Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Vương Gia Dận

| Vương Gia Dận |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Nơi sinh | Phủ Cốc |
|  |
| Mất | 1631 |
| Giới tính | nam |
| Nghề nghiệp | kẻ phản loạn |
| Quốc tịch | nhà Minh |
| x • t • s |

**Vương Gia Dận** (tiếng Trung: 王嘉胤; bính âm: *Wáng Jiāyìn*, ? – 1631), người thôn Khoan Bình, hương Hoàng Phủ, huyện Phủ Cốc, tỉnh Thiểm Tây, một trong những thủ lĩnh đầu tiên của phong trào khởi nghĩa nông dân cuối đời Minh.

## Quá trình hoạt động

Ông vốn là binh sĩ biên phòng, đào ngũ về làng. Năm Sùng Trinh đầu tiên (1628), nhân lúc mất mùa đói kém, Vương Gia Dận cùng bọn Ngô Duyên Quý tổ chức nạn dân ở quê nhà dựng cờ khởi nghĩa, tuyên bố cướp giàu cứu nghèo. Ngay sau đó, bọn Vương Tự Dụng, Cao Nghênh Tường,... ở các nơi nổi dậy hưởng ứng.

Lực lượng quân đội nông dân phát triển nhanh chóng, từ 6.000 lên đến 3 vạn, hoạt động ở các tỉnh Thiểm Tây, Sơn Tây, Cam Túc. Khí thế nghĩa quân lên cao, từng đánh bại quan quân do Hồng Thừa Trù chỉ huy, Vương Gia Dận cũng xưng vương, được xem là thủ lĩnh của các thủ lĩnh nông dân thời bấy giờ.

Năm Sùng Trình thứ 4 (1631), Vương Gia Dận giao chiến với Cô Sơn tổng binh Tào Văn Chiếu ở huyện Dương Thành. Đôi bên rơi vào thế giằng co, đêm hôm ấy, các đầu mục dưới quyền là em vợ của ông, Trương Lập Vị, vốn là gian tế của Tào Văn Chiếu và người họ hàng lại sống cùng thôn, Vương Quốc Trung chuốc say và sát hại Vương Gia Dận.

Về sau Trương Lập Vị tử trận khi giao chiến với quân Thanh ở Sát Hổ Khẩu, Sơn Tây, được truy tặng Long hổ tướng quân; Vương Quốc Trung ngụ cư ở Tuy Đức, Lý Quá phá được thành, theo lệnh của Lý Tự Thành, lùng bắt và giết chết Quốc Trung.

## Tham khảo

* Minh sử, Lưu Tặc truyện

## Chú thích
# Hạ Nhất Long

| Hạ Nhất Long賀一龍 |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | *không rõ* |
| Mất | 1643 |
| Giới tính | nam |
| Nghề nghiệp | kẻ phản loạn |
| Quốc tịch | nhà Minh |
| x • t • s |

**Hạ Nhất Long** (giản thể: 贺一龙; phồn thể: 賀一龍, ? – 1643), xước hiệu là **Cách lý nhãn**, một trong 5 thủ lĩnh của Cách, Tả ngũ doanh thuộc phong trào khởi nghĩa nông dân cuối đời Minh.

## Quá trình hoạt động

Tháng giêng năm thứ 8 (1635), ông là một trong 13 thủ lĩnh nghĩa quân tham dự đại hội Huỳnh Dương.

Từ năm thứ 10 (1637) đến thứ 15 (1642), ông hội họp với bọn "Lão Hồi Hồi" Mã Thủ Ứng, "Tả kim vương" Hạ Cẩm, "Cải thế vương" Lưu Hi Nghiêu, "Loạn thế vương" Lận Dưỡng Thành, lấy vùng núi Anh Sơn, Hoắc Sơn thuộc đông bộ Hồ Bắc làm cứ điểm, hoạt động ở giao giới 3 tỉnh An Huy, Hà Nam, Hồ Bắc, trường kỳ đấu tranh với quan quân, được gọi là **Cách, Tả ngũ doanh** hay **Hồi, Cách ngũ doanh**.

Năm thứ 15 (1642), Cách, Tả ngũ doanh liên kết với Lý Tự Thành, chủ yếu hoạt động ở một dải tây bộ Hồ Bắc và tây bắc bộ Hồ Nam, đánh chiếm được các nơi Di Lăng, Lễ Châu, Thường Đức. Cách, Tả ngũ doanh còn đưa quân về Hà Nam phối hợp với Lý Tự Thành trong nhiều chiến dịch quan trọng, Hạ Nhất Long tập kích thành Hoắc Khâu, giết tri huyện Tả Tương Thân.

Tháng 3 năm thứ 16 (1643), ông được cho là có ý định tự lập xưng vương, nên bị Lý Tự Thành giết hại. Sau cái chết của ông, nghĩa quân được thống nhất chỉ huy, nhắm đến mục tiêu lớn là kinh thành Bắc Kinh, tức là vương triều nhà Minh.

## Tham khảo

* Minh sử

## Chú thích
# Lưu Hi Nghiêu

| Lưu Hi Nghiêu劉希堯 |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Ngày sinh | *không rõ* |
| Quê quán | châu Kỳ |
|  |
| Mất |  |
| Ngày mất | 1649 |
| Nơi mất | Sâm Châu |
|  |
| Giới tính | nam |
| Nghề nghiệp | kẻ phản loạn |
| Quốc tịch | nhà Minh |
| x • t • s |

**Lưu Hi Nghiêu** (giản thể: 刘希尧; phồn thể: 劉希堯; bính âm: *Liú Xīyáo*, ? - 1649), xước hiệu là **Cải thế vương** hay **Trị thế vương**, một trong 5 thủ lĩnh của Cách, Tả ngũ doanh thuộc phong trào khởi nghĩa nông dân cuối đời Minh.

## Quá trình hoạt động

Từ năm thứ 10 (1637) đến thứ 15 (1642), ông hội họp với bọn "Lão Hồi Hồi" Mã Thủ Ứng, "Cách lý nhãn" Hạ Nhất Long, "Tả kim vương" Hạ Cẩm, "Loạn thế vương" Lận Dưỡng Thành, lấy vùng núi Anh Sơn, Hoắc Sơn thuộc đông bộ Hồ Bắc làm cứ điểm, hoạt động ở giao giới 3 tỉnh An Huy, Hà Nam, Hồ Bắc, trường kỳ đấu tranh với quan quân, được gọi là **Cách, Tả ngũ doanh** hay **Hồi, Cách ngũ doanh**.

Năm thứ 15 (1642), Cách, Tả ngũ doanh liên kết với Lý Tự Thành, chủ yếu hoạt động ở một dải tây bộ Hồ Bắc và tây bắc bộ Hồ Nam, đánh chiếm được các nơi Di Lăng, Lễ Châu, Thường Đức. Cách, Tả ngũ doanh còn đưa quân về Hà Nam phối hợp với Lý Tự Thành trong nhiều chiến dịch quan trọng.

Sau khi Lý Tự Thành giết chết La Nhữ Tài và Hạ Nhất Long, thống nhất chỉ huy, biên chế lại nghĩa quân, Hi Nghiêu được làm Chế tướng quân. Tự Thành mất, ông tiếp tục tham gia kháng Thanh. Năm Vĩnh Lịch thứ 3 nhà Nam Minh, tức năm Thuận Trị thứ 5 nhà Thanh (1649), Hi Nghiêu và Lưu Phương Lượng tử trận ở Sâm Châu.

## Tham khảo

* Ngô Vĩ Nghiệp – Tuy khấu kỷ lược
* Cố Thành - Minh mạt nông dân chiến tranh sử

## Chú thích
# Lận Dưỡng Thành

| Lận Dưỡng Thành藺養成 |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Nơi sinh | Thiểm Tây |
|  |
| Giới tính | nam |
| Quốc tịch | nhà Minh |
| x • t • s |

**Lận Dưỡng Thành** (giản thể: 蔺养成; phồn thể: 藺養成; bính âm: *Lìn Yǎngchéng*), người Duyên An, Thiểm Tây, xước hiệu là **Tranh thế vương** (có thuyết là Tả kim vương ), một trong 5 thủ lĩnh của Cách, Tả ngũ doanh thuộc phong trào khởi nghĩa nông dân cuối đời Minh.

## Quá trình hoạt động

Từ năm thứ 10 (1637) đến thứ 15 (1642), ông hội họp với bọn "Lão Hồi Hồi" Mã Thủ Ứng, "Cách lý nhãn" Hạ Nhất Long, "Tả kim vương" Hạ Cẩm, "Cải thế vương" Lưu Hi Nghiêu, lấy vùng núi Anh Sơn, Hoắc Sơn thuộc đông bộ Hồ Bắc làm cứ điểm, hoạt động ở giao giới 3 tỉnh An Huy, Hà Nam, Hồ Bắc, trường kỳ đấu tranh với quan quân, được gọi là **Cách, Tả ngũ doanh** hay **Hồi, Cách ngũ doanh**.

Năm thứ 15 (1642), Cách, Tả ngũ doanh liên kết với Lý Tự Thành, chủ yếu hoạt động ở một dải tây bộ Hồ Bắc và tây bắc bộ Hồ Nam, đánh chiếm được các nơi Di Lăng, Lễ Châu, Thường Đức. Cách, Tả ngũ doanh còn đưa quân về Hà Nam phối hợp với Lý Tự Thành trong nhiều chiến dịch quan trọng.

Sau khi Lý Tự Thành giết chết La Nhữ Tài và Hạ Nhất Long, thống nhất chỉ huy, biên chế lại nghĩa quân, Dưỡng Thành được làm Thông Đạt vệ Tả uy vũ tướng quân.

## Kết cục

Cho đến nay, kết cục của Lận Dưỡng Thành có 2 luồng ý kiến:

* 1. Bị Lý Tự Thành giết:

**Minh sử quyển 309, Liệt truyện 197, Lưu Tặc truyện, Lý Tự Thành truyện** chép: *Cao Nhất Công, Phùng Hùng thủ Tương Dương, Nhiệm Kế Quang thủ Kinh Châu, Lận Dưỡng Thành, Ngưu Vạn Tài thủ Di Lăng, Vương Văn Diệu thủ Lễ Châu, Bạch Vượng thủ An Lục, Tiêu Vân Lâm thủ Kinh Môn, Tạ Ứng Long thủ Hán Xuyên, Chu Phượng Ngô thủ Vạn Vũ Châu. Vì thế bọn giặc ở Hà Nam, Hồ Quảng, Giang Bắc không ai không nghe lệnh. Tự Thành đã giết Nhữ Tài, Nhất Long, lại tập kích giết chết Dưỡng Thành, đoạt quân đội của Thủ Ứng, tấn công giết chết Viên Thì Trung ở huyện Kỷ.*

**Bành Tôn Di - Bình khấu chí** chép: *cuối ngày 10 tháng 3, trong tiệc rượu giết Cách, Tả... Tào, Hồi khiếp sợ không dám động. "Cách lý nhãn" tên là Hạ Nhất Long, "Tả kim vương" tên là Lận Dưỡng Thành.*

* 2. Sau khi Lý Tự Thành chết thì liên kết Nam Minh kháng Thanh, không rõ kết cục:

**Minh sử quyển 280, Liệt truyện 168, Hà Đằng Giao truyện** chép: *Đằng Giao mở cửa thành phủ dụ, bày tiệc say sưa, rồi khao thưởng trâu rượu. (Hác) Diêu Kỳ bèn triệu tập bọn Viên Tông Đệ, Lận Dưỡng Thành, Ngưu Hữu Dũng soái nghĩa quân theo về. Binh lực của Đằng Giao tăng lên hơn 10 vạn, uy danh vang dội.*

## Tham khảo

* Minh sử
* Đái Lạp, Ngô Thù - Hoài Lăng lưu khấu thủy chung lục
* Bành Tôn Di - Bình khấu chí

## Chú thích
# Vương Tả Quải

**Vương Tử Thuận** (chữ Hán: 王子顺, ? – 1630) hay **Vương Chi Tước** (王之爵), **Vương Chi Thuận** (王之顺), xước hiệu là **Tả quải tử**, thường được gọi là **Vương Tả Quải** (王左挂), người Thanh Giản, Thiểm Tây, một trong thủ lĩnh đầu tiên của phong trào khởi nghĩa nông dân cuối đời Minh.

## Quá trình hoạt động

Năm Sùng Trinh đầu tiên (1628), chính quyền nhà Minh hủ bại, cả nước mấy năm liên tiếp mất mùa đói kém, nông dân bảo nhau **cùng nhau ngồi một chỗ mà chết đói, sao không ăn cướp mà chết**, Vương Tả Quải kêu gọi hơn vạn người nổi dậy ở Nghi Xuyên, Thiểm Tây. Sau đó chuyển đi chiến đấu ở các nơi Chân Ninh, Tam Thủy, Diệu Châu, từng bị Hồng Thừa Trù vây ở Vân Dương, nhờ mưa gió sấm chớp che chở chạy thoát.

Ông lại thua trận ở sông Hoài Ninh (nay là sông Hòe Lý), nên vào mùa xuân năm thứ 3 (1630), đưa 120 người đến gặp tổng binh Đỗ Văn Hoán xin hàng, được tiếp nhận. Bấy giờ, một số ít đầu mục do Lý Tự Thành cầm đầu, tỏ ra bất mãn với quyết định đầu hàng của Tả Quải nên ly khai. Ông cũng không thực lòng quy thuận, mà ngầm tìm cơ hội nổi dậy trở lại. Khi nghĩa quân Bạch Nhữ Học đánh cướp Tuy Đức, Tả Quải muốn làm nội ứng nhưng không thực hiện được. Hồng Thừa Trù vốn không bằng lòng chiêu an, chỉ muốn tiễu trừ, lại thấy ông có bụng khác, vào tháng 8 năm ấy cùng Thiểm Tây tuần án Lý Ứng Kỳ, tổng binh Đỗ Văn Hoán sắp đặt, đem bọn Tả Quải 98 người, toàn bộ giết hại.

## Tham khảo

* Minh sử
* Thanh sử cảo

## Chú thích
# Triệu Thắng (thủ lĩnh khởi nghĩa)

| Triệu Thắng 趙勝 |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Ngày sinh | *không rõ* |
| Nơi sinh | Thiểm Tây |
|  |
| Mất | 1631 |
| Giới tính | nam |
| Quốc tịch | nhà Minh |
| x • t • s |

**Triệu Thắng** (giản thể: 赵胜; phồn thể: 趙勝; bính âm: *Zhào Shèng*, ? – 1631), còn có tên là **Triệu Tứ Nhi** hay **Mạnh Trường Canh**, xước hiệu là **Điểm đăng tử** hay **Nhị đội**, người Thanh Giản, Thiểm Tây, thủ lĩnh khởi nghĩa nông dân cuối đời Minh.

## Quá trình hoạt động

### Khởi sự

Ông vốn là thư sinh, ở nhờ chùa Thạch Du, ngày đêm đọc sách. Có người đồn bậy là Triệu Thắng ở chùa vắng đốt đèn trong đêm, chính là giống như Hoàng Sào làm binh thư mưu phản. Quan viên địa phương dựa vào lời đồn mà lùng bắt, ông chẳng có cách gì tự minh oan, cũng không cam tâm chịu vào ngục, bèn ở chùa Hoa Nha, ngòi Giải Gia tập hợp dân chúng khởi nghĩa, đó là năm Sùng Trinh đầu tiên (1628).

Nghĩa quân ít có 5 – 6000, nhiều đến vạn người, hoặc đông vào Sơn Tây, hoặc tây lại Thiểm Tây, hoạt động ở khu vực hai bên bờ Hoàng Hà thuộc hai tỉnh trên. Năm thứ 3 (1630), cùng bọn Lý Lão Sài chuyển sang chiến đấu ở Duyên An, Tây An cùng khoảng giữa Tần - Tấn. Tháng 5, cùng "Thượng thiên hầu" Lưu Cửu Tư đánh hạ Kim Tỏa quan, chém Đô tư Vương Liêm.

### Kết cục

Tháng 3 năm thứ 4 (1631), cùng nghĩa quân của bọn "Chỉnh tề vương" Trương Bàn Tử, "Bất triêm nê" Trương Tồn Mạnh khống chế các nơi Nghi Xuyên, Lạc Thủy, Nghi Quân và Trung Bộ.

Tháng 5, Triệu Thắng đưa hơn vạn người tiến đánh Hàn Thành, Hợp Dương, và Linh Châu. Cùng Tham tướng Trương Toàn Xương giao chiến 3 ngày, tổn thất 300 quân. Chuyến đến Phú Châu, bị quan quân giết mất 600 người, thua chạy về Thanh Giản, một dạo đầu hàng triều đình. Về sau chạy đi Nghi Xuyên, Lạc Châu, dựng lại cờ nghĩa.

Tháng 6, Vương Gia Dận bị hại, ông tham gia liên quân của minh chủ mới là "Tử kim lương" Vương Tự Dụng.

Tháng 7, nghĩa quân bị bức phải vượt Hoàng Hà chạy vào Sơn Tây. Hồng Thừa Trù soái Tào Văn Chiếu, Ngải Vạn Niên vượt sông đuổi theo, cùng nghĩa quân mấy lần giao chiến. Triệu Thắng cùng Lý Tự Thành liên kết phá Thấp Châu, huyện Bồ, hội quân ở Thấm Thủy. Sau đó vì ít không địch nổi nhiều, ông lui về đóng đồn ở Thạch Lâu. Tuy Đức tri châu Chu Sĩ Kỳ, binh bị Tôn Thủ Pháp phục binh Hà Tây, lấy tên nghĩa quân đầu hàng là Hạ Tư Hiền làm hướng đạo, vượt Hoàng Hà giáp công.

Đêm 18 tháng 9 (13 tháng 10 Dương lịch), nghĩa quân bất ngờ bị tập kích ở núi Khang Gia, Triệu Thắng cởi trần cầm đao, thảng thốt ra đánh, bị Hạ Tư Hiền giết hại.

## Tham khảo

* Minh sử

## Chú thích
# Vương Tự Dụng

| Vương Tự Dụng |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Ngày sinh | *không rõ* |
| Nơi sinh | Thiểm Tây |
|  |
| Mất | 1633 |
| Giới tính | nam |
| x • t • s |

**Vương Tự Dụng** (tiếng Trung: 王自用; bính âm: *Wáng Zìyòng*, ? – 1633), người Tuy Đức (có thuyết là Nghi Xuyên), Thiểm Tây, còn có tên là **Vương Hòa Thượng**, xước hiệu là **Tử Kim Lương**, một trong những thủ lĩnh đầu tiên của phong trào khởi nghĩa nông dân cuối đời Minh.

## Quá trình hoạt động

Năm Sùng Trinh đầu tiên (1628), ông cùng bọn "Hỗn thiên vương" khởi nghĩa, về sau gia nhập nghĩa quân Vương Gia Dận. Năm thứ 4 (1631), Gia Dận bị hại, Tự Dụng được đề cử làm minh chủ, hoạt động ở một dải bắc bộ Hà Nam. Năm thứ 6 (1633), nghĩa quân giao tranh với quan quân ở Vũ An, ông bị thương, trốn vào trong núi rồi mất. Tàn dư nghĩa quân hơn 2 vạn người theo về với Lý Tự Thành.

## Tham khảo

* Ngô Vĩ Nghiệp - Tuy khấu kỉ lược
* Đái Lạp, Ngô Thù - Hoài Lăng lưu khấu thủy chung lục
* Trịnh Thiên Đĩnh, Tôn Việt - Minh mạt nông dân khởi nghĩa sử liệu
* Minh sử

## Chú thích
# Vương Đại Lương

| Vương Đại Lương王大梁 |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Ngày sinh | *không rõ* |
| Nơi sinh | Thiểm Tây |
|  |
| Mất | 1629 |
| Giới tính | nam |
| Quốc tịch | nhà Minh |
| x • t • s |

**Vương Đại Lương** (chữ Hán: 王大梁, ? -1629), xước hiệu là **Đại Lương vương**, người Hán Nam, Thiểm Tây, một trong những thủ lĩnh sớm nhất của phong trào khởi nghĩa nông dân cuối đời Minh.

## Quá trình hoạt động

Cuối đời nhà Minh, liên tiếp mấy năm mất mùa, người chết đói khắp nơi. Năm Sùng Trinh đầu tiên (1628), Vương Đại Lương ở quê nhà tụ tập hơn 400 người nổi dậy. Tháng giêng năm sau, ông chuyển sang đông bộ Cam Túc chiến đấu, tại các nơi huyện Thành, Lưỡng Đương kêu gọi được hơn 3000 người tham gia khởi nghĩa, đánh hạ Lược Dương, tiến đến phủ Hán Trung. Trong năm này, ông bị quan quân đánh bại, lui về Hán Âm, bị tổng binh Lưu Ứng Ngộ giết chết.

## Tham khảo

* Minh sử

## Chú thích
# Lý Xích Tâm

| Lý Xích Tâm李赤心 |
| --- |
| Tên húy | Lý Quá |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Tên húy | Lý Quá |
| Ngày sinh | *không rõ* |
|  |
| Mất | 1649 |
| Giới tính | nam |
| Quốc tịch | nhà Minh |
| x • t • s |

**Lý Quá** (chữ Hán: 李过, ? – 1649), có thuyết ghi là **Lý Cẩm** (李錦), tên tự là **Bổ Chi**, xước hiệu là **Nhất chích hổ**, người Mễ Chi, Thiểm Tây, tướng lãnh nghĩa quân Đại Thuận, về sau liên kết chính quyền Nam Minh kiên trì kháng Thanh, được Long Vũ Đế ban tên là **Lý Xích Tâm** (李赤心).

## Cuộc đời và sự nghiệp

Ông là cháu của Đại Thuận Đế Lý Tự Thành, theo ông ta chinh chiến 15 năm. Khi Tự Thành kiến lập chính quyền Đại Thuận, Lý Quá được ban chức Chế Tướng quân, Đô đốc. Tự Thành rút khỏi Bắc Kinh, lấy ông giữ Duyên An, Thiểm Bắc. Tự Thành mất (1644), Lý Quá tiếp nhận quân đội của ông ta, cùng các tướng lãnh nghĩa quân đề cử Cao Nhất Công làm thủ lĩnh, tiếp tục kháng Thanh. Chỉ trong năm Thuận Trị thứ 2 (1645), nhà Thanh đã 6 lần chiêu dụ ông, nhưng sứ giả đều có đi không về.

Tháng 7 cùng năm (1645), bọn Cao Nhất Công, Lý Quá thỏa hiệp với bọn Tuần phủ Hà Đằng Giao, Thượng thư Đổ Dận Tích, chấp nhận quy thuận chính quyền Nam Minh cùng kháng Thanh, chịu sự quản hạt của Đổ Dận Tích; ông được Long Vũ Đế ban tên Xích Tâm, phong **Hưng Quốc hầu**, nhận chức Tổng binh; còn lực lượng Đại Thuận gọi là *Trung Trinh Doanh*. Mùa đông, Đổ Dận Tích đưa Trung Trinh Doanh đến Kinh Châu, trong lúc đó quân Thanh tập kích căn cứ Công An, bọn Xích Tâm hoang mang chạy đi Xuyên Đông.

Mùa hạ năm Vĩnh Lịch thứ 4 (1648), Đổ Dận Tích mệnh Trung Trinh Doanh đánh Thường Đức, bức Mã Tiến Trung lui chạy. Tiếp đó tấn công Trường Sa, không hạ được, lui về Tương Đàm.

Mùa xuân năm sau (1649), Trung Trinh Doanh phụng mệnh đi cứu Kim Thanh Hoàn ở Nam Xương, đến giao giới Trà Lăng, Hành Sơn, lần lữa không tiến. Trong lúc này, Hà Đằng Giao bị quân Thanh bắt ở Tương Đàm, bọn Xích Tâm rút về phía đông Hành Châu. Quân Thanh đuổi đến, bọn họ lại chạy đi huyện Hạ, rồi đi Ngô Châu. Tháng 7, Xích Tâm bệnh mất, Cao Tất Chính kiêm lãnh quân đội của ông.

## Tồn nghi

Ngày 13 tháng 5 năm 2012, chương trình "Tìm tòi. Phát hiện", kênh CCTV10 thông báo tại Thông Thành, Hồ Bắc tìm thấy một lượng lớn tài liệu của quân nông dân Đại Thuận, đa phần là ghi chép của Lý Quá. Căn cứ vào những ghi chép này, Lý Quá không chết, mà ẩn cư tại núi Hoàng Long ở giao giới của 3 huyện Tu Thủy, Giang Tây, huyện Bình Giang, Hồ Nam và huyện Thông Thành, Hồ Bắc làm đạo sĩ, đổi tên là Lý Tú, hiệu là Hoàng Long chân nhân. Tuy vậy, những tài liệu này vẫn chưa được giới sử học Trung Quốc công nhận.

## Tham khảo

* Cố Thành - **Nam Minh sử Vương Phu Chi - **Vĩnh Lịch thực lục**

## Chú thích
# Hác Vĩnh Trung

| Hác Vĩnh Trung郝摇旗 |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh | *không rõ* |
| Mất | 1663 |
| Giới tính | nam |
| Quốc tịch | nhà Minh |
| x • t • s |

**Hác Diêu Kỳ** (chữ Hán: 郝摇旗, ? – 1663), không rõ người ở đâu, thủ lĩnh khởi nghĩa nông dân cuối Minh đầu Thanh. Ông ban đầu là tướng lãnh khởi nghĩa nông dân Đại Thuận, sau đó quy hàng chánh quyền Nam Minh tiếp tục kháng Thanh, được Long Vũ đế ban tên **Hác Vĩnh Trung** (郝永忠), rồi ly khai Nam Minh một cách không chính thức để tham gia lực lượng Quỳ Đông thập tam gia, cuối cùng tử trận ở Tứ Xuyên.

## Cuộc đời và sự nghiệp

Có thuyết cho rằng ban đầu Hác giữ đại kỳ của nghĩa quân, nên mới có tên (hoặc xước hiệu) "Diêu Kỳ".

Sau khi Lý Tự Thành tử trận, Diêu Kỳ cùng bọn Lý Quá quy thuận tuần phủ Hà Đằng Giao của chánh quyền Nam Minh, được Long Vũ đế ban tên "Vĩnh Trung". Năm Vĩnh Lịch đầu tiên (1647), bọn Vĩnh Trung giành được đại thắng ở Toàn Châu; không bao lâu thì quân Thanh của Khổng Hữu Đức tấn công, Vĩnh Trung không đánh mà chạy, vào Quế Lâm, được phong Nam An hầu. Ngày 27 tháng giêng ÂL năm thứ 2 (20/2/1648). Vĩnh Trung tranh chấp với bộ thuộc của tướng lãnh Nam Minh là Tiêu Liễn, đánh giết đoàn luyện của 18 thôn Đông Giao. Đỉnh điểm của cuộc xung đột trong nội bộ chánh quyền Nam Minh là việc bọn Vĩnh Trung – tàn dư của nghĩa quân Đại Thuận – cướp bóc phủ thành, thúc ép Vĩnh Lịch đế đi Liễu Châu.

Xem chừng không thể giành nổi với bọn Tôn Khả Vọng – tàn dư của nghĩa quân Đại Tây – cũng như không chịu nổi sự kỳ thị của quan viên Nam Minh, bọn Vĩnh Trung bỏ đi sang vùng núi Kinh, Tương, chẹn giữ một dải huyện Phòng, Trúc Sơn (tây bắc huyện Phòng), chuyển sang chiến đấu ở khoảng giữa Hồ Quảng và Tứ Xuyên, cùng bọn Lý Lai Hanh, Vương Quang Hưng hợp thành Quỳ Đông thập tam gia. Năm thứ 11 (1657), nghĩa quân Quỳ Đông chiếm được Tương Dương.

Năm Khang Hi thứ 2 (1663), quân Thanh ồ ạt tấn công, Vĩnh Trung bị bắt và bị giết ở Vu Sơn.

## Tham khảo

* Cố Thành – Nam Minh sử
* Vương Phu Chi – Vĩnh Lịch thực lục

## Chú thích
# Mã Tiến Trung

| Mã Tiến Trung馬進忠 |
| --- |
| Hán Dương vương |
| Tên chữ | Quỳ Vũ |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Ngày sinh | *không rõ* |
| Nơi sinh | Thiểm Tây |
|  |
| Mất |  |
| Ngày mất | 1659 |
| Nơi mất | Vân Nam |
|  |
| Giới tính | nam |
| Quốc tịch | nhà Minh |
| x • t • s |

**Mã Tiến Trung** (giản thể: 马进忠; phồn thể: 馬進忠; bính âm: *Mǎ Jìnzhōng*, ? – 1659) tự Quỳ Vũ, xước hiệu là **Hỗn thập vạn**, người Duyên An, Thiểm Tây, thủ lĩnh nghĩa quân cuối đời Minh, về sau quy thuận chính quyền Nam Minh, tham gia kháng Thanh cho đến khi mất.

## Quá trình hoạt động

Ban đầu ông chuyển từ Thiểm Tây đến hoạt động ở giao giới Hà Nam, Hồ Nam.

Năm Sùng Trinh thứ 11 (1638), Tiến Trung ở Thiểm Châu thua trận, chạy đến Tín Dương, Quang Sơn. Sau đó đầu hàng Tả Lương Ngọc, trở thành bộ tướng của ông ta, nhiều lần lập chiến công.

Năm Hoằng Quang đầu tiên (1645), Lương Ngọc mất, con trai ông ta là Tả Mộng Canh hàng Thanh, Tiến Trung không theo, bèn quy thuận Nam Minh, ở một dải Hồ Nam kháng Thanh. Về sau ông liên kết với tàn dư nghĩa quân Đại Tây, theo Lý Định Quốc thu phục các nơi Quế Lâm, Trường Sa, Nhạc Châu, rồi chống lại cuộc nổi loạn của Tôn Khả Vọng.

Năm Vĩnh Lịch thứ 12 (1658) được phong Hán Dương vương, trú phòng Quý Dương. Quân Thanh vào Quý Châu, Tiến Trung lui về Vân Nam, ít lâu sau bệnh mất.

## Tham khảo

* Cố Thành, Nam Minh sử

## Chú thích
# Vương Thông Nhi

| Vương Thông Nhi |
| --- |
| Thông tin cá nhân |
| Sinh |  |
| Ngày sinh | 1777 |
| Nơi sinh | Tương Dương |
|  |
| Mất |  |
| Ngày mất | 1798 |
| Nguyên nhân mất | Ngã |
|  |
| Giới tính | nữ |
| Quốc tịch | nhà Thanh |
| x • t • s |

**Vương Thông Nhi** (giản thể: 王聪儿; phồn thể: 王聰兒; bính âm: *Wáng Cōng'er*, 1777 – 1798), không rõ nguyên quán, vợ góa của Tề Lâm, thủ lĩnh Bạch Liên giáo ở Tương Dương, Hồ Bắc, nên còn được gọi là **Tề Vương thị** hay **Tề quả phụ**. Bà thay chồng trở thành nữ thủ lĩnh khởi nghĩa Bạch Liên giáo phản kháng nhà Thanh.

## Cuộc đời và sự nghiệp

Vương Thông Nhi sớm mồi côi cha, học nghề tạp kỹ từ mẹ, thông thạo hết thảy các ngón cưỡi ngựa ném thừng, múa đao đánh gậy. Hai mẹ con mại võ kiếm sống, luân lạc khắp nam bắc. Đến Tương Dương, gặp gỡ và được giúp đỡ bởi thủ lĩnh Tề Lâm của Bạch Liên giáo ở đây, trở thành giáo đồ. Sau đó, hai người Vương, Tề kết làm vợ chồng, mượn nghề mại võ che đậy việc truyền giáo.

Thời Càn Long nhà Thanh, Hòa Thân lộng quyền, triều chính hủ bại, quan lại tham ô, địa chủ bức hại khiến cho nhân dân cùng khổ rên xiết. Bạch Liên giáo nhân đó phát triển mạnh mẽ, kinh động đến Càn Long. Hoàng đế bèn ra lệnh cho các tỉnh bắt bớ giáo đồ. Thủ lĩnh Bạch Liên giáo các nơi ngầm kêu gọi khởi nghĩa, vợ chồng Vương Thông Nhi - Tề Lâm cho rằng điều kiện khởi nghĩa đã chín muồi, dự định khởi sự vào tiết Nguyên Tiêu năm Gia Khánh đầu tiên (1796). Nhưng chưa kịp hành động thì tin tức bị tiết lậu, Tề Lâm cùng hơn 100 giáo đồ bị bắt và bị giết. Sau khi Tề Lâm mất, Vương Thông Nhi được đề cử thay thế chức vụ thủ lĩnh, tiếp tục trù bị kế hoạch khởi nghĩa.

Ngày 15/3 cùng năm, Vương Thông Nhi và đồ đệ của Tề Lâm là Diêu Chi Phú phát động khởi nghĩa vũ trang, nghĩa quân đề cử bà làm "tổng giáo sư", lực lượng phát triển lên đến 5 vạn người. Vương Thông Nhi chia quân làm 3 lộ, tiến đánh Hà Nam. Nghĩa quân không xếp thành đội ngũ, không chính diện nghênh chiến quan quân, không đi nơi bằng phẳng đường lớn, chia thành nhiều đội nhỏ không quá trăm người, lúc phân lúc hợp, chợt nam chợt bắc, mê hoặc quan quân rồi bất ngờ tập kích.

Năm thứ 2 (1797), nghĩa quân đến Tứ Xuyên hội sư với nghĩa quân ở đó, lực lượng phát triển lên đến 15 vạn người. Để tiện chỉ huy, nghĩa quân được chia làm 8 lộ, Vương Thông Nhi được đề cử làm Thống sư của cả tám lộ quân. Nhận thấy việc tiễu phạt không hiệu quả, Gia Khánh nổi giận, hạ chiếu trách mắng quan quân các nơi. Đại thần Minh Lượng bày ra kế "kiên bích thanh dã", lệnh cho địa chủ các nơi tổ chức các đoàn vũ trang; xây lũy dựng bảo, dồn dân chúng vào đó, ngăn trở sự giúp đỡ của quần chúng, khiến cho hoạt động của nghĩa quân ngày càng khó khăn.

Năm thứ 3 (1798), nhằm cởi bỏ vòng vây của quan quân ở Xuyên Bắc, Vương Thông Nhi soái 2 vạn nghĩa quân tấn công Tây An, nhưng thất bại. Minh Lượng khẩn trương đưa quan quân đuổi đánh, nghĩa quân trước sau đều có địch, tại ngã ba sông thuộc huyện Vân Tây bị bao vây trùng trùng.

Vương Thông Nhi đưa quân lui về Mao Sơn, nhận thấy không thể đột vây, bèn cùng Diêu Chi Phú nhảy khỏi vách núi tự sát, khi ấy được 22 tuổi.

## Tham khảo

* Thanh sử cảo

## Chú thích
# Phùng Vân Sơn

**Phùng Vân Sơn** (1/1/1815-10/6/1852) là Nam vương của Thái Bình Thiên Quốc, một cuộc khởi nghĩa vì bất mãn để chống lại triều đình nhà Thanh trong lịch sử Trung Quốc. Ông là vị lãnh tụ đứng thứ 2 trong Thái Bình Thiên Quốc lúc quốc gia này mới chỉ tồn tại dưới danh nghĩa giáo phái Thượng đế sau Hồng Tú Toàn. Ông đã cùng các đồng sự là Hồng Tú Toàn, Dương Tú Thanh, Thạch Đạt Khai và Tiêu Triều Quý dấy binh nổi dậy ở Kim Điền – Quảng Tây năm 1847–1848 trong bối cảnh 2 tỉnh Quảng Đông và Quảng Tây (Lưỡng Quảng) đang bị nạn đói. Khi Thái Bình Thiên Quốc được thành lập năm 1851 ông được phong là Tiền Đạo Phó Quân sư Nam vương.

Trong quá trình tiến quân ra Hồ Nam, Phùng Vân Sơn và Thái Bình quân gặp mai phục của tướng Thanh là Giang Trung Nguyên ở bên ngoài Toàn Châu, là một nơi địa thế hiểm trở. Ông đã trúng đại pháo của quân Thanh trong lúc yểm trợ cho quân Thái Bình rút lui và thương nặng, sau đó được đưa về doanh trại. Tuy đã được chạy chữa rất khẩn cấp nhưng vì ông mất quá nhiều máu nên tử trận. Trận chiến đẫm máu này cũng mở ra chiến dịch Soa Y Độ nổi danh trong lịch sử hình thành Thái Bình Thiên Quốc. Cái chết của ông là một mất mát lớn cho Thái Bình Thiên Quốc. Ông có tài quân sự, giỏi mưu tính song lại qua đời sớm cũng có hệ quả tới việc Thái Bình Thiên Quốc sụp đổ sau này, vì các vị vương còn lại đã tranh giành quyền lực mà tàn sát lẫn nhau. Nam vương được chính tay Thiên vương Hồng Tú Toàn hỏa táng trên bè rồi thả trôi sông dưới sự thương tiếc của toàn thể tướng sĩ ba quân.

## Tham khảo

* Jonathan D. Spence – God's Chinese Son, Norton 1996