứ 18, Vua Cha Bát Hải Động Đình đã sai 10 vị tôn quan xuống trần gian để giúp nhân dân chống giặc ngoại xâm. Mẫu phân công cho các ngài thay Mẫu cai quản bốn cõi Thiên - Địa - Thủy - Nhạc. Trong văn khấn thỉnh hội đồng quan lớn có câu: "Năm dinh quan lớn, mười dinh các quan". Tuy nhiên, trong hệ thống thần linh Tam Tứ Phủ lại chia ra Ngũ Vị Tôn Quan và các vị thuộc Lục Phủ Tôn Ông. Nguyên nhân là do một số bản thần tích cho rằng Ngũ Vị Tôn Ông là con của Ngọc Hoàng Thượng Đế giáng xuống trần vào thời nước Nam làm 5 trong 10 vị tướng của Vua Cha Bát Hải Động Đình giúp Vua Cha đánh giặc ngoại xâm trên 8 cửa biển thời Vua Hùng Vương thứ 18.

Còn 5 vị tướng còn lại từ Quan Đệ Lục đến Quan Đệ Thập của Vua Cha Bát Hải Động Đình được xếp vào hàng Lục Phủ Tôn Ông. Trong đó, Quan Đệ Thất và Quan Triệu Tường hay được thỉnh về ngự đồng sau hàng Ngũ Vị Tôn Ông.

* Ngũ vị Tôn quan bao gồm:
	+ **Quan Lớn Đệ Nhất Thượng Thiên(Thiên phủ):** Ngài là con trưởng, mặc áo đỏ, giữ quyền cai quản Thiên phủ (Trời) và trực tiếp thực thi các lệnh từ vua cha. Đền thờ chính là đền Quan Đệ Nhất Thượng Thiên ở xã Đồng Bằng.
	+ **Quan Lớn Đệ Nhị Thượng Ngàn(Nhạc phủ):** Còn gọi là Quan Lớn Đệ Nhị Giám Sát, mặc áo xanh lá cây, cai quản Nhạc phủ (Rừng núi) và nắm giữ sổ sinh tử của nhân gian. Có 2 đền thờ chính là đền Quan Đệ Nhị Giám Sát ở xã Tân Thịnh, tỉnh Lạng Sơn và đền Quan Đệ Nhị Giám Sát ở xã Vân Du, tỉnh Thanh Hóa.
	+ **Quan Lớn Đệ Tam Thoải Phủ (Thoải phủ):** Mặc áo trắng, cai quản miền sông nước (Thoải phủ). Có 2 đền thờ chính là đền Quan Đệ Tam Thoải Phủ Xích Đằng ở phường Sơn Nam, tỉnh Hưng Yên và đền thờ Quan Đệ Tam Lảnh Giang ở phường Duy Tân, tỉnh Ninh Bình.
	+ **Quan Lớn Đệ Tứ Khâm Sai(Địa phủ):** Còn gọi là Quan Lớn Đệ Tứ Địa Phủ, mặc áo vàng, cai quản Địa phủ (Đất) và là vị quan khâm sai thực hiện các việc ở nhân gian. Đền thờ chính là đền Quan Đệ Tứ ở xã Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng.
	+ **Quan Lớn Đệ Ngũ Tuần Tranh:** Mặc áo xanh lam (hoặc tím đen), cai quản miền duyên hải sông Tranh, là vị tướng tài ba có nhiệm vụ giám sát và trấn giữ biên cương. Đền chính là đền Quan Đệ Ngũ Tuần Tranh tại xã Ninh Giang, thành phố Hải Phòng.
* Lục Phủ Tôn Quan là các vị: 6. Quan Lớn Đệ Lục – Màu sắc đại diện: màu đỏ. 7. Quan Lớn Đệ Thất – Danh hiệu: Quan Điều Thất – Màu sắc đại diện: màu đỏ 8. Quan Lớn Đệ Bát Đồng Bằng Sông Diêm – Màu sắc đại diện: màu vàng. 9. Quan Lớn Đệ Thập Triệu Tường – Danh hiệu: Quan Hoàng Triệu – Màu sắc đại diện: màu vàng.

* Tranh màu nước vẽ Quan Lớn Đệ Nhất Thượng Thiên thưởng trà. Hoạ sĩ: Đoàn Thành Lộc
* Tranh màu nước vẽ Quan Lớn Đệ Nhị Thượng Ngàn ngắm cây tiểu cảnh. Hoạ sĩ: Đoàn Thành Lộc
* Tranh màu nước vẽ Quan Lớn Đệ Tam Thuỷ Phủ cưỡi sóng ngao du. Hoạ sĩ: Đoàn Thành Lộc
* Tranh màu nước vẽ Quan Lớn Đệ Tứ Địa Phủ làm thơ. Hoạ sĩ: Đoàn Thành Lộc
* Tranh màu nước vẽ Quan Lớn Đệ Ngũ Giám Sát Tuần Tranh chơi đàn. Hoạ sĩ: Đoàn Thành Lộc

### Thập Nhị Vị Chầu Bà

* *Chầu Đệ Nhất Thượng Thiên*
* *Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn*
* *Chầu Đệ Tam Thoải Phủ: Thủy Điện Công Chúa*
* *Chầu Đệ Tứ Khâm Sai**: Chiêu Dung Công Chúa*
* *Chầu Năm Suối Lân*
* *Chầu Lục Cung Nương*
* *Chầu Bảy Kim Giao (Chầu Bảy Tân La)*
* *Chầu Tám Bát Nàn*
* *Chầu Chín Cửu Tỉnh*
* *Chầu Mười Đồng Mỏ*
* *Chầu Bé Bắc Lệ*
* *Chầu Bà Bản Cảnh*

* Tranh vẽ Chầu Đệ Nhất Thượng Thiên trong dự án Thánh Nhan của trang Four Palaces - Tứ Phủ.
* Tranh vẽ Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn trong dự án Thánh Nhan của trang Four Palaces - Tứ Phủ.
* Tranh vẽ Chầu Đệ Tam Thoải Phủ trong dự án Thánh Nhan của trang Four Palaces - Tứ Phủ.
* Tranh vẽ Chầu Đệ Tứ Khâm Sai trong dự án Thánh Nhan của trang Four Palaces - Tứ Phủ.

Các vị Chầu phổ biến hay hầu bóng gồm Chầu Đệ Nhị, Chầu Đệ Tứ (thường Thủ đền, Thủ điện hầu), Chầu Năm, Chầu Lục, Chầu Bát, Chầu Mười, Chầu Bé. Ngoài ra còn một số vị Chầu Bản Đền khác cũng có hát văn, nhưng về cơ bản ít được hầu bóng hoặc là chỉ ở một địa phương hoặc vào ngày tiệc Thánh.

### Thập Vị Quan Hoàng

* *Ông Hoàng Cả*
* *Ông Hoàng Đôi Bảo Hà*
* *Ông Hoàng Bơ Thoải*
* *Ông Hoàng Tư*
* *Ông Hoàng Năm*
* *Ông Hoàng Lục An Biên*
* *Ông Hoàng Bảy Bảo Hà*
* *Ông Hoàng Tám Bát Nùng*
* *Ông Hoàng Chín Cờn Môn*
* *Ông Hoàng Mười Nghệ An*

Các Hoàng thường về loan giá ngự đồng là Hoàng Bơ, Hoàng Bảy, Hoàng Mười.

* Tranh vẽ Ông Hoàng Bảy Bảo Hà trong dự án Thánh Nhan của trang Four Palaces - Tứ Phủ.
* Tranh vẽ Ông Hoàng Mười Nghệ An trong dự án Thánh Nhan của trang Four Palaces - Tứ Phủ.

### Tứ Phủ Thánh Cô

* *Cô Cả Thượng Thiên*
* *Cô Đôi Thượng Ngàn*
* *Cô Bơ Thoải Cung (Cô Bơ Bông)*
* *Cô Tư Địa Cung (Cô Tư Tây Hồ)*
* *Cô Năm Suối Lân*
* *Cô Sáu Sơn Trang*
* *Cô Bảy Kim Giao*
* *Cô Tám Đồi Chè*
* *Cô Chín Sòng Sơn*
* *Cô Mười Đồng Mỏ*
* *Cô Bé Thượng Ngàn:*
	+ *Cô Bé Đông Cuông*
	+ *Cô Bé Suối Ngang*
	+ *Cô Bé Tả Van*
	+ *Cô bé Tân An*
	+ *Các Cô bé bản cảnh, bản đền khác...'*
* *Cô Bé Thoải*

* Tranh vẽ Cô Cả Thượng Thiên trong dự án Thánh Nhan của trang Four Palaces - Tứ Phủ.
* Tranh vẽ Cô Đôi Thượng Ngàn trong dự án Thánh Nhan của trang Four Palaces - Tứ Phủ.
* Tranh vẽ Cô Bơ Thoải Cung trong dự án Thánh Nhan của trang Four Palaces - Tứ Phủ.
* Tranh vẽ Cô Tư Địa Cung trong dự án Thánh Nhan của trang Four Palaces - Tứ Phủ.

### Tứ Phủ Thánh Cậu

Cậu Hoàng Cả (Đệ Nhất Thượng Thiên): Đứng đầu hàng thánh cậu, hầu cận Mẫu Thượng Thiên.

Cậu Hoàng Đôi: Thường giáng đồng.

Cậu Hoàng Bơ Thoải: Hay múa chèo thuyền, giăng lưới.

Cậu Hoàng Tư: Thường giáng đồng.

Cậu Bé Bản Đền: Các cậu bé nổi tiếng như Cậu Bé Đồi Ngang (Phủ Đồi Ngang), Cậu Bé Lệch (đền Suối Mỡ).

### Ngũ Hổ Thần Tướng, Thanh Xà Bạch Xà Thần Tướng

## Phạm vi di sản phi vật thể

Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt ở 14 tỉnh thành phía Bắc Việt Nam và thành phố Hồ Chí Minh đã trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. 14 tỉnh có tín ngưỡng thờ mẫu trong hồ sơ UNESCO ghi danh là: Ninh Bình, Hà Nội, Hưng Yên, Hải Phòng, Bắc Ninh, Phú Thọ, Lạng Sơn, Lào Cai, Tuyên Quang, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Huế và Thành phố Hồ Chí Minh.

Phủ thờ Thánh mẫu Sòng Sơn-Liễu Hạnh tại Quận 4 thành phố Hồ Chí Minh
Dưới đây là các trung tâm thờ mẫu tiêu biểu:

* Hà Nội: có 1014 di tích thờ Mẫu và 886 điện tư gia, tiêu biểu như: Phủ Tây Hồ, Đền Quan Tam Phủ, đền Rừng, đền Núi, đền Mẫu Thoải (Long Biên), đền Xâm Thị, đền Lừ, đền Sét, đền An Thọ, đền Bà Kiệu, đền Liên Hoa, đền Lưu Phái, Minh Ngự Lâu (Thanh Trì), cụm đền Đại Lộ, đền Sở, đền Dầm (Thường Tín), Đền Sòng Vọng, Lảnh Giang Vọng Từ (16 Hàng Hành), Đền Hàng Bạc (Nguyên Khiết Linh Từ), Đền Hàng Quạt (Thuận Mỹ Linh Từ),...
* Ninh Bình (Hà Nam - Nam Định - Ninh Bình): có 952 di tích lịch sử văn hóa thờ và phối thờ Mẫu, tiêu biểu như: quần thể di tích Phủ Dầy, Đền Dâu, đền Quán Cháo, phủ Đồi Ngang, phủ Châu Sơn, đền Cô Đôi Thượng Ngàn, đền Vân Thị, đền Sầy, chùa Bái Đính cổ, đền Quèn Thạch, đền Thung Lá, đền Thung Nắng, đền Lảnh Giang, đền Bà Vũ, đền Mẫu Cửu Tỉnh, miếu Bà Đặng Xá, đền Mẫu Nam Sơn, miếu Hạ Đồng Lạc...
* Hưng Yên: Đền Đồng Bằng, đền Hưng Long, đền Thánh Mẫu thờ Đinh Triều Hoàng Hậu, Đền Mẫu Hưng Yên, đền Mẫu Âu Cơ, đền Tân La, đền Tiên La, đền Tiên Hương, đền Thiên Hậu, đền Nẻ Độ, đền Mẫu Đợi, đền Ghênh Văn Lâm, đền Bảo Châu, đền Mẫu Ba Đông, Đền Xích Đằng, Đền Đậu An,...
* Hải Phòng: Đền Đoan (Ninh Giang), đền thờ quan Tuần Tranh, đền Quan Đệ Tứ (Vĩnh Bảo), đền cổ Đông Giang Linh Từ (phường Hải Dương), đền mẫu Kinh Câu (Tứ Kỳ), đền Mẫu Sinh, đền Gốm, đền Dím, đền Cối Xuyên, phủ Thượng Đoạn, đền Phú Xá, đền Tiên Nga (Lê Lợi) , đền Đông Cuông Đồng Lùn , đền Long Sơn- Cô Chín Suối Rồng, đền Tiên Nga, đền Tam Kỳ, đền Nghè , đền Mẫu Vừng, đền Hoành Sơn , đền Cây Cậy , đền Tứ Vị Thánh Nương - Đồ Sơn,...
* Bắc Ninh: đền Tiên Du, đền Đầm (thờ Mẫu Thoải), miếu Cô Cam Đường, đền Bà Chúa Tài Lộc, đền Công Đồng Suối Mỡ, đền Từ Mận, đền Đà Hy, đền Phủ, đền Má, đền Bà Chúa Kho Thanh Bình, phủ Doãn, điện Sơn Linh, đền Chúa Nguyệt Hồ, phủ Bắc Hà, đền Cô Chín thượng, đền Ông Hoàng Bảy Thượng Thiên, đền Cô Bé Chí Mìu, đền Cô Chín Hồng Kỳ Yên Thế, đền Cốc Lâm, đền Chúa Then,...
* Phú Thọ: Đền Tam Giang, đền thờ Tam tòa Thánh Mẫu, đền thờ Quốc Mẫu Tây Thiên, Đền Chân Suối, đền Thanh Sơn, đền chúa Mán -Đông Hội, đền Thanh Lanh, đền Bồng Lai, đền Đông Sơn, đền Chúa Thác Bờ, đền Mẫu Đầm Đa, Đền Thác Bờ, Động Thác Bờ, Đền Thác Bờ cổ, động Hoa Sơn...
* Lạng Sơn: Đền Mẫu Sơn, đền Công Đồng Bắc Lệ, đền Mẫu Đồng Đăng, đền Mẫu Thượng Ngàn, đền Suối Lân, đền Giám Sát, đền Chầu Lục, đền Đồng Mỏ, đền Đèo Kẻng, đền Suối Ngang, đền Chúa Cà Phê, đền Kỳ Cùng.
* Lào Cai: Đền Bảo Hà, đền Bản Lúc, đền Cô Tân An, đền Đôi Cô Cam Đường, đền Mẫu Đông Cuông, đền Cô Bé Đông Cuông, đền Cấm, đền Mẫu Lào Cai, đền Tuần Quán, đền Ghềnh Ngai,...
* Tuyên Quang: đền Ghềnh Quýt, đền Pha Lô, đền Đồng Xuân, đền Cảnh Xanh, đền Mẫu Ỷ La, đền Lương Quán, đền Mỏ Than, đền Lâm Sơn, đền Quang Kiều, đền Cấm, đền Chúa Bà, đền Ba Khuôn và đền Minh Lương, đền Cổng Trời,...
* Thanh Hóa: Đền Sòng Sơn, đền Chín Giếng, đền Phố Cát, đền Rồng, đền Nước, đền Phủ Mỗ, đền Mẫu Phong Mục, đền Hàn Sơn, đền Cây Thị (Chầu đệ Tứ), đền Ba Bông,...
* Nghệ An: Đền Ông Hoàng Mười, đền Cờn trong - ngoài, đền Hồng Sơn, đền Cửa, đền Ngọc Điền, đền Pu Nhạ Thầu.
* Hà Tĩnh: Đền Củi thờ Ông Hoàng Mười, đền Cả - dinh đô Quan Hoàng Mười, đền Nước Lạt, Miếu Chai (Thạch Đài), đền Văn Sơn (Thạch Đỉnh).
* Huế: Điện Hòn Chén, thánh đường Thiên Tiên Thánh Giáo.
* Thành phố Hồ Chí Minh: Đền Mẫu Cửu, đền Đằng Giang, đền Chúa Lục, đền Đại An(Chầu Mười), đền Sòng Sơn, đền Tiên La, đền Bảo Hà, đền Chúa bà Thiên Nhiên Cảnh (Thảo Cầm Viên), đền Mẫu Thoải (Tôn Đản), đền Đức Thánh Mẫu Phủ Dầy, đền Ngũ Phương, đền Chúa Thác Bờ, miếu Nổi Phú Hòa Vạn, đền Nam Bát Hải Vọng Từ, đền Nam Sơn, đền Bà Chúa Ống,...
* Đồng Nai: Đền Cấp Rang, đền Sơn Lâm Đệ Nhất Chúa Bà, đền Bảo Hà, đền Cô Bé, đền Thanh Lâm Linh Từ, đền Mẫu Chúa Bạch - Cô Bé Sóc,...
* Lâm Đồng: Đền Chầu Lục, đền Bắc Lệ.

## Tham khảo

* Thế giới 'phấn hoa' của những hầu đồng Lưu trữ ngày 30 tháng 1 năm 2012 tại Wayback Machine, Báo Đất Việt, ngày 28 tháng 1 năm 2012.