# NHIndustries NH90

| NH90 |
| --- |
|  Một chiếc trực thăng NH90 của Hải quân Pháp |
| Thông tin chung |
| Kiểu | Trực thăng quân sự đa dụng |
| Nguồn gốc | Đa quốc gia |
| Hãng sản xuất | NHIndustries |
| Tình trạng | Đang hoạt động |
| Khách hàng chính | Lục quân Ý Bundeswehr Quân đội Pháp Quân đội Tây Ban Nha  |
| Số lượng sản xuất | 525 chiếc tính đến tháng 6/2026 |
| Lịch sử |
| Giai đoạn sản xuất | 1995–nay |
| Được giới thiệu | 2007 |
| Chuyến bay đầu tiên | 18/12/1995 |
| Biến thể | NHIndustries MRH-90 Taipan |

**NHIndustries NH90** là một loại trực thăng quân sự đa nhiệm hạng trung hai động cơ do châu Âu phát triển. Đây là trực thăng sản xuất hàng loạt đầu tiên trên thế giới được trang bị hoàn toàn hệ thống điều khiển bay điện tử kiểu fly-by-wire. Máy bay sử dụng rộng rãi vật liệu composite và các cảm biến điện tử hiện đại. NH90 có hai biến thể chính:

* Tactical Transport Helicopter (TTH) – trực thăng vận tải chiến thuật dành cho tác chiến trên bộ, có khả năng chở tối đa 20 binh sĩ.
* NATO Frigate Helicopter (NFH) – trực thăng dành cho hải quân, thực hiện các nhiệm vụ như chống ngầm (ASW), tìm kiếm cứu nạn (SAR) và các hoạt động trên biển.

Tính đến đầu năm 2026, đã có hơn 600 chiếc NH90 được sản xuất và đưa vào trang bị cho hơn một chục quốc gia NATO và đối tác. Loại trực thăng này vẫn đang được sản xuất.

NH90 được phát triển nhằm đáp ứng yêu cầu của NATO về một loại trực thăng chiến trường có khả năng hoạt động cả trên đất liền lẫn môi trường hải quân. Máy bay được phát triển và chế tạo bởi liên doanh NHIndustries. Nguyên mẫu đầu tiên thực hiện chuyến bay đầu tiên vào tháng 12 năm 1995 và chính thức được đưa vào sử dụng năm 2007.

Đến tháng 6 năm 2022, các phi đội NH90 của 13 quốc gia đã tích lũy tổng cộng 327.053 giờ bay.

Mặc dù sở hữu nhiều công nghệ tiên tiến, chương trình NH90 cũng gặp phải không ít chỉ trích. Một số quốc gia khai thác đã phàn nàn về tình trạng chậm tiến độ, chi phí bảo dưỡng cao, khó khăn trong công tác bảo đảm kỹ thuật và tỷ lệ sẵn sàng chiến đấu thấp.

Năm 2022, Na Uy đã quyết định chấm dứt chương trình NH90 và yêu cầu hoàn trả toàn bộ chi phí đã bỏ ra. Năm 2023, Australia cũng cho loại trực thăng này nghỉ hưu sớm, dù kế hoạch ban đầu dự kiến kéo dài đến năm 2037.

Tuy nhiên, trong giữa thập niên 2020, NH90 vẫn tiếp tục được sử dụng rộng rãi tại khoảng một chục quốc gia. Nhiều đơn đặt hàng mới, các chương trình nâng cấp, kéo dài tuổi thọ khai thác và cải thiện khả năng bảo trì vẫn đang được triển khai nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của loại trực thăng này.

## Phát triển

### Khởi đầu

Nguyên mẫu của trực thăng NH90 năm 2004
Năm 1985, Pháp, Tây Đức, Ý, Hà Lan và Vương quốc Anh bắt đầu hợp tác phát triển một loại trực thăng vận tải chiến trường và chống hạm/chống ngầm dành cho NATO. Vương quốc Anhrút khỏi chương trình vào năm 1987. Ngày 1 tháng 9 năm 1992, NHIndustries ký hợp đồng thiết kế và phát triển NH90 với Cơ quan Quản lý Trực thăng NATO (NAHEMA). Cơ quan này đại diện cho bốn quốc gia tham gia là Pháp, Đức, Ý và Hà Lan. Bồ Đào Nha gia nhập cơ quan vào tháng 6 năm 2001. Công tác thiết kế trực thăng bắt đầu từ năm 1993. Nguyên mẫu đầu tiên, PT1, thực hiện chuyến bay đầu tiên vào ngày 18 tháng 12 năm 1995. Nguyên mẫu thứ hai, PT2, bay lần đầu ngày 19 tháng 3 năm 1997 và nguyên mẫu thứ ba, PT3, bay lần đầu ngày 27 tháng 11 năm 1998. Ngày 12 tháng 12 năm 2002, PT3 trở thành chiếc trực thăng đầu tiên bay hoàn toàn bằng hệ thống điều khiển điện tử fly-by-wire sau khi loại bỏ toàn bộ hệ thống điều khiển cơ khí dự phòng.

Trực thăng NH90 đang bay thử nghiệm sau khi ra khỏi dây chuyền lắp ráp tại Brisbane, 2009.
NH90 được phát triển thành hai biến thể chính:

* Tactical Transport Helicopter (TTH) – trực thăng vận tải chiến thuật.
* NATO Frigate Helicopter (NFH) – trực thăng hải quân dành cho các nhiệm vụ trên khinh hạm.

Hai biến thể này có mức độ tương đồng khoảng 75%. Nhiều khách hàng yêu cầu các cấu hình riêng cho đội bay của mình, vì vậy trên thực tế mỗi quốc gia vận hành một phiên bản NH90 được tùy chỉnh theo nhu cầu riêng. Trong giai đoạn phát triển những năm 1990, chương trình gặp nhiều khó khăn về kỹ thuật và tài chính. Tháng 6 năm 2000, các quốc gia đối tác đặt đơn hàng sản xuất lớn trị giá 8,6 tỷ USD cho tổng cộng 366 trực thăng. Sau đó nhiều đơn hàng khác tiếp tục được ký kết từ châu Âu, châu Á và Australia. Đến tháng 4 năm 2013, tổng cộng 529 chiếc NH90 các loại đã được đặt mua. Đầu năm 2023, số lượng đặt hàng tăng lên 597 chiếc và chiếc thứ 500 đã được bàn giao.

Ban đầu NH90 được sản xuất tại ba dây chuyền lắp ráp:

* Cascina Costa (Ý) của AgustaWestland.
* Marignane (Pháp).
* Donauwörth (Đức) của Airbus Helicopters.

Các hợp đồng với các nước Bắc Âu và Australia còn có thêm yêu cầu lắp ráp tại nước sở tại (Patria (Phần Lan) và Brisbane (Australia)). Tây Ban Nha cũng xây dựng dây chuyền lắp ráp tại Albacete. Dây chuyền lắp ráp tại Marignane có thể hoàn thiện tới 22 trực thăng NH90 mỗi năm.

Buồng lái với các màn hình LCD hiện đại của trực thăng NH90.
Các bộ phận chính được sản xuất bởi các công ty thành viên:

* Airbus Helicopters France (31,25%): động cơ, rotor, hệ thống điện, điều khiển bay và các hệ thống điện tử hàng không cốt lõi.
* Airbus Helicopters Deutschland (31,25%): phần thân trước và giữa, hệ thống nhiên liệu, thông tin liên lạc và hệ thống điều khiển điện tử hàng không.
* GKN Fokker (5,5%): đuôi trực thăng, cửa, càng đáp và hộp số trung gian.
* AgustaWestland (32%): thân sau, hộp số chính, hệ thống thủy lực, hệ thống điều khiển bay tự động, hệ thống quản lý động cơ và hệ thống nhiệm vụ của phiên bản NFH.

Các bộ phận sau đó được chuyển tới sáu cơ sở lắp ráp và thử nghiệm bay tại Pháp, Ý, Đức, Phần Lan và Australia.

Trực thăng đầu tiên dành cho quân đội Thụy Điển trên dây chuyền sản xuất, 2007.
Cuối năm 2006, Lục quân Đức trở thành khách hàng đầu tiên tiếp nhận phiên bản máy bay trực thăng NH90 TTH sản xuất hàng loạt. Tháng 4 năm 2010, Hải quân Hoàng gia Hà Lan là khách hàng đầu tiên nhận phiên bản hải quân NH90 NFH. Tháng 6 năm 2014, liên danh NHIndustries thông báo đã bàn giao chiếc NH90 thứ 200. Để giảm chậm trễ và đơn giản hóa quá trình sản xuất nhiều biến thể khác nhau, NHIndustries đề xuất sử dụng một cấu hình khung thân cơ sở chung rồi tùy chỉnh theo yêu cầu khách hàng. Nhờ đó, thời gian sản xuất một chiếc NH90 đã giảm từ 18 tháng xuống còn 7,5 tháng.

Mặc dù chưa có đơn đặt hàng nào từ Hoa Kỳ, NHIndustries từng cho biết NH90 có thể được sản xuất tại cơ sở của Airbus ở bang Mississippi. Một phiên bản dân sự cũng từng được nghiên cứu từ năm 2004 nhưng chưa được đưa vào sản xuất.

Tính đến tháng 3 năm 2024, đã có 515 chiếc NH90 được bàn giao, với 24 biến thể khác nhau đang hoạt động tại 14 quốc gia.

### Các vấn đề về hiệu suất

NH90 TTH của Lục quân Đức với cửa dốc chở hàng phía sau được hạ xuống. Biến thể NH90 TTH có thể được chế tạo với cửa dốc phía sau, đây là một trong những điểm khác biệt so với biến thể trực thăng hải quân tiêu chuẩn.
Năm 2010, tờ báo lá cải *Bild* của Đức đưa tin rằng các chuyên gia của Lục quân Đức lo ngại trực thăng này vẫn chưa sẵn sàng cho nhiệm vụ vận chuyển binh sĩ. Theo tờ báo này, ghế ngồi chỉ được thiết kế chịu tải 110 kg, không đủ cho một người lính được trang bị đầy đủ vũ khí. Các loại vũ khí bộ binh hạng nặng không thể được cố định chắc chắn, trong khi sàn khoang chở quân dễ bị hư hại. Trực thăng chỉ có thể hạ cánh trên nền đất cứng với các chướng ngại vật không cao quá 16 cm. Binh sĩ mang đầy đủ trang bị không thể sử dụng cửa dốc phía sau do các giới hạn về tải trọng. Ngoài ra, việc lắp súng máy ở cửa bên cũng không khả thi vì không gian đó cần dành cho việc lên xuống của binh sĩ; đồng thời máy bay cũng không có trang bị phục vụ đổ quân bằng dây hoặc nhảy dù. Đáp lại, Bộ Quốc phòng Đức tuyên bố rằng bài báo đề cập đến nguyên mẫu thử nghiệm chứ không phải phiên bản sản xuất hàng loạt, và các thông số kỹ thuật khi đó vẫn chưa được hoàn thiện. Bộ cũng cho biết việc đánh giá nguyên mẫu và phân tích kết quả là một phần bình thường của quá trình phát triển.

Tháng 11 năm 2011, chương trình MRH-90 của Úc bị đưa vào danh sách “Dự án đáng lo ngại” của Bộ Quốc phòng nước này. Vấn đề nghiêm trọng nhất được phát hiện qua một cuộc đánh giá kỹ thuật, đồng thời là nguyên nhân khiến toàn bộ đội bay từng bị đình chỉ hoạt động tạm thời vào năm 2010, là hiện tượng cánh máy nén cọ xát vào vỏ động cơ do trục quay của động cơ Rolls-Royce Turbomeca RTM322 bị cong khi làm mát không đồng đều sau khi tắt máy. Các vấn đề khác bao gồm quạt làm mát dầu hộp số bị hỏng, kính chắn gió bị nứt, hệ thống dẫn đường quán tính mất nhiều thời gian để căn chỉnh, và sàn khoang chở quân không đủ bền để chịu tác động từ giày của binh sĩ – vấn đề tương tự cũng từng xuất hiện trong quá trình sử dụng tại Đức.

Tháng 3 năm 2014, có thông báo rằng một chiếc NH90 của Hà Lan xuất hiện tình trạng ăn mòn và hao mòn thân máy bay cao hơn dự kiến sau thời gian dài hoạt động trên biển. Phân tích của Phòng thí nghiệm Hàng không Vũ trụ Quốc gia Hà Lan cho rằng nguyên nhân xuất phát từ các lỗi trong thiết kế và lắp ráp. NHIndustries đã triển khai chương trình chống ăn mòn và tiến hành nhiều sửa đổi thiết kế. Tháng 12 năm 2014, việc bàn giao NH90 cho Hà Lan được nối lại sau khi phần lớn các vấn đề được giải quyết và nhà sản xuất chấp nhận chịu chi phí cho việc sửa đổi, sửa chữa cũng như các biện pháp phòng ngừa ăn mòn.

#### Chi phí vận hành

Trực thăng NH90 NFH của Hà Lan đang chuẩn bị hạ cánh trên tàu HNLMS *Zeeland* năm 2016
Năm 2017, ông Ron Mark, Phó lãnh đạo đảng New Zealand First và là người phát ngôn về quốc phòng, đã chỉ trích chi phí vận hành quá cao của NH90. Dẫn số liệu năm 2015, ông cho biết chi phí bay của NH90 là 1.182 USD mỗi giờ, cao gấp 2,5 lần so với trực thăng Bell UH-1 Iroquois mà nó thay thế. Ông cũng cho rằng loại trực thăng này thiếu độ tin cậy khi tiêu tốn tới 3,3 triệu USD phụ tùng thay thế chỉ trong vòng hai năm.

Chi phí vận hành của phiên bản NH90 HCV (High Cabin Version – phiên bản có cabin cao) được báo chí Thụy Điển đưa tin năm 2018 là ít nhất 200.000 krona Thụy Điển mỗi giờ bay, sau đó được xác định là khoảng 242.000 krona trong báo cáo McKinley tương đương khoảng 28.000 USD mỗi giờ bay. Trong khi đó, trực thăng HPK 16 (MH-60M Black Hawk) của Thụy Điển chỉ có chi phí khoảng 40.000 krona mỗi giờ. Sự chênh lệch lớn này đã gây ra cuộc tranh luận gay gắt, đặc biệt khi có thông tin cho rằng Bộ trưởng Quốc phòng khi đó yêu cầu phải mua NH90 chung với các nước Bắc Âu khác, điều này đã loại bỏ các lựa chọn khả thi khác. Sau đó, nhiều chuyên gia chỉ ra rằng phần lớn chi phí cao là do phương pháp hạch toán của quân đội Thụy Điển, trong đó chi phí mua sắm và dịch vụ bảo dưỡng hằng năm được tính vào chi phí mỗi giờ bay; vì vậy số giờ bay càng ít thì chi phí tính trên mỗi giờ càng cao. Cũng trong cuộc tranh luận này, người ta nhắc tới việc quân đội Phần Lan từng dự toán chi phí mỗi giờ bay là 15.900 euro vào năm 2017 và giảm xuống còn 10.000 euro vào năm sau.

Năm 2020, Bộ Quốc phòng Bỉ thông báo cắt giảm 40% số giờ bay hằng năm của NH90. Theo bộ này, trong khi trực thăng Westland Sea King đã nghỉ hưu năm 2019 chỉ tốn khoảng 5.000 euro mỗi giờ bay, thì NH90 tiêu tốn hơn gấp đôi, khoảng 12.000 euro mỗi giờ. Ngoài ra, độ sẵn sàng chiến đấu còn bị ảnh hưởng bởi tình trạng thiếu nhân viên kỹ thuật bảo dưỡng.

Năm 2021, Quốc hội Úc công bố báo cáo *MRH-90 Taipan helicopter: a quick guide*, trong đó nêu chi tiết các vấn đề của NH90 từ năm 2005 và lý do khiến loại trực thăng này bị thay thế. Báo cáo cho biết chi phí vận hành ước tính ban đầu là từ 30.000 đến 40.000 USD mỗi giờ bay, cao hơn cả nhiều máy bay chiến đấu được trang bị các hệ thống cảm biến và vũ khí tiên tiến. Về sau, con số này tăng lên khoảng 50.000 USD mỗi giờ bay.

Ông Axel Aloccio, người đứng đầu NHIndustries từ tháng 9 năm 2022, cho rằng phần lớn các vấn đề của NH90 xuất phát từ những khó khăn ban đầu thường gặp ở một hệ thống mới và cần vài năm khai thác để phát hiện cũng như khắc phục. Đa số các vấn đề đã được giải quyết hoặc sẽ được xử lý thông qua chương trình mang tên New Horizon. Chương trình này đặt mục tiêu nâng tỷ lệ sẵn sàng hoạt động trung bình của toàn bộ đội bay lên mức 50–60% vào cuối năm 2022 thông qua việc cải thiện nguồn cung phụ tùng và nội địa hóa các dịch vụ đại tu. Đồng thời, chương trình cũng hướng tới giảm chi phí khai thác. Khoảng thời gian giữa các đợt kiểm tra và đại tu các cụm chi tiết động lực đã được kéo dài thêm 50%, từ 600/1.200 giờ bay lên 900/1.800 giờ bay. Phi đội NH90 của Úc sau khi loại biên dự kiến sẽ được tháo dỡ để lấy phụ tùng, qua đó tăng nguồn cung linh kiện cho các quốc gia còn tiếp tục sử dụng loại trực thăng này.

## Thiết kế

Phiên bản của Thụy Điển, với chiều cao cabin lớn hơn
NH90 được thiết kế để đáp ứng yêu cầu của NATO về một trực thăng quân sự đa nhiệm hạng trung có thể hoạt động cả trên bộ lẫn trên biển. Theo Flight International, NH90 là trực thăng đầu tiên trên thế giới được phát triển hoàn toàn theo các yêu cầu tiêu chuẩn của NATO. Vì vậy, thiết kế của NH90 tuân thủ nhiều tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế, bao gồm các quy trình chứng nhận đủ điều kiện bay quân sự của Đức, Pháp, Ý và Hà Lan; các tiêu chuẩn thiết kế FAR 29, MIL-STD, cũng như các yêu cầu về khả năng hoạt động trong điều kiện đóng băng và tương thích điện từ. Máy bay được chế tạo với hai biến thể chính: Trực thăng vận tải chiến thuật (TTH) dành cho tác chiến trên bộ và Trực thăng hải quân NATO (NFH) dành cho tác chiến trên biển.

Bên trong trực thăng NH90 của Phần Lan
Một trong những đổi mới quan trọng nhất của NH90 là hệ thống điều khiển bay fly-by-wire bốn kênh, khiến nó trở thành trực thăng đầu tiên trên thế giới được trang bị hệ thống điều khiển bay điện tử hoàn toàn. Hệ thống này được tích hợp với lái tự động bốn trục cùng các hệ thống dẫn đường và nhiệm vụ nhằm tăng mức độ tự động hóa và giảm khối lượng công việc cho phi công. NH90 có thể hoạt động ngày đêm trong mọi điều kiện thời tiết, cất hạ cánh trên tàu khi biển động mạnh, trong khoảng nhiệt độ từ −40 °C đến +50 °C và ở độ cao tối đa khoảng 6.100 mét. Máy bay sử dụng hai động cơ tuốc-bin trục, tùy theo yêu cầu khách hàng có thể là Rolls-Royce Turbomeca RTM322 hoặc General Electric CT7-8F. Khí thải động cơ được dẫn qua hệ thống giảm tín hiệu hồng ngoại nhằm giảm khả năng bị phát hiện. NH90 có ba hộp số chính gồm hộp số chính (MGB), hộp số trung gian (IGB) và hộp số cánh quạt đuôi (TGB).

Theo Airbus Helicopters, NH90 có diện tích phản xạ radar thấp nhất trong phân khúc của mình, chủ yếu nhờ thân máy bay bằng vật liệu composite có hình dạng góc cạnh kiểu kim cương.

Cánh quạt đuôi của NH90
Khung thân NH90 được chế tạo chủ yếu từ vật liệu composite tiên tiến, có khả năng chống đạn, chịu va đập khi rơi, trọng lượng nhẹ hơn và độ bền cao hơn khoảng 30% so với kết cấu kim loại truyền thống. Bốn cánh quạt chính cũng được chế tạo từ vật liệu composite, giúp tăng tuổi thọ, khả năng chịu hư hỏng và độ bền mỏi. Khoang chính không bị cản trở bởi kết cấu bên trong và có thể tiếp cận qua cửa trượt lớn ở hai bên thân hoặc qua cửa đuôi dạng dốc. Khoang này được thiết kế theo kiểu mô-đun, cho phép thay đổi nhanh cấu hình nhiệm vụ. Trong vai trò vận tải, NH90 có thể chở tối đa 20 binh sĩ được trang bị đầy đủ hoặc 12 cáng thương trong nhiệm vụ cứu thương đường không. Một số phương tiện hạng nhẹ cũng có thể được vận chuyển trong khoang. Hệ thống điều hòa không khí và cách âm giúp cải thiện điều kiện làm việc cho tổ lái và hành khách.

HENSOLDT SferiSense 500
NH90 có thể được lắp đặt nhiều hệ thống chuyên dụng theo yêu cầu nhiệm vụ, bao gồm giáp bảo vệ khoang lái, hệ thống chống đóng băng, hệ thống tiếp nhiên liệu trên không cho trực thăng (HIFR), cùng các thùng nhiên liệu phụ bên trong hoặc bên ngoài để tăng tầm hoạt động. Các trang bị khác bao gồm hệ thống chống va vào dây điện, thiết bị đổ quân bằng dây, tời cứu hộ, móc treo hàng, đèn pha tìm kiếm và nhiều loại ghế khác nhau, trong đó có ghế chống va đập. Đối với nhiệm vụ hải quân, NH90 thường được trang bị hệ thống khóa boong Harpoon, cơ cấu gập tự động cánh quạt chính và cánh quạt đuôi, cùng các hệ thống hỗ trợ thao tác trên boong tàu trong mọi điều kiện thời tiết. Máy bay cũng thường được lắp sonar nhúng, hệ thống xử lý phao sonar và các trang bị chống ngầm khác. NH90 được trang bị phao nổi khẩn cấp để bảo đảm an toàn khi hạ cánh trên mặt nước.

Hệ thống điện tử hàng không của NH90 có thể được tùy biến theo yêu cầu từng khách hàng. Trên một số phiên bản, tập đoàn Thales cung cấp buồng lái kính, màn hình đa chức năng màu, hệ thống nhiệm vụ chiến thuật, liên lạc mã hóa, kính ngắm gắn trên mũ bay, hệ thống nhận dạng địch-ta (IFF), dẫn đường tự động và hệ thống phát điện. Các trang bị khác có thể bao gồm cảm biến hồng ngoại nhìn trước (FLIR), radar thời tiết, hệ thống bản đồ số, cảnh báo va chạm địa hình, thiết bị định vị cá nhân và các đài vô tuyến chiến thuật VHF/UHF/HF. Năm 2015, NH90 trở thành trực thăng đầu tiên được trang bị hệ thống tránh va chạm trên không bằng laser. Các hệ thống nhiệm vụ trên máy bay sử dụng cơ sở dữ liệu dự phòng kép, tương thích chuẩn MIL-STD-1553 và được quản lý thông qua công nghệ hợp nhất cảm biến.

NH90 phiên bản trực thăng vũ trang đang được vận chuyển bằng máy bay C-17, 2020
Kế hoạch phát triển dài hạn của NH90 bao gồm kéo dài thời gian phục vụ, nâng cấp điện tử hàng không và có thể bổ sung các loại vũ khí mạnh hơn cho phiên bản lục quân như rocket hoặc tên lửa dẫn đường. Năm 2020, phiên bản đặc nhiệm TFRA2 được công bố với nhiều cải tiến như thùng nhiên liệu phụ, giá súng đôi, khả năng đổ quân bằng dây nhanh, màn hình hiển thị trên mũ bay và nhiều cảm biến quang điện tử tăng cường nhận thức tình huống.

Tháng 6 năm 2024, chương trình nâng cấp Block 1 (còn gọi là Software Release 3 – SWR3) được công bố, bao gồm nâng cấp phần mềm, hệ thống vũ khí và năng lực tác chiến. Cấu hình Standard 3 của NH90 có càng đáp mạnh hơn, cơ cấu gập cánh tự động, trọng lượng cất cánh tối đa 11 tấn cùng các hệ thống liên lạc và an toàn được cải tiến. NH90 Standard 3 bắt đầu được bàn giao vào tháng 12 năm 2024.

## Xem thêm

Máy bay liên quan* NHIndustries MRH-90 Taipan

Máy bay tương tự* AgustaWestland AW149
* AgustaWestland AW159 Wildcat
* Airbus Helicopters H175
* Bell 525 Relentless
* Eurocopter EC 725 (Airbus Helicopters H225M)
* Eurocopter AS532 Cougar (Airbus Helicopters H215M)
* Harbin Z-20
* KAI KUH-1 Surion
* Mil Mi-38
* Sikorsky CH-148 Cyclone
* Sikorsky MH-60R Seahawk
* Sikorsky UH-60 Black Hawk

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* NH90, NHIndustries
* NH90, Leonardo company
* NH90, Airbus
* NH90, Royal New Zealand Air Force
* "NH90: Europe's Medium Helicopter Contender". Defense industry daily
* "Eurocopter rejects criticism of NH90 helicopter by 'secret report'". Defpro
* MH90-NG, German NH90 NFH variant