# Đô thị lớn

Thành phố Hồ Chí Minh là một trong những đô thị lớn trên thế giới với quy mô dân số hơn 10 triệu dân
**Đô thị lớn** (*metropolis*) hay **Siêu đô thị** là một thành phố quy mô lớn về dân số, diện tích hoặc một chùm đô thị (*conurbation*) đóng vai trò là một trung tâm kinh tế, chính trị và văn hóa của một quốc gia hoặc khu vực, đồng thời là đầu mối giao thương và mạng lưới kết nối, thương mại và thông tin liên lạc mang tính khu vực hoặc quốc tế. Một thành phố lớn thuộc về một vùng tập trung đô thị (*urban agglomeration*) rộng lớn hơn, nhưng không nắm giữ vai trò hạt nhân lõi của vùng tập trung đó, thì nhìn chung không được coi là một đô thị lớn thực thụ mà chỉ là một bộ phận cấu thành của nó, gọi là *metropolises*, mặc dù dạng số nhiều theo gốc tiếng Latinh là *metropoles*, xuất phát từ thuật ngữ tiếng Hy Lạp cổ là *metropoleis* (μητρoπόλεις). Đối với các vùng đô thị nằm ngoài phạm vi các vùng đại đô thị nhưng lại tạo ra một sức hút tương đương ở quy mô nhỏ hơn cho khu vực bao quanh thì khái niệm Đô thị vùng (*regiopolis*, gọi tắt là "*regio*") đã được các nhà nghiên cứu quy hoạch đô thị và vùng tại Đức định ra vào năm 2006. Trong văn hóa đại chúng, Thành phố New York có biệt danh *Metropolis* nhằm mô tả diện mạo thành phố vào ban ngày, hoàn toàn tương phản với danh xưng *Thành phố Gotham* vốn đôi khi được lạm dụng để mô tả hình ảnh của New York vào ban đêm.

## Từ nguyên

Từ ngữ *Metropolis* (μητρόπολις) là một thuật ngữ gốc tiếng Hy Lạp (dạng số nhiều: *metropoleis*), được ghép cấu thành từ hai từ đơn là *μήτηρ* (\*mḗtēr\*) có nghĩa là "mẹ" và *πόλις* (*pólis*) mang ý nghĩa là "*thành phố*" hoặc "*thị trấn*" hay phố. Đây chính là cách thức mà hệ thống các thuộc địa Hy Lạp thời cổ đại dùng để tôn xưng hướng về các thành phố nguyên bản xuất phát của họ, nơi mà họ vẫn duy trì chặt chẽ các mối liên hệ về mặt tín ngưỡng thờ phụng cũng như văn hóa, chính trị. Thuật ngữ này sau đó đã được đưa vào ngôn ngữ Latinh hậu cổ đại để chỉ định thành phố thủ phủ của một tỉnh, nơi bố trí trụ sở của bộ máy chính quyền; và đặc biệt là được lạm dụng trong bối cảnh tôn giáo giáo phận để chỉ ngôi tòa hoặc giáo xứ của một vị Tổng giám mục métropole, người đứng đầu chịu trách nhiệm điều hành đối với hệ thống các Giám mục phó trực thuộc (*suffragan bishops*). Cách thức lạm dụng này thiết lập một sự đồng hóa tương đương giữa đơn vị hành chính tỉnh với phạm vi một Giáo khu hoặc tòa giám mục. Xét trong bối cảnh chế độ thuộc địa, thuật ngữ này bộc lộ ý nghĩa là "*thành phố mẹ*" của một vùng đất thuộc địa, tức là thành phố gốc đã phái đội ngũ cư dân di cư đi khai phá vùng đất mới. Từ ngữ này sở hữu cội nguồn sâu xa từ thời Thuộc địa hóa Hy Lạp cổ đại, với dấu mốc xuất hiện trong văn bản tiếng Anh trung đại vào khoảng thế kỷ XIV. Khái niệm này về sau đã được tổng quát hóa sâu sắc để chỉ định bất kỳ thành phố nào được nhìn nhận là trung tâm lõi của một loại hình hoạt động chuyên biệt, hoặc để chỉ bất kỳ một thành phố lớn, có vai trò tối quan trọng nào cấu thành nên cấu trúc của một quốc gia.

## Khái luận

Khái niệm nhìn nhận một *"đô thị lớn*" với tư cách là một "*thành phố mẹ*" có niên đại lịch sử được truy nguyên từ ít nhất là thế kỷ thứ VI tại địa bàn vùng Canterbury, nơi thuật ngữ ban đầu được vận dụng trong một bối cảnh tôn giáo chính thống. Tuy nhiên, khái niệm này bắt đầu chuyển dịch mạnh mẽ để mô tả một thành phố thế tục có quy mô lớn bắt đầu từ trường hợp của thành phố Luân Đôn vào thế kỷ XVI. Sức lan tỏa và tầm ảnh hưởng văn hóa sâu sắc của Luân Đôn lớn đến mức kéo dài cho đến tận thế kỷ XIX, các lý thuyết và quan niệm về "*đô thị lớn*" hầu như hiếm khi được lạm dụng để mô tả các thành phố khác, mặc dù thành phố Edinburgh thời kỳ đó cũng từng được một số nhà văn mô tả là một "*đô thị lớn*". Trong khi từ ngữ đô thị lớn trong ngôn ngữ thông tục thường nhật có thể ám chỉ bất kỳ thành phố lớn nào, thì dưới góc độ lý luận, đô thị lớn được thấu hiểu một cách chuẩn mực là một thành phố gánh vác một chức năng chuyên biệt cụ thể đối với nền kinh tế xã hội, đối lập với việc nó đơn thuần chỉ sở hữu một quy mô diện tích hay dân số lớn.

Quận Gò Vấp (cũ) là một quận của Thành phố Hồ Chí Minh nhưng có quy mô dân số lớn, một số địa bàn khác trước như quận Bình Tân (cũ), đặc biệt là phường Bình Hưng Hòa A (cũ) với mật đột dân số đông đúc
Các tư duy và ý tưởng hiện đại về một đô thị lớn đã trải qua những bước bước chuyển dịch lớn khi tiến trình tăng trưởng đô thị hiện nay đã kiến tạo nên hệ thống các vùng không gian đô thị "*đa trung tâm*" (polycentric urban regions). Tại cấu trúc mới này, một thành phố đơn lẻ hoàn toàn không còn giữ vị thế độc tôn, áp đặt tuyệt đối lên toàn bộ không gian bao quanh, mà nó đóng vai trò hạt nhân liên kết cốt lõi cho cả một vùng kinh tế chiến lược. Thay vì chỉ tồn tại một "*đô thị lớn*" duy nhất đảm nhận vai trò kinh tế, các dải tập trung đô thị vĩ mô như dải hành lang Tokyo – Osaka của Nhật Bản hoặc dải xây dựng nén ở miền nam bang California (Mỹ) hiện đã được giới học thuật định danh là những mô hình "*đô thị lớn*" đương đại, bất chấp một thực tế là toàn bộ vùng không gian địa lý đó bao hàm rất nhiều thành phố khác nhau cùng đồng tồn tại phối hợp.

Tại cấu trúc hành chính của các quốc gia như Pháp, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha và Hà Lan, từ "đô thị lớn", được viết lần lượt theo ngôn ngữ bản địa là *métropole* (tiếng Pháp)/*metrópole* (tiếng Bồ Đào Nha)/*metrópoli* (tiếng Tây Ban Nha)/*metropool* (tiếng Hà Lan) được luật pháp quy định sử dụng để chỉ định phần vùng không gian lãnh thổ chính quốc nằm trên hoặc sát liền với lục địa Châu Âu. Tại Việt Nam, thuật ngữ "*metropolis*" tương đương với đô thị lớn, siêu đô thị hoặc thành phố trực thuộc trung ương. Tiến trình hình thành và phát triển của các đô thị lớn tại Việt Nam phản ánh dòng chảy lịch sử, chuyển dịch từ mô hình các thành thị, thị tứ, đô thị cổ đóng vai trò trung tâm hành chính vương triều phong kiến sang các tổ hợp vùng đại đô thị đa chức năng, giữ vị thế bệ phóng kinh tế chiến lược cho toàn bộ đất nước kể từ sau năm 1986. Trong thực tế vận hành giai đoạn đương đại, hai siêu đô thị hạt nhân là Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đang có những bước dịch chuyển cấu trúc sâu sắc mang tính mô phạm, từng bước tiệm cận với các lý thuyết đô thị tiên tiến trên thế giới. Để xử lý bài toán hóc búa về áp lực quá tải hạ tầng dân số nội khu, tư duy quy hoạch của các đô thị lớn tại Việt Nam bỏ mô hình đơn tâm cũ để chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình "*vùng đại đô thị đa trung tâm*" (mô hình đa trung tâm) với các đô thị vệ tinh.

## Chú thích

## Tham khảo

* Census.gov, U.S. Census Bureau, *About Metropolitan and Micropolitan Statistics*
* MetroForum.com, forum dedicated to discussions on metropolis
* Blog.ar2com.de, a podcast with a worldwide analysis of megacities (focus Latin America)
* E-geopolis.eu tại Library of Congress Web Archives (lưu trữ ngày 27 tháng 10 năm 2009): research group, university of Paris-Diderot, France