# Lưỡng đàn Nhất tinh

**Lưỡng đàn Nhất tinh** (tiếng Trung: 两弹一星; bính âm: *liǎng dàn, yī xīng*) hay dịch là **Hai quả bom, Một vệ tinh** là một chương trình chế tạo vũ khí hạt nhân, tên lửa đạn đạn liên lục địa, và vệ tinh nhân tạo của CHND Trung Hoa. Theo chương trình này, Trung Quốc đã chế tạo và kích nổ thành công bom hạt nhân và bom nhiệt hạch đầu tiên lần lượt vào các năm 1964 và 1967, đồng thời tích hợp đầu đạn hạt nhân vào tên lửa Dongfeng 2 (CSS-1) vào năm 1966, phóng thành công vệ tinh nhân tạo đầu tiên của nước này – vệ tinh Đông Phương Hồng I vào năm 1970.

## Lịch sử

### Đề xuất chế tạo bom nguyên tử tại Trung Quốc

Nie Rongzhen (trái) cùng với các quan chức Trung Quốc tại Moskva năm 1957.
Vào những năm 1940 và 1950, một nhóm các nhà khoa học nổi tiếng gồm Qian Weichang, Tiền Học Sâm, Deng Jiaxian, Peng Huanwu và Qian Sanqiang đã trở về Trung Quốc đại lục để cống hiến cho nhà nước CHND Trung Hoa mới thành lập.

Những đe dọa của Tổng thống Hoa Kỳ Dwight D. Eisenhower trong cuộc khủng hoảng eo biển Đài Loan lần thứ I, đề cập đến việc sử dụng vũ khí hạt nhân đối với các mục tiêu quân sự ở tỉnh Phúc Kiến đã khiến Mao Trạch Đông đẩy mạnh chương trình vũ khí hạt nhân của Trung Quốc. Tháng 1 năm 1955, Mao Trạch Đông đã bày tỏ ý định phát triển bom nguyên tử trong một cuộc họp của Ban Thư ký Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Năm 1956, hàng trăm chuyên gia và nhà khoa học đã được Chu Ân Lai, Trần Nghị, Li Fuchun và Nhiếp Vinh Trăn triệu tập để lập kế hoạch phát triển khoa học nước nhà, cuối cùng đưa ra một bản kế hoạch phát triển giai đoạn 1956-1967.

Năm 1958, Mao Trạch Đông đã chính thức tuyên bố việc phát triển bom hạt nhân, tên lửa đạn đạo và vệ tinh nhân tạo của Trung Quốc.

### Những hỗ trợ của Liên Xô-khủng hoảng Trung Xô và làm giàu Uranium

Đài tưởng niệm vụ thử thành công bom hạt nhân đầu tiên của Trung Quốc tại Thanh Hải.
Cùng lúc đó, Liên Xô đã cung cấp cho Liên Xô những hỗ trợ cần thiết từ năm 1955, mặc dù vậy ngày 10 tháng 12 năm 1957, Liên Xô đề xuất Hoa Kỳ, Anh và Liên Xô nên ngừng thử nghiệm vũ khí trong hai đến ba năm tới, Trung Quốc ủng hộ điều.

Năm 1956, Trung Quốc thành lập Bộ Xây dựng Cơ khí thứ ba, Viện Vật lý và Năng lượng Nguyên tử Bắc Kinh được giao nhiệm vụ nghiên cứu hạt nhân. Năm 1957, Liên Xô và Trung Quốc ký thỏa thuận chia sẻ công nghệ quốc phòng, Moskva sẽ cung cấp cho Bắc Kinh một nguyên mẫu vũ khí phân hạch tăng cường, cá dữ liệu khoa học, và trao đổi giữa hàng trăm nhà khoa học Nga và Trung Quốc. Hai nước đã tiến hành cùng khảo sát tìm kiếm mỏ uranium tại Trung Quốc. Một địa điểm gần hồ Lop Nur, Tân Cương được lựa chọn làm khu vực thử nghiệm với trụ sở chính tại Malan. Quá trình xây dựng bãi thử được bắt đầu ngày 1 tháng 4 năm 1960 với sự tham gia của hàng chục nghìn công nhân và tù nhân trong điều kiện khắc nghiệt. Liên Xô và Trung Quốc đã mất 4 năm để hoàn thành cơ sở thử nghiệm. Cơ sở thử nghiệm hạt nhân Lop nor tiếp tục được mở rộng và trở thành bãi thử vũ khí hạt nhân lớn nhất trên thế giới với diện tích khoảng 100.000 km vuông. Năm 1958, Trung Quốc cũng xây dựng và vận hành nhà máy làm giàu uranium Lan Châu với phương pháp làm giàu bằng khuếch tán khí.

Quan hệ Liên Xô và Trung Quốc trở nên xấu đi cuối những năm 1950. Liên Xô đã ngừng kế hoạch giao quả bom nguyên tử nguyên mẫu và rút về nước hơn 1.400 cố vấn và nhà khoa học Liên Xô tham gia trong 200 dự án khoa học kỹ thuật ở Trung Quốc.

Sau khi Nikita Khrushchev quyết định ngừng giúp đỡ Trung Quốc trong chương trình hạt nhân, Mao Trạch Đông đã quyết định tự dựa vào nội lực để tiếp tục chương trình hạt nhân của mình. Dự án 596, đặt theo mốc thời gian tháng 6 năm 1959, được bắt đầu như một nỗ lực tự mình phát triển hạt nhân của Trung Quốc. Bộ công nghiệp chế tạo máy thứ hai được giao nhiệm vụ tiếp tục phát triển bom nguyên tử. Đến ngày 14 tháng 2 năm 1964, Nhà máy làm giàu Uranium tại Lan Châu đã làm giàu đủ lượng U-235 để chế tạo bom hạt nhân. Ngày 16/10/1964, một thiết bị nổ phana hạch U-235, khối lượng 1550 kg đã được kích nổ trên một tòa tháp cao 102 m.

Năm 1961-1962 giữa các quan chức cấp cao của Đàng Cộng sản Trung Quốc đã xảy ra tranh cãi về việc có nên tiếp tục dự án “2 bom, 1 vệ tinh” hay không. Cuối cùng, cuối năm 1962, một ủy ban trung ương đã được thành lập và dự án đã được tiếp tục tiến hành.

### Cách mạng văn hóa

Yao Tongbin, chuyên gia tên lửa hàng đầu đã tham gia chương trình “Hai quả bom, một vệ tinh”. Ông đã bị đánh cho tới chết vào năm 1968 trong thời kỳ diễn ra Cách mạng Văn hóa cùng với nhiều nhà khoa học khác cũng bị bức hại.
Năm 1966, Mao Trạch Đông đã tiến hành Cách mạng Văn hóa. Các học giả và trí thức bị đàn áp. Năm 1968, trong số các nhà khoa học hàng đầu làm việc trong chương trình “Hai quả bom, một vệ tinh”, Diêu Đồng Tân, đã bị Hồng vệ binh đánh đến chết, nhà khí tượng Triệu Cửu Chương tự sát, và Quách Vĩnh Hoài đã thiệt mạng trong một vụ tai nạn máy bay. Đến tháng 9 năm 1971, đã có hơn 4.000 nhân viên của Trung tâm nghiên cứu hạt nhân ở Thanh Hải bị đàn áp. Hơn 310 người đã bị tàn tật vĩnh viễn, hơn 40 người tự sát và 5 người bị hành quyết. Nhiều nhà nghiên cứu trở về sau khi du học tại Mỹ và Anh đã bị dán cho mác “gián điệp”. Chỉ có một vài nhà khoa học trong đó có Tiền Học Sâm được bảo vệ khỏi những tác động của Cách mạng văn hóa do nằm trong danh sách của Chủ tịch Chu Ân Lai thông qua tháng 8/1966.

### Các mốc thời gian

* Ngày 16/10/1964, Project 596 thành công, Trung Quốc kích nổ quả bom nguyên tử đầu tiên của nước này tại Lop Nur, qua đó giúp Trung Quốc trở thành nước thứ năm trên thế giới có khả năng chế tạo vũ khí hạt nhân.
* 27/10/1966, Trung Quốc phóng thành công tên lửa đất đối đất Dongfeng-2 với đầu đạn hạt nhân.
* Ngày 17/6/1967, Test No. 6 diễn ra vụ thử bom khinh khí đầu tiên của Trung Quốc tại Lop Nur.
* 22/9/1969, Trung Quốc tiến hành vụ thử bom nguyên tử ngầm dưới lòng đất lần đầu tiên ở Lop Nur.
* Ngày 24/4/1970, Trung Quốc phóng thành công vệ tinh Đông Phương Hồng I lên quỹ aaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaađạo, đánh dấu việc Trung Quốc là nước thứ năm có khả năng tự phóng vệ tinh lên quỹ đạo

### Sản xuất nhiên liệu phân hạch

Lò phản ứng Plutonium | Vị trí lò phản ứng | Tên | Bắt đầu hoạt động | Ngừng hoạt động | Động cơ thiết kế | Năng lượng sau nâng cấp | Năng lượng tổng thể | Tổng số đầu đạn plutonium được làm giàu ở mức vũ khí | Thiết kế |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jiuquan, Gansu | Plant 404 | October 1966 | 1984 | 250 MWth | 300 MWth | 1050 GWth-days | 0,9 tấn | Làm mát bằng nước, điều tiết bằng than chì |
| Quảng Nguyên, Tứ Xuyên | Nhà máy 821 | Tháng 12 năm 1973 | 1989? | 250 MWth | 325 MWth | 1300 GWth/ngày | 1,1 tấn | Làm mát bằng nước, điều tiết bằng than chì |

Các nhà máy làm giàu Uranium| Vị trí nhà máy | Tên | Bắt đầu hoạt động | Ngừng hoạt động làm giàu Uranium | Sản lượng ban đầu | Sản lượng sau khi nâng cấp | Tổng lượng Plutonium được sản xuất ở cấp độ vũ khí | Tổng lượng HEU được sản xuất | Thiết kế |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Lan Châu | Nhà máy 504 | 1964 | 1979 | 20.000 SWU/yr | 180.000 SWU/yr | 1,1 triệu SWU | 6 tấn | Khuếch tán khí |
| Kim Khẩu Hà, Tứ xuyên | Nhà máy 814 | 1975 | 1987 | 100.000 SWU/yr | 230.000 SWU/yr | 2,7 triệu SWU | 14 tấn | Khuếch tán bằng khí |

## Hệ quả và tưởng niệm

Sau cùng, Trung Quốc đã phát triển thành công bom nguyên tử và bom nhiệt hạch trong một khoảng thời gian ngắn kỷ lục.

Sau Cách mạng Văn hóa, Đặng Tiểu Bình đã trở thành người đứng đầu Trung Quốc và bắt đầu chuyển loạn thành chính. Các nhà khoa học và trí thức được phục hồi danh dự. Đặng Tiểu Bình nhấn mạnh trí thức và những người tài cần phải được tôn trọng và các tư tưởng sai lầm coi thường trí thức phải bị loại bỏ.

Năm 1986, bốn nhà khoa học hàng đầu từng tham gia chương trình phát triển hai quả bom, một vệ tinh đã đề xuất với Đặng Tiểu Bình rằng Trung Quốc phải thúc đẩy sự phát triển của các công nghệ tiên tiến. Sau khi được Đặng Tiểu Bình chấp thuận, chương trình 863 đã được khởi động.

Năm 1999, hai mươi ba nhà khoa học có đóng góp đáng kể trong chương trình Hai quả bom, Một vệ tinh đã được trao Giải thưởng Công trạng (tiếng Trung: 两弹一星功勋奖章). Năm 2015, bảo tàng lịch sử về chương trình “Hai quả bom, một vệ tinh” đã được mở cửa tại khuôn viên Huairou thuộc Đại học Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc.

-| Người được trao giải | Lĩnh vực nghiên cứu | Đóng góp | Alma mater |
| --- | --- | --- | --- |
| Chen Fangyun (Trần Phương Doãn) (1916–2000) | Điện tử vô tuyến | Vệ tinh | National Southwestern Associated University |
| Chen Nengkuan (Trần Năng Khoan) (1923–2016) | Vật lý kim loại Vật lý về sự nổ | Bom hạt nhân và bom nhiệt hạch | National Tangshan Engineering College Đại học Yale |
| Cheng Kaijia (1918–2018) | Vật lý hạt nhân | Bom nguyên tử và bom khinh khí | Zhejiang University Đại học Edinburgh |
| Deng Jiaxian (1924–1986) | Vật lý hạt nhân | Bom nguyên tử và bom khinh khí | National Southwestern Associated University Purdue University |
| Guo Yonghuai (1909–1968) | Khí động học | Bom nguyên tử, bom nhiệt hạch và tên lửa | Đại học Bắc Kinh Đại học Toronto California Institute of Technology |
| Huang Weilu (1916–2011) | Điều khiển học | Tên lửa | Đại học Nam Kinh Imperial College London |
| Peng Huanwu (1915–2007) | Vật lý lý thuyết | Bom hạt nhân và bom nhiệt hạch | Đại học Thanh Hoa University of Edinburgh |
| Qian Ji (1917–1983) | Vật lý không gian | Vệ tinh | Đại học Nam Kinh |
| Qian Sanqiang (1913–1992) | Vật lý hạt nhân | Bom hạt nhân và bom khinh khí | Đại học Thanh Hoa University of Paris Collège de France |
| Tiền Học Sâm (1911–2009) | Khí động học Điều khiển học | Rocket, tên lửa và vệ tinh | Đại học Giao thông Thượng Hải Massachusetts Institute of Technology California Institute of Technology |
| Ren Xinmin (1915–2017) | Khí động học | Rocket, tên lửa và vệ tinh | Đại học Nam Kinh Chongqing Ordnance School affiliated to Military Ministry University of Michigan |
| Sun Jiadong (1929–) | Khí động học | Tên lửa và vệ tinh | Học viện Công nghệ Cáp Nhĩ Tân Zhukovsky Air Force Academy |
| Tu Shou'e (1917–2012) | Khí động học | Tên lửa và rocket | National Southwestern Associated University Massachusetts Institute of Technology |
| Wang Daheng (1915–2011) | Quang học | Bom hạt nhân và bom nhiệt hạch | Đại học Thanh Hoa Imperial College London University of Sheffield |
| Wang Ganchang (1907–1998) | Vật lý hạt nhân | Bom hạt nhân và bom nhiệt hạch | Đại học Thanh Hoa University of Berlin |
| Wang Xiji (1921–) | Công nghệ vũ trụ | Rocket và vệ tinh | National Southwestern Associated University Virginia Polytechnic Institute and State University |
| Wu Ziliang (1917–2008) | Hóa luyện kim | Bom nguyên tử | National Northwestern Engineering Institute Carnegie Institute of Technology |
| Yang Jiachi (1919–2006) | Tự động hóa | Vệ tinh | National Chiao Tung University Harvard University |
| Yao Tongbin (1922–1968) | Vật liệu và công nghệ hàng không vũ trụ | Tên lửa và rocket | National Tangshan Engineering College University of Birmingham |
| Yu Min (1926–2019) | Vật lý hạt nhân | Bom khinh khí | Đại học Bắc Kinh |
| Zhao Jiuzhang (1907–1968) | Luyện kim Địa chất | Vệ tinh | Đại học Thanh Hoa University of Berlin |
| Zhou Guangzhao (1929–2024) | Vật lý lý thuyết | Bom nguyên tử và bom nhiệt hạch | Đại học Thanh Hoa Đại học Bắc Kinh |
| Zhu Guangya (1924–2011) | Vật lý hạt nhân | Bom nguyên tử và bom khinh khí | National Southwestern Associated University University of Michigan |

## Xem thêm

* China and weapons of mass destruction
* List of nuclear weapons tests of China
* Chinese space program
* 863 Program
* Shenzhou 5
* Chang'e 3
* Tiangong-1

## Tham khảo

## Xem thêm

* *Chinese Nuclear Program*. Atomic Heritage Foundation. July 19, 2018.
* *Qian Xuesen*. Atomic Heritage Foundation.
* *Qian Sanqiang*. Atomic Heritage Foundation.
* *Deng Jiaxian*. China.org.cn.
* *Yu Min: The father of China’s hydrogen bomb*. Peking University. September 29, 2019.