Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tiếng Huy Châu

| Tiếng Huy Châu |
| --- |
| 徽州話/徽州话 |
| Sử dụng tại | Trung Quốc |
| Khu vực | Huy Châu, nam An Huy, khu vực phụ cận ở Chiết Giang và Giang Tây |
| Tổng số người nói | 4,6 triệu |
| Phân loại | Hán-Tạng* Hán
	+ **Tiếng Huy Châu**
 |
| Mã ngôn ngữ |
| ISO 639-3 | `czh` |
| Glottolog | `huiz1242` |
| Linguasphere | `79-AAA-da` |
|  |

|  |
| --- |
|  |
| Tiếng Huy Châu |
| Phồn thể | 徽州話 |
| Giản thể | 徽州话 |
|  |
| Bính âm Hán ngữ | Huīzhōu Huà |
|  |
|

| hiệnPhiên âm |
| --- |
| Tiếng Hán tiêu chuẩn |
| Bính âm Hán ngữ | Huīzhōu Huà |
| Tiếng Quảng Châu |
| Latinh hóa Yale | Fāijāu Wá |

 |
| Tên tiếng Trung thay thế |
| Phồn thể | 徽語 |
| Giản thể | 徽语 |
|  |
| Bính âm Hán ngữ | Huīyǔ |
|  |
|

| hiệnPhiên âm |
| --- |
| Tiếng Hán tiêu chuẩn |
| Bính âm Hán ngữ | Huīyǔ |
| Tiếng Quảng Châu |
| Latinh hóa Yale | Fāi Yuh |

 |
|  |

**Tiếng Huy Châu** (giản thể: 徽州话; phồn thể: 徽州話; bính âm: *Huīzhōu-huà*) hoặc **tiếngHuy** (giản thể: 徽语; phồn thể: 徽語; bính âm: *Huīyǔ*), là một nhóm các ngôn ngữ Hán được nói ở khu vực Huy Châu, trong khoảng mười huyện miền núi miền nam An Huy, và một vài khu vực lân cận ở Chiết Giang và Giang Tây.

Mặc dù khu vực nói tiếng Huy nhỏ hơn so với các nhóm phương ngữ khác của tiếng Hán, nhưng nó có mức độ đa dạng nội tại rất cao. Gần như mọi huyện đều có phương ngữ riêng không thể thông hiểu với người nói từ huyện khác. Vì lý do này, người nói tiếng Huy thường nói song ngữ hoặc đa ngữ. Ước tính có khoảng 4,6 triệu người nói tiếng Huy Châu.

## Mối quan hệ ngoại tại

Tiếng Huy Châu ban đầu được phân loại là Quan thoại Hạ Dương Tử nhưng hiện tại nó tách riêng. Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Trung Quốc ủng hộ việc tách tiếng Huy Châu khỏi tiếng Quan Thoại Hạ Dương Tử năm 1987. Việc phân loại của nó vẫn chưa được đồng thuận, một số nhà ngôn ngữ học như Matisoff xếp nó vào tiếng Ngô, những người khác như Bradley (2007) phân loại nó trong tiếng Cám, và những người khác nữa đặt nó thành một nhánh chính của nhóm tiếng Hán.

## Lịch sử

Trong triều đại nhà Minh và nhà Thanh, nhiều người nói tiếng Giang Hoài đã di cư đến khu vực nói tiếng Huy.

Một số tác phẩm văn học được xuất bản tại Dương Châu, như cuốn tiểu thuyết *Thanh Phong Sạp*, được sáng tác bằng Quan thoại Giang Hoài. Người dân ở Dương Châu nói phương ngữ riêng, trái ngược với người di cư nói các phương ngữ khác như tiếng Huy Châu hoặc tiếng Ngô. Điều này dẫn đến sự hình thành bản sắc dựa trên phương ngữ. Thời xưa, một số lớn thương nhân từ Huy Châu sống ở Dương Châu, giúp giữ ổn định nền kinh tế nơi đây. Vào hậu kỳ thời đế quốc, những thương nhân như vậy cũng giúp hoạt động nhạc, kịch tiếng Huy phát triển.

## Phân loại nội tại

Trịnh Trương Thượng Phương chia các ngôn ngữ Huy thành năm nhóm nhỏ, ghi lại trong *Trung Quốc ngữ ngôn Địa đồ chí.* Các phương ngữ Huy Châu mỗi làng một khác. Người dân ở các làng khác nhau thường không thể nói chuyện với nhau.

## Nguồn tham khảo

## Liên kết ngoài

* Phân loại các phương ngữ Huy
# La Mã hóa phương ngữ Kiến Ninh

| La Mã hóa phương ngữ Kiến Ninh Gṳ̿ing-nǎing-hǔ Gâ̤ Tǔ-kióng Lô̤-mǎ-cī |
| --- |
| La Mã hóa phương ngữ Kiến Ninh |
| Thể loại |  Bảng chữ cái Latinh
 |
| Sáng lập | Miss L.J. Bryer, Hugh. S. Phillips, Mrs Minnie Phillips |
| Thời kỳ | 1896 — 1922 |
| Các ngôn ngữ | phương ngữ Kiến Âu, tiếng Mân Bắc |
| Hệ chữ viết liên quan |
| Nguồn gốc | Phiên âm Bình thoại, tiếng Mân Đông* La Mã hóa phương ngữ Kiến Ninh
 |
|

**La Mã hóa phương ngữ Kiến Ninh** (*Gṳ̿ing-nǎing-hǔ Gâ̤ Tǔ-kióng Lô̤-mǎ-cī*, tiếng Mân Bắc chữ Hán: 建寧府嘅土腔羅馬字, tiếng Anh: Kienning Colloquial Romanized) là một hệ thống chữ viết dùng để chú âm các biến thể của phương ngữ Kiến Âu, một dạng của tiếng Mân Bắc.

## Tham khảo
# Tiếng Ladakh

| Tiếng Ladakh |
| --- |
| ལ་དྭགས་ཀྱི་སྐད། *La-dwags skad* |
| Sử dụng tại | Ấn Độ, Nepal, Trung Quốc, Pakistan |
| Khu vực | Ladakh, Ấn Độ |
| Tổng số người nói | 129.000 |
| Phân loại | Hán-Tạng* Tạng-Kanaur ?
	+ Bod
		- Tạng
			* Ladakh–Balti
				+ **Tiếng Ladakh**
 |
| Hệ chữ viết | chữ Tạng |
| Mã ngôn ngữ |
| ISO 639-3 | cả hai: `lbj` – Ladakh `zau` – Zangskar |
| Glottolog | `kenh1234`  Kenhatic |
| ELP | Ladakhi |

**Tiếng Ladakh**, còn gọi là **tiếngBhoti** hoặc **tiếngBodhi**, là một ngôn ngữ Tạng được nói ở bang Ladakh của Ấn Độ. Đây là ngôn ngữ chiếm ưu thế tại huyện theo đạo Phật Leh và có thể được gọi là *Purig* hoặc *Balti* ở huyện Kargil liền kề. Mặc dù là thành viên của nhóm ngôn ngữ Tạng, tiếng Ladakh không dễ thông hiểu với tiếng Tạng tiêu chuẩn.

Tiếng Ladakh có khoảng 200.000 người nói ở Ấn Độ, và có lẽ 12.000 người nói ở Khu tự trị Tây Tạng của Trung Quốc, chủ yếu ở khu vực Khương Đường. Tiếng Ladakh có một số phương ngữ: *Lehskat* nói *ở* Leh; *Shamskat* được nói ở phía tây bắc của Leh; *Stotskat* được nói ở thung lũng sông Ấn và có thanh điệu không giống những phương ngữ khác; *Nubra* được nói ở phía bắc của Leh; *Purig*/*Balti* nói ở huyện Kargil. Sự khác biệt đáng kể trong các phương ngữ vẫn nằm ở thanh điệu hoặc cách nói. Các phương ngữ ở Thượng Ladakh và Zangskar vừa mang nhiều đặc điểm của tiếng Ladakh vừa mang đặc điểm của phương ngữ phương Tây tiếng Trung Tạng.

## Phân loại

Nicolas Tournadre coi Ladakh, Balti và Purgi là các ngôn ngữ riêng biệt trên cơ sở sự thông hiểu lẫn nhau (Zangskar không khác biệt lắm) tạo thành nhóm gọi là Ladakh-Balti hoặc Tạng nguyên thủy miền tây, trái ngược với các ngôn ngữ Tạng có nhiều "đổi mới" như nhóm ngôn ngữ Lahul-Spiti được nói ở Himachal Pradesh.

### Zanskar

Zangskar là một phương ngữ của Ladakh và có bốn tiểu phương ngữ là Stod, Zhung, Sham và Lungna. Nó được viết bằng chữ Tạng.

## Chữ viết

Tiếng Ladakh thường được viết bằng chữ Tạng với cách phát âm giống với chữ Tạng cổ hơn nhiều so với hầu hết các ngôn ngữ nhóm Tạng khác. Tiếng Ladakh có nhiều tiền tố, hậu tố và khởi âm mà đã trở nên "câm" (không đọc ra) trong các ngôn ngữ Tạng khác, như Amdo, Kham và Trung Tạng. Xu hướng này rõ rệt hơn ở phía tây Leh, và phía Pakistan của đường kiểm soát Ấn Độ - Pakistan, ở Baltistan. Ví dụ, một người Tạng sẽ phát âm từ *sta* 'rìu' là [tá], như một người Leh sẽ nói [sta]. Một người Tạng ở Trung Quốc có lẽ sẽ đọc འབྲས་ (’bras) 'cơm' là [ɳʈɛ́ʔ], người Leh sẽ đọc là [ɖas], còn người Purgi sẽ đọc là [bras].

Tiếng Ladakh khi Latinh hoá thường dùng hệ chuyển tự Wylie (trong đó, chữ ghép *th* biểu thị một âm răng bật hơi /tʰ/).

## Nguồn tham khảo

## Liên kết ngoài

* Hướng dẫn du lịch Ladakhi phrasebook từ Wikivoyage
* A. H. Francke 1901 A Sketch of Ladakhi Grammar Lưu trữ ngày 29 tháng 7 năm 2013 tại Wayback Machine *Journal of the Royal Asiatic Society of Bengal* 70.1

Bản mẫu:Ngữ hệ hán-Tạng
# Tiếng Khương

| Tiếng Khương
 |
| --- |
| Sắc tộc | người Khương |
| Phân bố địa lý | Tứ Xuyên |
| Phân loại ngôn ngữ học | Hán-Tạng* Tạng-Miến
	+ Khương
		- **Tiếng Khương**
 |
| Ngữ ngành con | * Khương Bắc
* Khương Nam
 |
| Glottolog: | `qian1264` |

**Tiếng Khương**, còn được gọi là **Rma** (尔玛) hoặc **Rme** bởi các người nói ngôn ngữ này, là một cụm ngôn ngữ Hán-Tạng của nhóm ngôn ngữ Khương nói bởi khoảng 140.000 người ở phía Trung Bắc của tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc.

Tiếng Khương bao gồm:

* Tiếng Khương Bắc (một ngôn ngữ không thanh điệu)
* Tiếng Khương Nam (một ngôn ngữ thanh điệu)

## Chữ viết

Chữ Rma cho tiếng Khương
Vào năm 2017, chữ Rma, chữ viết do Nguy Cửu Kiều (魏久乔) phát minh ra, chính thức hoàn thiện và được phê duyệt bởi nhiều người Khương là hệ thống chữ viết chính thức đầu tiên cho ngôn ngữ của họ. Không có thông tin được công bố liên quan đến liệu chữ viết này có tương thích cho cả hai tiếng Khương Bắc và tiếng Khương Nam hay nó chỉ tương thích cho một trong hai ngôn ngữ. Chữ Rma cũng đã được đề xuất sơ bộ để mã hóa vào Bộ ký tự chung của Unicode.

### Phụ âm

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  b /p/ |  p /pʰ/ |  bb /b/ |  m /m/ |  f /f/ |  w /w/ |  wf /v/ |
|  d /t/ |  t /tʰ/ |  dd /d/ |  n /n/ |  lh /ɬ/ |  l /l/ |  lr /lʴ/ |
|  g /k/ |  k /kʰ/ |  gg /ɡ/ |  ng /ŋ/ |  h /h/ |  hh /ɣ/ | — |
|  j /tɕ/ |  q /tɕʰ/ |  jj /dʑ/ |  x /ɕ/ |  xx /ʑ/ |  y /j/ | — |
|  gv /q/ |  kv /qʰ/ |  v /χ/ |  vh /ɦ/ |  vv /ʁ/ | — | — |
|  z /ts/ |  c /tsʰ/ |  zz /dz/ |  s /s/ |  ss /z/ | — | — |
|  zh /tʂ/ |  ch /tʂʰ/ |  dh /dʐ/ |  sh /ʂ/ |  rr /ʐ/ | — | — |

### Nguyên âm

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  a /a/ |  ae /æ/ |  ea /e/ |  u /u/ |  e /ə/ |  nn /◌̃/ |
|  i /i/ |  ü /y/ |  o /o/ |  /ʔ/ |  r /ʴ/ | — |

## Phục dựng

Sims (2017) tái tạo thanh điệu cho tiếng Rma nguyên thủy (gọi cách khác là tiếng Khương nguyên thủy), đề xuất rằng sự thiếu thanh điệu trong tiếng Khương Bắc là do sự ảnh hưởng của tiếng Tạng. Thanh cao và thanh thấp được tái tạo cho tiếng Rma nguyên thủy, và cho tiếng Phổ Mễ nguyên thủy.

## Chú thích

## Tham khảo

* Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman Languages and Classification" (PDF). Trong Bradley, D. (biên tập). *Papers in South East Asian Linguistics No. 14: Tibeto-Burman Languages of the Himalayas* (bằng tiếng Anh). Canberra: Pacific Linguistics. tr. 1–72. ISBN 0-85883-456-1.
* Evans, Jonathan P. (2006). "Vowel Quality in Hongyan Qiang" (PDF). *Language and Linguistics* (bằng tiếng Anh). Quyển 7 số 4. tr. 731–754. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 14 tháng 11 năm 2021. Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2023.
* LaPolla, Randy J. (2003). *A Grammar of Qiang: With Annotated Texts and Glossary* (bằng tiếng Anh). with Chenglong Huang. Berlin: Mouton de Gruyter. doi:10.1515/9783110197273. ISBN 3-11-017829-X.
# Tiếng Nhĩ Tô

| Tiếng Nhĩ Tô |
| --- |
| Sử dụng tại | Trung Quốc |
| Tổng số người nói | 20,000 |
| Phân loại | Hán-Tạng* ?
	+ Ngữ chi Nhĩ Tô
		- **Tiếng Nhĩ Tô**
 |
| Hệ chữ viết | Chữ Nhĩ Tô Sa Ba |
| Mã ngôn ngữ |
| ISO 639-3 | `ers` |
| Glottolog | `ersu1241` |
| ELP | Ersu |

**Tiếng Nhĩ Tô** (tiếng Trung: 尔苏 *Ěrsū*) là một ngôn ngữ Hán-Tạng được nói ở phía Tây Tứ Xuyên, Trung Quốc. Nó được nói rộng rãi nhất trong ba ngôn ngữ Nhĩ Tô.

## Phương ngữ

Yu (2012) đã liệt kê ra ba phương ngữ tiếng Nhĩ Tô, tất cả trong số đó được nói ở phía Nam Tứ Xuyên.

* **Phương ngữ Tắc Lạp**: Tôn (1982, 1991) đã đưa ra tư liệu tiếng Nhĩ Tô của hương Tắc Lạp (hoặc Tắc Lạc), khu Ngọc Điền, huyện Cam Lạc, Tứ Xuyên (Tôn 1991:231).
* **Phương ngữ Thanh Thủy**: Phương ngữ Thanh Thủy của tiếng Nhĩ Tô được ghi lại bởi Lưu (1983) được nói ở thôn Thanh Thủy, hương Liệu Bình, huyện Cam Lạc, tỉnh Tứ Xuyên.
* **Phương ngữ Hán Nguyên** (tuyệt chủng): Tiếng Nhĩ Tô của huyện Hán Nguyên, hiện đã tuyệt chủng, được ghi lại trong Baber (1882).

## Chú thích

### Tham khảo

1. Zhang, S. (2013). *A reference grammar of Ersu: a Tibeto-Burman language of China Lưu trữ ngày 20 tháng 6 năm 2023 tại Wayback Machine* (Doctoral dissertation, James Cook University).
2. Chirkova, K. (2014). The Duoxu language and the Ersu-Lizu-Duoxu relationship. *Linguistics of the Tibeto-Burman Area*, *3*(1), 104–146.
3. Da, Wu (2005). Ersu Writing System and Ersu Ethnic Identity Lưu trữ ngày 6 tháng 6 năm 2020 tại Wayback Machine. *Journal of The Central University For Nationalities (Philosophy and Social Sciences Edition)*, *6*, 024.
4. Liu, H. (1982). An outline of the Ersu language. In *15th International Conference on Sino-Tibetan Languages and Linguistics*.
5. Namkung, J. (1996). Phonological Inventories of Tibeto-Burman Languages. *STEDT Monograph Series 3, xxvii+50.*
6. Yu, Dominic. 2012. *Proto-Ersuic*. Ph.D. dissertation. Berkeley: University of California, Berkeley, Department of Linguistics.
# Tiếng Lô Lô

| Lô Lô (Nuosu) |
| --- |
| ꆈꌠ꒿ **Nuosuhxop** |
| Sử dụng tại |  Trung Quốc  Việt Nam |
| Khu vực | Nam Tứ Xuyên, bắc Vân Nam |
| Tổng số người nói | 2 triệu (thống kê 2000) |
| Dân tộc | Người Lô Lô |
| Phân loại | Hán-Tạng* Tạng-Miến
	+ Lô Lô-Miến
		- Lô Lô
			* **Lô Lô (Nuosu)**
 |
| Dạng chuẩn | Phương ngữ Lương Sơn

 |
| Hệ chữ viết | Hệ chữ âm tiết tiếng Lô Lô, trước đây là văn tự từ phù tiếng Lô Lô |
| Mã ngôn ngữ |
| ISO 639-1 | `ii` |
| ISO 639-2 | `iii` |
| ISO 639-3 | `iii` |
| Glottolog |  `sich1238` |
|

**Tiếng Lô Lô** hoặc *Nuosu* (Nuosu: ꆈꌠ꒿: Nuosuhxop) là ngôn ngữ uy tín của người Lô Lô. Tiếng Lô Lô là một ngôn ngữ thuộc ngữ tộc Tạng-Miến trong ngữ hệ Hán-Tạng.

Tại Trung Quốc gọi là người Di với các nhánh Bắc Di, Di Lãnh Sơn, Di Tứ Xuyên,... với dân số 7,77 triệu người. *Nuosu* đã được chính phủ Trung Quốc lựa chọn là ngôn ngữ Di chuẩn (bằng tiếng phổ thông: Di yǔ, 彝語 / 彝语, Di ngữ) và nó là ngôn ngữ duy nhất được giảng dạy trong các trường học, cả ở dạng nói và viết của mình.

Tại Việt Nam có 4.541 người Lô Lô sống chủ yếu ở miền bắc, theo số liệu điều tra dân số năm 2009.

Tiếng Lô Lô được khoảng 2 triệu người nói và đang gia tăng, trong đó 60% là đơn ngữ. Nuosu là tên gốc cho ngôn ngữ riêng của người Lô Lô, và không có mặt trong tiếng Trung Quốc; mặc dù đôi khi nó có thể được viết theo cách phát âm (Nuòsūyǔ 诺苏语 / 諾蘇語, Nặc Tô ngữ) trong đó các ký tự Trung Quốc cho rằng Nặc Tô không mang ý nghĩa.

## Ngôn ngữ

Chính phủ Trung Quốc công nhận sáu ngôn ngữ có tên chung là tiếng Lô Lô nhưng không thông hiểu lẫn nhau, từ nhóm ngôn ngữ Lô Lô:

* Bắc Di (Nuosu 诺苏, Nặc Tô)
* Tây Di (Lalo 腊罗, Lạp La)
* Trung Di (Lolopo 倮倮泼, Loã Loã Bát)
* Nam Di (Nisu 尼苏, Ni Tô)
* Đông Nam Di (Sani 撒尼, Tát Ni)
* Đông Di (Nasu 纳苏, Nạp Tô).

Bắc Di là nhóm lớn nhất với khoảng hai triệu người nói và là nền tảng cho văn liệu ngôn ngữ học. Nó là một ngôn ngữ phân tích. Ngoài ra còn có các ngôn ngữ Di của Việt Nam sử dụng chữ Lô Lô, như tiếng Mantsi.

Nhiều người Di ở Vân Nam, Quý Châu và Quảng Tây biết tiếng Trung Quốc, và thường xuyên chuyển đổi qua lại giữa tiếng Di và tiếng Trung Quốc.

## Tham khảo
# Tiếng Khù Sung

| Tiếng Khù Sung |
| --- |
| Sử dụng tại | Trung Quốc, Việt Nam |
| Khu vực | Vân Nam |
| Tổng số người nói | 10.000-50.000 |
| Phân loại | Hán-Tạng* Lô Lô-Miến
	+ Lô Lô
		- La Hủ
			* **Tiếng Khù Sung**
 |
| Mã ngôn ngữ |
| ISO 639-3 | `lkc` |
| Glottolog | `kuco1235` |
| ELP | Kucong |

**Tiếng Khù Sung** (tiếng Trung: 苦聪话; Hán-Việt: Khổ Thông thoại; bính âm: *Kǔ cōng huà*) là một ngôn ngữ thuộc nhóm Lô Lô của Vân Nam và Việt Nam. Ở Việt Nam, những người nói tiếng này còn được gọi là *La Hủ Đen* (Edmondson 2002). Tiếng Khù Sung có quan hệ gần với tiếng La Hủ.

## Phân bố

### Việt Nam

**Tiếng Khù Sung**, hay **La Hủ Đen**, được nói ở các làng sau của xã Ca Lăng, huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu, Việt Nam (Edmondson 2002).

* Nẩu Phìn
* Nậm Khao
* Nặng Cấu
* Phìn Hồ
* Nậm Xả

Người Khù Sung, hay La Hủ Đen, sống một cách ngẫu nhiên với La Hủ Sủ (La Hủ Vàng) và La Hủ Phụng (La Hủ Trắng). Người **La Hủ Vàng** sống ở các địa điểm sau.

* Xã Pa Vệ Sủ
* Xã Pa Ủ
* Xã Ca Lăng (ở Là Pé, Nhu Tè, và Hóm Bô)

Người La Hủ Trắng sống ở các địa điểm sau, thường cùng với người La Hủ Vàng.

* Xã Pa Ủ (ở Xà Hồ, Ử Ma, Pha Bu, Pa Ử và Khồ Ma)
* Xã Ca Lăng (ở Hà Xe)

Người Khù Sung và các nhóm La Hủ có liên quan ban đầu đến từ khu vực huyện Kim Bình ở miền nam Vân Nam, Trung Quốc (Edmondson 2002).

### Trung Quốc

Theo Tôn Hoằng Khai (孙宏开) ghi nhận năm 1992 và Li & Zhang (2003) ghi nhận có 30.000 người nói tiếng Khù Sung ở Vân Nam, Trung Quốc.

* Tiếng Khù Sung đen (tiếng Trung: 黑苦聪; Hán-Việt: Hắc Khổ Thông; bính âm: *Hēi Kǔcōng* hay còn có tên khác là **Oa Tha** (bính âm: *Guō cuō*) hoặc **Quách Trừu** tiếng Trung: 郭抽; bính âm: *Guō chōu*) nói tại các khu vực như huyện Trấn Viễn, Mặc Giang,..

## Tham khảo

* Chang Junzhi [常俊之] (2011). *A reference grammar of Yuanjiang Kucong* [元江苦聪话参考语法]. Beijing: China Social Sciences Academy Press.
* Edmondson, Jerold A. (2002). "The Central and Southern Loloish Languages of Vietnam". *Proceedings of the Twenty-Eighth Annual Meeting of the Berkeley Linguistics Society: Special Session on Tibeto-Burman and Southeast Asian Linguistics* (2002), pp. 1–13.
# Tiếng Cống

| Tiếng Cống |
| --- |
| Cốông |
| Sử dụng tại | Việt Nam |
| Tổng số người nói | 2.000 |
| Dân tộc | người Cống |
| Phân loại | Hán-Tạng* (Tạng-Miến)
	+ Lô Lô-Miến
		- Lô Lô
			* Lô Lô Nam
				+ Biso
					- **Tiếng Cống**
 |
| Hệ chữ viết | chữ Latinh |
| Mã ngôn ngữ |
| ISO 639-3 | `cnc` |
| Glottolog | `coon1239` |
| ELP | Côông |

**Tiếng Cống** là một ngôn ngữ thuộc nhóm ngôn ngữ Lô Lô được sử dụng bởi khoảng 1.500 cư dân ở huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu, Việt Nam. Tiếng Cống có mối quan hệ nhưng khá khác biệt với tiếng Phunoi.

## Phân bố

Theo Jerold Edmondson (2002), tiếng Cống được sử dụng ở 5 bản của huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu:

* Bo Lếch, xã Kan Hồ
* Nậm Khao, xã Nậm Khao
* Nậm Pục, xã Nậm Khao
* Tác Ngá, xã Mường Mô
* Nậm Kè, xã Mường Toong

Theo Phạm Huy (1998: 10), tiếng Cống hiện diện ở các bản sau đây:

* Bo Lếch, xã Kan Hồ
* Nậm Luồng, xã Can Hồ (một phần của Bo Lếch trước đây)
* Nậm Khao, xã Nậm Khao
* Nậm Pục, xã Nậm Khao
* Tác Ngá, xã Mường Mô
* Nậm Kè, xã Mường Toong
* Huổi Sâư, xã Chà Cang, huyện Nậm Pồ

## Phân nhóm

Phạm Huy (1998: 12) liệt kê hai phân nhóm dân tộc Cống sau đây.

* Xí Tú Mạ (Cống Bạc)
* Xám Khổng Xú Lứ (Cống Vàng)

## Cụm từ

Cống Vàng và Cống Bạc khác nhau về mặt ngôn ngữ, như được minh họa bằng những cụm từ sau đây của Phạm (1998: 13) bằng chữ Việt Nam (chữ *Quốc ngữ*).

* *Cống Vàng*
	+ Háng lế ('Ai đó?')
	+ Hàng chà ('ăn cơm')
	+ Ý tắng ('uống nước')
* *Cống Bạc*
	+ À sáng lê ('Ai đó?')
	+ Hắng tà ('ăn cơm')
	+ Lắng ('uống nước')

Các con số trong tiếng Cống Vàng (Phạm 1998: 13):

* 1. tìm
* 2. nhịp
* 3. xem
* 4. ừn
* 5. ngà
* 6. khô
* 7. xị
* 8. dẹ
* 9. quề
* 10. trse
* 11. trse tìm
* 12. trse nhịp
* 20. nhịp trse
* 21. nhịp trse tìm
* 30. xem trse
* 31. xem trse tìm
* 40. ừn trse
* 50. ngà trse
* 100. trse trse

## Tham khảo

### Văn liệu

* Edmondson, Jerold A. 2002. "The Central and Southern Loloish Languages of Vietnam". *Proceedings of the Twenty-Eighth Annual Meeting of the Berkeley Linguistics Society: Special Session on Tibeto-Burman and Southeast Asian Linguistics* (2002), pp. 1–13.
* Phạm Huy. 1998. *Bước đầu tìm hiểu văn hóa dân tộc Côống*. Lai Châu: Sở Văn Hóa Thông tin Lai Châu.
* Various. 2014. *Văn hóa dân gian người Cống tỉnh Điện Biên (Quyển 1)*. Hà Nội: Nhà xuất bản văn hóa thông tin. ISBN 978-604-50-1544-5ISBN 978-604-50-1544-5
* Various. 2014. *Văn hóa dân gian người Cống tỉnh Điện Biên (Quyển 3)*. Hà Nội: Nhà xuất bản văn hóa thông tin. ISBN 978-604-50-1546-9ISBN 978-604-50-1546-9
# Tiếng Maang

| Tiếng Maang |
| --- |
| Mo'ang |
| Sử dụng tại | Trung Quốc |
| Khu vực | Phú Ninh, Văn Sơn |
| Tổng số người nói | 5.000 |
| Dân tộc | Lô Lô |
| Phân loại | Hán-Tạng* Lô Lô-Miến
	+ Mondzi
		- **Tiếng Maang**
 |
| Mã ngôn ngữ |
| ISO 639-3 | *Không* |
| Glottolog | `maan1239` |
| ELP | Mo'ang |

**Tiếng Maang** (tiếng Trung: 么昂语, Ma Ngang ngữ) hoặc **Mo'ang** (tiếng Trung: 末昂语, Mạt Ngang ngữ) là một ngôn ngữ Lô Lô-Miến, được nói tại châu Văn Sơn, Vân Nam, Trung Quốc và miền bắc Việt Nam. Người Maang còn được gọi là *Gāokùjiǎo Yí* (高裤脚彝; Cao khố cước Di) bởi các nhóm dân tộc địa phương khác (Zhou 2014: 1).

Lama (2012) phân loại tiếng Maang trong nhánh Mondzi của nhóm ngôn ngữ Lolo – Miến. Tiếng Maang có nhiều từ mượn tiếng Tráng (thuộc nhóm ngôn ngữ Tai Trung) (Wang 2018).

## Tham khảo

### Văn liệu

* Hsiu, Andrew. 2014. "Mondzish: a new subgroup of Lolo-Burmese Lưu trữ ngày 3 tháng 3 năm 2016 tại Wayback Machine". In *Proceedings of the 14th International Symposium on Chinese Languages and Linguistics (IsCLL-14)*. Taipei: Academia Sinica.
* Hsiu, Andrew. 2017. Meang audio word list. Zenodo. doi:10.5281/zenodo.1123373
* Lama, Ziwo Qiu-Fuyuan (2012), *Subgrouping of Nisoic (Yi) Languages*, thesis, University of Texas at Arlington (archived)
* Wang, Zhanling 王战领. 2018. Mo'angyu de xishu ji qi yuyan jiechu 末昂语的系属及其语言接触. *Journal of Honghe University* 期红河学院学报, Vol.16　No.2, Apr. 2018. doi:10.13963/j.cnki.hhuxb.2018.02.010
* Wu, Zili [武自立]. 1993. A preliminary study of the Mo'ang language of Funing County, Yunnan Province [云南富宁未昂话初探]. Minzu Yuwen 2.  Lưu trữ ngày 30 tháng 12 năm 2018 tại Wayback Machine
* Zhou, Decai [周德才]. 2014. *A study of Mo'ang* [末昂语研究]. Beijing: Ethnic Publishing House [民族出版社].

## Liên kết ngoài

* Chữ số tiếng Mo'ang
# Tiếng Nùng Vẻn

| Tiếng En |
| --- |
| Tiếng Nùng Vẻn |
| Sử dụng tại | Xóm Cả Tiểng (Cja Tjeng), xã Nội Thôn, huyện Hà Quảng, Cao Bằng. |
| Khu vực | Việt Nam |
| Tổng số người nói | 200 |
| Dân tộc | 236 (2017) |
| Phân loại | Tai-Kadai* Kra
	+ Ương–Péo
		- Bố Ương
			* **Tiếng En**
 |
| Hệ chữ viết | Không |
| Mã ngôn ngữ |
| ISO 639-3 | `enc` |
| Glottolog | `ennn1243` |
| ELP | En |

**Tiếng En** (tên tự gọi: *aiɲ53* hoặc *eɲ33ʔ*, còn được gọi là **Nùng Vẻn**) là một ngôn ngữ thuộc ngữ chi Kra nói tại Việt Nam. Trước khi được phát hiện vào năm 1998, tiếng En không được phân biệt với tiếng Nùng (một ngôn ngữ thuộc nhóm Tai Trung tâm có liên quan mật thiết với tiếng Tráng). Vào cuối những năm 1990, nhà ngôn ngữ học người Việt là Hoàng Văn Ma lần đầu tiên nhận ra rằng đó không phải là ngôn ngữ Thái, kết quả của cuộc thực địa đã phân biệt tiếng En là một ngôn ngữ riêng biệt. Các nhà nghiên cứu đã xác định tiếng En là một ngôn ngữ thuộc nhóm Bố Ương.

Người nói tiếng En (Nùng Vẻn) sống ở miền bắc Việt Nam gần biên giới với huyện Tĩnh Tây, Quảng Tây. Năm 1998, người Nùng Vẻn đã được tìm thấy ở cách 12 km về phía đông của huyện Hà Quảng, Cao Bằng.

## Âm vị học

Tiếng En có 6 thanh điệu: / ˥˦, ˨˦˧, ˧˧˨, ˧, ˨˩˨, ˧˨ / (/ 54, 243, 332, 33, 212, 32 /).

## Tham khảo

## Đọc thêm

* Diller, Anthony, Jerold A. Edmondson và Yongxian Luo ed. *Ngôn ngữ Tai-Kadai*. Định tuyến các ngữ hệ.Nhà xuất bản Tâm lý học, 2008.
# Tiếng Ông Bối

| Tiếng Ông Bối |
| --- |
| Tiếng Lâm Cao |
| Sử dụng tại | Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa |
| Khu vực | Hải Nam |
| Tổng số người nói | 600.000 (năm 2000) |
| Phân loại | Tai-Kadai* Tráng-Đồng
	+ Đồng-Thái?
		- **Tiếng Ông Bối**
 |
| Mã ngôn ngữ |
| ISO 639-3 | `onb` |

**Tiếng Ông Bối** (phát âm : [ʔɑŋ˧ɓe˧], tiếng Trung: 翁貝語, Hán-Việt: Ông Bối ngữ), còn gọi là **tiếng Bối** hay **phương ngữ Lâm Cao** (臨高話, Lâm Cao thoại), là một ngôn ngữ được khoảng 600.000 người sử dụng, với 100.000 người trong số này là đơn ngữ, tại khu vực duyên hải phía bắc và miền trung đảo Hải Nam, bao gồm cả khu vực ven đô của thủ phủ tỉnh Hải Nam là Hải Khẩu. Tiếng này được dạy tại các trường tiểu học và được phát thanh trên đài. Tiếng Ông Bối thuộc ngữ hệ Tráng-Đồng, nhưng các ngôn ngữ có họ hàng gần gũi và mối quan hệ của nó trong phạm vi ngữ hệ còn khá mơ hồ.

## Phân loại

Tiếng Ông Bối phân chia ra thành 2 phương ngữ:

* Phương ngữ phía tây hay phương ngữ Lâm Thành: Chủ yếu nói tại đông bắc huyện Lâm Cao và huyện cấp thị Đam Châu cũng như tại phía bắc huyện Trừng Mại.
* Phương ngữ phía đông hay phương ngữ Quỳnh Sơn: Chủ yếu nói tại phía tây địa cấp thị Hải Khẩu.

## Ghi chú

## Tham khảo

* Gordon Raymond G. Jr. (chủ biên), 2005. Ethnologue: *Languages of the World*, ấn bản lần thứ 15. Dallas, Tex.: SIL International. Phiên bản trực tuyến: tại đây.

## Liên kết ngoài

* Mục từ về tiếng Ông Bối tại Rosetta Project