Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hình Cảo

| Hình Cảo |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | *không rõ* |
| Mất | 529 |
| Giới tính | nam |
| Nghề nghiệp | quân nhân |
| Quốc tịch | Bắc Ngụy |
| x • t • s |

**Hình Cảo** (tiếng Trung: 邢杲; bính âm: *Xíng Gǎo*, ? - 529), người Hà Gian, thủ lĩnh khởi nghĩa lưu dân ở Thanh Châu cuối đời Bắc Ngụy.

## Quá trình khởi nghĩa

Ông xuất thân là địa chủ sĩ tộc, từng nhiệm chức U Châu bình bắc phủ chủ bộ.

Sau khi Đỗ Lạc Chu, Tiên Vu Tu Lễ nổi dậy, quan dân các châu Doanh, Ký lưu vong đến một dải Thanh Châu; chịu sự áp bức và kỳ thị của địa chủ, quan lại địa phương. Bọn họ đề cử Hình Cảo làm thủ lĩnh. Ông soái lưu dân đóng chiếm Mạc Thành, về sau xuống phía nam chiếm Bắc Hải. Vào tháng 6 năm Kiến Nghĩa đầu tiên (528) tại đây dựng cờ khởi nghĩa, cất quân phản Ngụy, tự xưng Hán vương, đặt niên hiệu là Thiên Thống, rất được lưu dân hưởng ứng. Trong thời gian một tuần, lực lượng đã vượt quá hơn 10 vạn hộ, tiến đánh chiếm được một số thành trì thuộc Quang Châu.

Tháng 4 năm sau, nghĩa quân bị quan quân do Thượng Đảng vương Nguyên Thiên Mục và Nhĩ Chu Triệu chỉ huy đánh bại ở Tế Nam, Hình Cảo bị bắt về Lạc Dương xử tử, khởi nghĩa cáo chung.

## Tham khảo

* Tư trị thông giám, quyển 153

## Chú thích
# Trương Kim Xứng

| Trương Kim Xứng |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | thế kỷ 6 |
| Mất | 616 |
| Quốc tịch | nhà Tùy |
| x • t • s |

**Trương Kim Xứng** (chữ Hán: 张金称, ? – 616) người huyện Du, quận Thanh Hà, là thủ lĩnh khởi nghĩa nông dân cuối đời Tùy.

## Cuộc đời và sự nghiệp

Năm Đại Nghiệp thứ 7 (611), Sơn Đông, Hà Nam gặp lụt lớn, mất mùa, nhân dân sanh hoạt cực khổ. Tháng 10 ÂL, Kim Xưng dựng cờ khởi nghĩa ở Hà Khúc, được trăm họ hưởng ứng. Trong thời gian này ông giết thủ lĩnh ở Cao Kê Bạc là Tôn An Tổ (bộ hạ của An Tổ theo về với Đậu Kiến Đức). Sau đó, Kim Xưng liên hiệp với bọn thủ lĩnh Tôn Tuyên Nhã, Cao Sĩ Đạt đánh phá Lê Dương, thanh thế vang dội, lực lượng phát triển lên đến mấy vạn người.

Tháng 11 ÂL năm thứ 9 (613), Kim Xưng đánh bại quan quân ở huyện Thanh Hà, giết Hữu hậu vệ tướng quân Phùng Hiếu Từ.

Tháng 3 ÂL năm thứ 12 (616), Kim Xưng đánh phá Bình Ân giết hơn vạn nam, nữ; sau đó chiếm các huyện Vũ An, Cự Lộc, Thanh Hà. Ông hành xử rất tàn bạo, đi qua nơi nào thì nơi ấy tan hoang. Cuối năm ấy, Thái phó khanh Dương Nghĩa Thần soái quan quân thảo phạt. Doanh trại của Kim Xưng ở đông bắc Bình Ân, Nghĩa Thần đưa quân thẳng tiến đến phía tây Lâm Thanh, giữ ngòi Vĩnh Tế (nay không còn) lập doanh trại, cách nghĩa quân 40 dặm, đào hào sâu, dựng lũy cao, không đánh. Ông hằng ngày đến khiêu chiến, Nghĩa Thần kìm quân không ra. Kim Xưng sáng đi chiều về, cứ như vậy hơn tháng, có lúc Nghĩa Thần hẹn ngày mai nhưng vẫn không ra. Một hôm, Nghĩa Thần lại hẹn, ông quay về không chút đề phòng. Nghĩa Thần chọn lấy 2000 tinh kỵ, trong đêm từ Quán Đào vượt sông, đợi đến sáng Kim Xưng rời đi thì tập kích doanh trại nghĩa quân. Ông nghe tin, đưa quân về, Nghĩa Thần lại từ phía sau tấn công, nghĩa quân đại bại, Kim Xưng cùng một số thân tín trốn về đông bộ huyện Thanh Hà. Được hơn tháng, ông bị Du huyện lệnh Dương Thiện Hội bắt chém. Thiện Hội treo đầu Kim Xưng ở chợ, phơi chân tay, cho phép kẻ thù ăn thịt của ông.

## Tham khảo

1. **^** Tư trị thông giám **quyển 181**
2. **^** Tư trị thông giám **quyển 182**
3. **^** Tư trị thông giám **quyển 183**

## Xem thêm

* Tùy thư:

**Dượng đế kỷDương Nghĩa Thần truyệnDương Thiện Hội truyện**
## Chú thích
# Cao Sĩ Đạt

| Cao Sĩ Đạt |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | 557 |
| Mất | 616 |
| Giới tính | nam |
| Quốc tịch | nhà Tùy |
| x • t • s |

**Cao Sĩ Đạt** (chữ Hán: 高士达, ? – 616), người huyện Điều, quận Tín Đô, thủ lĩnh khởi nghĩa nông dân cuối đời Tùy.

## Cuộc đời và sự nghiệp

Năm Đại Nghiệp thứ 7 (611), Sĩ Đạt lãnh đạo hơn ngàn người nổi dậy ở quận Thanh Hà, lấy Cao Kê bạc làm căn cứ địa. Không lâu sau tiếp nhận lực lượng của Đậu Kiến Đức, tự xưng Đông Hải công. Những năm sau đó, Sĩ Đạt, Kiến Đức đưa quân cướp bóc khắp vùng Hà Bắc, giết chết rất nhiều quan viên địa phương.

Năm thứ 12 (616), Trạc quận thông thủ Quách Huyến đưa hơn vạn quân đến trấn áp, Sĩ Đạt dùng kế của Kiến Đức, giết được mấy ngàn quan quân, chém đầu Huyến. Tướng Tùy là Dương Nghĩa Thần đánh bại nghĩa quân Trương Kim Xưng, thừa thắng tấn công Cao Kê bạc. Kiến Đức khuyên Sĩ Đạt lánh đi, ông không nghe, đưa quân đón đánh, thắng được một trận nhỏ, bày tiệc ăn mừng. 5 ngày sau, nghĩa quân Sĩ Đạt bị Nghĩa Thần đánh cho đại bại, bản thân bị chém chết giữa trận.

## Tham khảo

* Tùy thư **quyển 63, liệt truyện 28, Dương Nghĩa Thần truyện Cựu Đường thư **quyển 58, liệt truyện 4, Đậu Kiến Đức truyện Tân Đường thư **quyển 85, liệt truyện 10, Đậu Kiến Đức truyện Tư trị thông giám **quyển 182, 183 – Tùy kỷ 6, 7**

## Chú thích
# Trần Thạc Chân

| Văn Giai hoàng đế 文佳皇帝 |
| --- |
| Hoàng đế Trung Hoa (chi tiết...) |
| Văn Giai hoàng đế |
| Trị vì | Tháng 10 năm 653 – Tháng 11 năm 653 |
| Thông tin chung |
| Mất | 653 |
|

| Thụy hiệu |
| --- |
| Văn Giai hoàng đế |

 |

**Trần Thạc Chân** (giản thể: 陈硕真; phồn thể: 陳碩真; ? - 653), là thủ lĩnh khởi nghĩa nông dân vào đầu thời Đường Cao Tông. Khi khởi nghĩa, Trần Thạc Chân xưng hiệu Văn Giai hoàng đế, và được xem là nữ Hoàng đế thứ hai trong lịch sử Trung Quốc, sau Bắc Ngụy Thương Đế.

## Thân thế

Trần Thạc Chân còn có tên là **Trần Thạc Trinh** (陳碩貞), quê ở Mục châu, nay thuộc trấn Tử Đồng, huyện Thuần An, địa cấp thị Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang.

## Khởi nghĩa

Năm 653, thời Đường Cao Tông, Trần Thạc Chân nổi dậy ở Mục châu, tụ tập hơn vạn người, xưng hiệu *Văn Giai hoàng đế* (文佳皇帝), phong thân thích Chương Thúc Dận (章叔胤) làm Bộc dạ. Người Thanh Khê là Đồng Văn Bảo (童文寶) hưởng ứng. Triều đình nhà Đường chấn động.

Tháng 10 năm 653, Trần Thạc Chân cử Chương Thúc Dận dẫn quân chiếm Đồng Lư, còn bản thân dẫn quân đánh chiếm huyện Tiềm. Nghĩa quân tiến công Hấp châu, lâu ngày không hạ được.

Đường Cao Tông sai thứ sử Dương châu Phòng Nhân Dụ mang quân trấn áp. Cùng thời gian này, nghĩa quân do Đồng Văn Bảo chỉ huy tấn công Vụ châu. Thứ sử Vụ châu Thôi Nghĩa Huyền dùng Tư công tham quân Thôi Huyền Tịch làm tiên phong, đánh bại quân khởi nghĩa ở Hoài Thú. Đêm hôm đó, có sao băng rơi vào doanh trại của nghĩa quân, Thôi Nghĩa Huyền liền phao tin rằng: "*Dấu hiệu quân giặc diệt vong đấy*" (*Thử tặc diệt chi chinh dã*). Quân triều đình thừa cơ tiến công, nghĩa quân đầu hàng tới tới hàng vạn người.

Tháng 11 năm 653, Phòng Nhân Dụ cùng Thôi Nghĩa Huyền hội quân, tấn công Mục châu, Trần Thạc Chân bị bắt, xử tru, khởi nghĩa thất bại.

## Chú thích

## Tham khảo

* Lưu Hú, *Cựu Đường thư*.
* Âu Dương Tu, Tống Kỳ, *Tân Đường thư*.
* Lục Tâm Nguyên, *Đường văn tục thập*.

## Liên kết ngoài

* Nữ hoàng đầu tiên của Trung Quốc không phải Vũ Tắc Thiên Lưu trữ ngày 31 tháng 1 năm 2019 tại Wayback Machine, đăng trên *Nhân Dân võng*.
# Lý Tự Tiên

| Lý Tự Tiên |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | *không rõ* |
| Mất | 687 |
| Giới tính | nam |
| Quốc tịch | nhà Đường |
| x • t • s |

**Lý Tự Tiên** (李嗣先, ?-687) là thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa tại An Nam chống lại sự đô hộ của nhà Đường năm 687.

## Tiểu sử

Lý Tự Tiên là người ở Giao Châu, bị Nhà Đường đô hộ từ năm 618 đến năm 905. Năm 679, nhà Đường lập ra An Nam đô hộ phủ, sử phương Bắc bắt đầu gọi Việt Nam là An Nam kể từ đó.

Tháng 7 năm 687 thời Bắc thuộc lần III, Lý Tự Tiên ở Giao Châu nổi dậy chống Đường, do quan đô hộ là Lưu Diên Hựu bắt nộp thuế cả mà không theo lệ cũ là chỉ nộp một nửa. Nhưng, cơ mưu bị bại lộ, Lý Tự Tiên bị Lưu Diên Hựu giết chết.

Sau đó tiếp nối sự nghiệp của Lý Tự Tiên, một vị hào trưởng cũng là một thuộc tướng của Lý Tự Tiên là Đinh Kiến lãnh đạo nhân dân vùng dậy tiếp tục chống Lưu Diên Hựu và sau đó giết được Diên Hựu.

Hiện vẫn còn chưa rõ quê quán cũng như năm sinh của Lý Tự Tiên.

## Xem thêm

* Lịch sử Việt Nam thời Bắc thuộc lần 3
* Đinh Kiến
* Nhà Đường

## Tham khảo

### Thư mục

* Nguyễn Khắc Thuần (2007), *Danh tướng Việt Nam, tập 4,* Nhà xuất bản giáo dục
# Phùng An

| Phùng An 馮安 |
| --- |
| Vua Việt Nam (chi tiết...) |
| Vua Việt Nam thời Bắc thuộc |
| Ở ngôi | 789/791/802-803 |
| Tiền nhiệm | Bố Cái Đại Vương |
| Kế nhiệm |  **Không có(đầu hàng nhà Đường)* |
| Thông tin chung |
| Sinh | 771 |
| Mất | 18 tháng 4,806 (34-35 tuổi) |
| An táng | 22 tháng 4, 806 |
|

| Tên húy |
| --- |
| Phùng An (馮安) |

 |
| Thân phụ | Phùng Hưng |

**Phùng An** là vua Việt Nam trong thời thuộc Đường đầu thế kỷ thứ 9.

## Thân thế

Phùng An là con của Bố Cái Đại vương Phùng Hưng, người đã giành quyền tự chủ cho Việt Nam cuối thế kỷ thứ 8.

Tháng 5 năm 802, Phùng Hưng mất. Lực lượng quân khởi nghĩa chia rẽ: một nửa ủng hộ em Phùng Hưng là Phùng Hải, một nửa do tướng Bồ Phá Cần đứng đầu chủ trương chọn Phùng An thay cha. Hai bên đánh nhau, nhờ Bồ Phá Cần là mãnh tướng, Phùng An thắng thế. Phùng Hải và Phùng Dĩnh phải bỏ chạy vào động Chu Nham. Phùng An lên kế vị cuối năm 802. Các thủ hạ của Phùng Hải bỏ đi, không phục tùng Phùng An, do đó lực lượng quân khởi nghĩa bị suy yếu.

## Hàng nhà Đường

Sau thời gian lo vấn đề phiên trấn, vua Đức Tông nhận ra An Nam đô hộ phủ bị mất hơi lâu nên đã cử lão tướng Triệu Xương cầm quân sang đánh Phùng An ở thành Tống Bình. Triệu Xương chưa dùng binh mà sai sứ sang dụ trước. Phùng An cự tuyết. Triệu Xương dẫn quân Đường hùng hổ đánh bại nghĩa quân ở An Nam đô hộ phủ, tàn sát dân chúng, thành Tống Bình bị quân Đường chiếm lại. Phùng An yếu thế phải đầu hàng quân Đường vào đầu năm 803. Cuối cùng không rõ kết cục của Phùng An sau khi xin hàng nhà Đường.

Phùng An chỉ ở ngôi được khoảng ba tháng. Thời tự chủ của người Việt kéo dài không lâu.

## Xem thêm

* Phùng Hưng
* Lịch sử Việt Nam thời Bắc thuộc lần 3
* Nhà Đường

## Tham khảo

* Nguyễn Khắc Thuần (2007), *Danh tướng Việt Nam, tập 4,* Nhà xuất bản giáo dục

## Chú thích
# Dương Chí Liệt

**Dương Chí Liệt** (chữ Hán: 杨志烈, ? – ?) là thủ lĩnh người Giao Châu khởi nghĩa chống lại ách đô hộ của nhà Đường.

Ông quê quán ở Long Biên, Giao Châu, tổ tiên vốn là dòng dõi hào trưởng lâu đời. Cha của ông là Dương Thanh được nhà Đường cử làm Thứ sử Hoan Châu. Năm 819, nhân được giao 3.000 quân đi đánh người Tày, Nùng, Tráng ở Hoàng Động (nay thuộc vùng Tây Bắc Việt Nam), ông cùng cha mình và thủ hạ thân tín là Đỗ Sĩ Giao đồng mưu kêu gọi binh sĩ không nên đi đánh người Hoàng Động mà phản lại Lý Tượng Cổ. Được các binh sĩ ủng hộ, hai cha con bèn mang quân về đánh chiếm phủ thành Tống Bình, giết chết quan đô hộ Lý Tượng Cổ, vợ con cùng hàng nghìn quan lại và thuộc hạ trong phủ. Rồi phát binh đánh chiếm toàn cõi Giao Châu khiến An Nam đô hộ phủ của nhà Đường bị rúng động.

Dương Thanh về sau bị tướng nhà Đường Quế Trọng Vũ đánh bại, con trai là Dương Chí Trinh bị bắt và xử tử vào năm 820. Tuy vậy Đỗ Sĩ Giao vẫn ủng hộ lập Dương Chí Liệt lên làm thủ lĩnh nghĩa quân và rút lui về Tao Khê ở Trường Châu (nay thuộc tỉnh Ninh Bình, Việt Nam) hòng bảo toàn lực lượng tiếp tục cuộc chiến chống lại nhà Đường. Nhưng chẳng được bao lâu vì thế lực suy yếu, quân lương cạn kiệt nên ông đành dẫn toàn quân ra đầu hàng triều đình nhà Đường. Không rõ số phận lúc cuối đời của ông ra sao.

## Tham khảo
# Vương Tự

| Vương Tự |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | thế kỷ 9 |
| Mất | 886 |
| Giới tính | nam |
| Quốc tịch | nhà Đường |
| x • t • s |

**Vương Tự** (giản thể: 王绪; phồn thể: 王緒; bính âm: *Wáng Xù*, ? - 886) là một quân phiệt vào cuối thời nhà Đường. Ông giữ chức Quang châu thứ sử từ năm 881 đến năm 885. Sau đó, đối mặt với các đòi hỏi vật chất của phản tướng Tần Tông Quyền, Vương Tự buộc người dân và binh sĩ Quang châu phải theo ông tiến về phía nam, đến khu vực nay là tỉnh Phúc Kiến. Vương Tự sau đó bị thuộc hạ là Vương Triều lật đổ.

## Đoạt lấy Quang châu

Vương Tự là người Thọ châu, và làm nghề giết mổ súc vật. Năm 881, trong bối cảnh Đại Đường chìm đắm trong các cuộc khởi nghĩa nông dân, Vương Tự cùng em rể Lưu Hành Toàn (劉行全) tập hợp được 500 người chiếm cứ Thọ châu. Sau một tháng, họ cũng chiếm được Quang châu. Vương Tự tự xưng là tướng quân, đội quân của ông phát triển lên hơn 1 vạn lính. Phụng Quốc tiết độ sứ Tần Tông Quyền dâng biểu cho Đường Hy Tông tiến cử Vương Tự làm Quang châu thứ sử, Đường Hy Tông chấp thuận.

## Chạy đến Phúc Kiến

Tuy nhiên, sau đó Tần Tông Quyền quay sang chống lại triều đình Đường, tự xưng là hoàng đế, lệnh cho Vương Tự phải nộp tô thuế cho ông ta. Đến khi Vương Tự không thể tự cung ứng, Tần Tông Quyền tức giận và phát binh tiến công Vương Tự. Vương Tự sợ hãi, tập hợp 5.000 binh sĩ từ Quang châu và Thọ châu, buộc lại dân phải vượt sang bờ nam Trường Giang. Đội quân của ông tiến đến và cướp phá Giang châu, Hồng châu, và Kiền châu. Sang mùa xuân năm 885, Vương Tự cho quân tiến xa hơn về phía nam, chiếm Đinh châu và Chương châu, song không giữ được lâu.

## Bị lật đổ

Khi Vương Tự tiến đến Chương châu, đội quân của ông thiếu lương thực. Do địa hình Phúc Kiến đạo hiểm trở, ông lệnh để người già yếu ở phía sau, ai vi phạm sẽ bị trảm. Duy có huynh đệ Vương Triều, Vương Thẩm Khuê (王審邽) và Vương Thẩm Tri tiếp tục đem mẹ là Đổng thị theo. Khi Vương Tự triệu họ đến trách mắng và đe dọa giết chết Đổng thị, họ liền xin cứu mạng Đổng thị, đề nghị được chết thay bà. Ngoài ra, các sĩ quan khác cũng lên tiếng nói giúp cho họ, Vương Tự động lòng.

Tuy nhiên, Vương Tự lúc này lại trở nên cực kỳ hoang tưởng, do có vọng khí giả báo với ông rằng "trong quân có khí vương giả". Ông sát hại các tướng sĩ mà ông nhận thấy họ dũng lược hơn mình hay có khí chất lãnh đạo, thậm chí Lưu Hành Toàn cũng bị giết. Thực tế là Vương Tự muốn giết một người thân cận với ông giống như Lưu Hành Toàn để khiến các sĩ quan khác khiếp sợ. Khi đội quân tiến đến Nam An, Vương Triều thuyết phục được tướng tiên phong của Vương Tự lật đổ Vương Tự, người này sợ sẽ là mục tiêu kế tiếp của Vương Tự lên đồng ý. Vương Triều cho 10 tráng sĩ phục kích trong bụi tre, chờ đến khi Vương Tự đến nơi thì xông lên bắt giữ. Sau đó, Vương Triều trở thành thủ lĩnh của đội quân.

Vào mùa thu năm 886, Vương Triều chiếm được thành Tuyền châu, giam Vương Tự trong biệt quán. Vương Tự tự thấy hổ thẹn nên tự sát.

## Chú thích

## Tham khảo
# Lý Toàn

| Lý Toàn |
| --- |
| Tên hiệu | Lý Thiết Thương |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Ngày sinh | 1100 |
| Quê quán | huyện Bắc Hải |
|  |
| Mất | 1231 |
| Giới tính | nam |
| Gia quyến |  |
| Phối ngẫu | Dương Diệu Chân, Dương thị |
| Hậu duệ | Lý Thản |
|  |
| Nghề nghiệp | nông dân |
| Quốc tịch | nhà Tống, nhà Kim |
| x • t • s |

**Lý Toàn** (chữ Hán: 李全, ? – 1231), người Bắc Hải Duy Châu, thủ lĩnh Hồng Áo quân thời Kim.

## Tiểu sử

Sinh ra trong một gia đình nhà nông, thuở nhỏ đã phải tắm rửa trâu ngựa bên bờ sông, "thân cao tám thước, tay cầm thương sắt". Lý Toàn giỏi sử dụng cây thương sắt nên được mọi người gọi là **Lý Thiết Thương**. Ông tụ tập bọn giặc cướp tung hoành cả một vùng Sơn Đông, sau bị quan phủ ráo riết truy nã bèn gia nhập Hồng Áo quân. Phu nhân của ông là Dương Diệu Chân, em gái của thủ lĩnh Hồng Áo quân Dương An Nhi, hiệu là **Lý Cô Cô**, cũng nổi tiếng về thương pháp, tự xưng "*Nhị thập niên Lê Hoa thương thiên hạ vô địch*", cùng Lý Toàn kết thành vợ chồng trên núi Ma Kỳ.

Tháng Giêng năm Hưng Định thứ 2 thời Kim (1218), nhằm năm Gia Định thứ 11 bên Tống, Lý Toàn tiếp nhận lệnh chiêu an của triều đình Nam Tống, gọi là "Trung nghĩa quân", được cấp phát tiền lương. Cũng trong năm này, Lý Toàn thống lĩnh đại quân bắc chinh, bị quân Kim đánh bại tại Cử Châu. Tháng 9 cùng năm, ông tiến đánh Hải Châu, công phá Mật Châu, bắt sống Hoàng Quặc (A Lỗ Đạt). Năm Bảo Khánh thứ 2 thời Tống (1226), đại quân Mông Cổ phát động tiến công Thanh Châu, Lý Toàn sai huynh trưởng Lý Phúc xuống phía nam cầu viện, tự mình trấn thủ khổ nhọc suốt một năm trời, về sau bại trận đầu hàng người Mông Cổ. Bột Lỗ mười phần coi trọng Lý Toàn, giao làm chuyên chế Sơn Đông hành tỉnh, không may anh trai Lý Phúc bị quân Tống sát hại.

Mùa đông năm Thiệu Định thứ 3 thời Tống (1230), Lý Toàn cử binh thảo phạt Nam Tống nhằm báo thù cho anh, tháng 11 đại quân tiến đánh cửa nam thành Dương Châu, vấp phải sự kháng cự của Đô thống Triệu Thắng và Phó Đô thống Đinh Thắng. Năm Chính Đại thứ 8 thời Kim (1231), Lý Toàn mở yến tiệc tại Bình Sơn đường chiêu đãi tướng sĩ có công, đột nhiên bị thuộc hạ của tướng Tống Triệu Phạm phát hiện, lập tức phát binh ra đánh, Lý Toàn không kịp chống đỡ chết trong đám loạn quân, thi thể bị quân Tống băm vằm thành trăm mảnh.

## Tham khảo

* **Tề Đông dã ngữquyển 9 – Lý Toàn **Đại Kim quốc chíquyển 25 – Lý Toàn **Tống sửquyển 475, liệt truyện 234 – Lý Toàn truyện**

## Chú thích
# Người Udege

Udege|  |
| Khu vực có số dân đáng kể |
| Nga: Khabarovsk, Primorsky |
| Ngôn ngữ |
| Udege |
| Tôn giáo |
| Shaman giáo |
| Sắc tộc có liên quan |
| Các dân tộc Tungus khác  |

**Udege** (*Удэгейцы* trong tiếng Nga; tên tự gọi: *удээ* và *удэхе*, phiên âm latinh: udee và udehe) là một dân tộc sống ở các vùng Primorsky Krai và Khabarovsk Krai tại Nga. Họ sinh sống dọc theo các chi lưu của các sông Ussuri, Amur, Kungari và Anyuy. Người Udege nói tiếng Udege, thuộc Hệ ngôn ngữ Tungus. Dân tộc này có các đức tin như thuyết vật linh, đạo thờ vật tổ và shaman giáo. Người Udege chủ yếu sống nhờ săn bắn, đánh cá và thu lượm nhân sâm. Theo điều tra năm 2002, có 1.657 người Udege tại Nga, tăng so với 1.500 vào năm 1970).

Các điểm định cư lớn nhất của người Udege là:

- Vùng Khabarovsk: Gvasiugidi và Arsenievo

- Vùng Primorsky: Agzu, Krasny Yar và Olon

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

*
# Hàn Sơn Đồng

| Hàn Sơn Đồng |
| --- |
|  |
| Binh nghiệp |
| Cấp bậc | đô đốc |
| Tham chiến | * Quân Khăn Đỏ
 |
|  |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | 1318 |
| Mất | 26 tháng 1, 1355 |
| Giới tính | nam |
| Gia quyến |  |
| Phối ngẫu | Vương thái hậu |
| Hậu duệ | Hàn Lâm Nhi |
|  |
| Nghề nghiệp | chính khách |
| Tôn giáo | Bạch Liên giáo |
| Quốc tịch | nhà Nguyên |
| x • t • s |

**Hàn Sơn Đồng** (giản thể: 韩山童; phồn thể: 韓山童; bính âm: *Hán Shāntóng*, 1310– 1351), người Loan Thành, Triệu Châu, thủ lĩnh đầu tiên phong trào khởi nghĩa Khăn Đỏ cuối đời Nguyên.

## Sự nghiệp

Ông nội của Sơn Đồng truyền bá Bạch Liên giáo, nên bị đày đến Vĩnh Niên. Gia đình ông một mặt làm nông, một mặt truyền giáo, tuyên truyền "*Di Lặc giáng sinh, Minh Vương ra đời*", chủ trương lật đổ nhà Nguyên.

Năm Chí Chánh thứ 11 (1351), triều đình cưỡng ép 15 vạn dân phu xây sửa đê Hoàng Hà, oán thán ngút trời. Sơn Đồng và tín đồ là bọn Lưu Phúc Thông cho rằng cơ hội đã đến, đặt ra mấy câu ca dao "*người đá có một mắt, khiêu động Hoàng Hà thiên hạ phản*", đồng thời chôn tượng người đá có khắc câu ca dao trên ở bờ sông. Đợi khi dân phu đào lên, lòng người rúng động, họ ở thượng du sông Toánh thuộc Toánh Châu kêu gọi khởi nghĩa.

Sơn Đồng tự xưng là cháu 8 đời của Tống Huy Tông, cùng bọn Lưu Phúc Thông, Thịnh Văn Úc, La Văn Tố,... mưu tính khởi sự. Sự việc bại lộ, quan quân địa phương đến tiễu, ông chẳng may bị bắt, lập tức bị hại.

Bọn Phúc Thông tiếp tục khởi nghĩa. Đến năm thứ 15 (1355), đưa con trai Sơn Đồng là Hàn Lâm Nhi lên làm chủ.

## Tham khảo

* Minh sử
* Nguyên sử

## Chú thích
# Triệu Quân Dụng

| Triệu Quân Dụng赵君用 |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | 1319 |
| Mất | 1359 |
| Giới tính | nam |
| Nghề nghiệp | tướng lĩnh quân đội, kẻ phản loạn |
| Quốc tịch | nhà Nguyên |
| x • t • s |

**Triệu Quân Dụng** (chữ Hán: 赵君用; 1319-1359) là một thủ lĩnh quân Hồng Cân Hoài Bắc (Trung Quốc) thời Nguyên mạt.

Triệu Quân Dụng nguyên tên viết là 赵均用, sau mới đổi thành 赵君用, gốc người Tiêu huyện, An Huy. Năm 1351, đầu quân theo quân Chi Ma Lý, tham gia công phá Từ Châu. Năm 1352, quân Nguyên đánh Từ Châu, giết chết Chi Ma Lý. Triệu Quân Dụng cùng Bành Đại tập hợp tàn quân chuyển hướng đánh Hào Châu (nay thuộc huyện Phượng Dương, An Huy), hợp quân với Quách Tử Hưng. Không lâu sau, tiếp tục dẫn quân công kích Tứ Châu (nay thuộc huyện Tứ Hồng, Giang Tô), rồi Hu Dị. Năm 1356, dẫn quân công kích Hoài An, gây dựng được thanh thế lớn.

Năm 1357, Triệu Quân Dụng Tự Xưng là Vĩnh Nghĩa Vương Hoàng Đế, tuy nhiên sau đó thì Hoài An thất thủ, Triệu Quân Dụng phải trốn chạy về Ích Đô nương nhờ Mao Quý. Tuy nhiên, năm 1359, do Triệu Quân Dụng giết con của Mao Quý, nên bộ tướng Mao Quý đưa quân Liêu Dương về Ích Đô, giết chết Triệu Quân Dụng.Niên Hiệu Cuối Đời Đại Tống Vĩnh Nghĩa Vương Hoàng Đế.

## Tham khảo

* "Trung Quốc thông sử", quyển 6.
# Bành Oánh Ngọc

| Bành Oánh Ngọc |
| --- |
|  |
| Binh nghiệp |
| Tham chiến | * Quân Khăn Đỏ
 |
|  |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | *không rõ* |
| Mất | 1353 |
| Giới tính | nam |
| Học vấn |  |
| Học sinh | Chu Tử Vượng |
|  |
| Tôn giáo | Bạch Liên giáo |
| Quốc tịch | nhà Nguyên |
| x • t • s |

**Bành Oánh Ngọc** (chữ Hán: 彭莹玉, ? – 1353), còn có tên là **Bành Dực**, **Bành Quốc Ngọc**, **Bành Minh**, xước hiệu là **Bành Tổ**, **Bành hòa thượng**, người Viên Châu, thủ lĩnh đầu tiên của phòng trào khởi nghĩa Khăn Đỏ ở phía nam Trường Giang phản kháng nhà Nguyên.

## Sự nghiệp

### Phù lập Chu Tử Vượng

Ông vốn là con nhà nông, khi còn trẻ được mẹ cho xuất gia làm tăng ở Nam Tuyền Sơn, Viên Châu, nên được gọi là Bành hòa thượng. Về sau Oánh Ngọc đổi theo Di Lặc giáo, đi lại khắp nơi, mượn danh nghĩa trị bệnh miễn phí mà truyền giáo, có tiếng là pháp thuật cao cường, nên được dân gian sùng kính như thần. Ông mượn danh nghĩa Bạch Liên giáo tổ chức nông dân, tuyên truyền các khẩu hiệu như "*Di Lặc giáng sanh, làm chủ ở đời*"...

Năm Chí Nguyên thứ 4 (1338), Oánh Ngọc cùng môn đồ Chu Tử Vượng lãnh đạo 5000 người khởi sự ở Viên Châu, trước ngực sau lưng vẽ chữ "Phật", cho rằng có chữ "Phật" thì đao thương không hại nổi. Ông phù Chu Tử Vượng xưng vương, đặt niên hiệu. Không lâu sau, khởi nghĩa thất bại, Tử Vượng bị giết, Oánh Ngọc chạy đi Hoài Tây. Dân Hoài nghe tin ông đến, tranh nhau che chở, quan viên ra lệnh lùng bắt nghiêm ngặt, vẫn không làm gì được. Oánh Ngọc ở Hoài Tây truyền giáo gần 10 năm, thu nạp môn đồ khắp khu vực Giang Hoài, được tôn xưng là "Bành Tổ", uy vọng trong dân gian cực cao.

### Phù lập Từ Thọ Huy

Tháng 5 năm Chí Chính thứ 11 (1351), Lưu Phúc Thông khởi nghĩa tại Dĩnh Châu. Tháng 8, Bành Oánh Ngọc liên hiệp với người Ma Thành là Trâu Phổ Thắng khởi sự tại Kỳ Châu, hưởng ứng Lưu Phúc Thông. Họ đánh chiếm Kỳ Thủy, kiến lập chính quyền, phù Từ Thọ Huy làm đế, đặt quốc hiệu là Thiên Hoàn, đặt ra Liên đài tỉnh (tương đương Trung thư tỉnh) để thống lãnh trăm quan, nhiệm chức Quân sư. Sau đó nghĩa quân đánh chiếm các nơi thuộc Hồ Quảng, Giang Tây.

Năm thứ 12 (1352), Oánh Ngọc cùng Hạng Phổ Lược đánh hạ Giang Châu, Nhiêu Châu, Tín Châu, được chính quyền Thiên Hoàn nhiệm mệnh làm Giang Nam hành tỉnh tham tri chính sự. Ít lâu sau ông rời An Huy, qua Tô Nam, đến Chiết Giang, lại ngoặc về An Huy, Giang Tây. Những nơi ông đến, quân Khăn Đỏ đều tỏ ra kỷ luật nghiêm minh, cướp giàu giúp nghèo, đánh phá giai cấp thống trị nhà Nguyên.

Tháng 11 năm thứ 13 (1353), quân Nguyên tiễu phạt, Kỳ Thủy thất thủ, Bành Oánh Ngọc tử trận, Trâu Phổ Thắng đưa Từ Thọ Huy đột vây. Có thuyết nói ông vào năm thứ 12 (1352) đánh hạ Huy Châu, Hàng Châu, bị tướng Nguyên là Đổng Đoàn Tiêu Chi đánh trả giết chết ở Hàng Châu.

## Tham khảo

* Nguyên sử

## Chú thích