Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hình thức chính thể

**Hình thức chính thể** là cách thức và trình tự lập ra cơ quan quyền lực nhà nước tối cao của một quốc gia. Hai loại hình thức chính phủ phổ biến nhất trên thế giới hiện nay là: hình thức quân chủ và chính thể cộng hòa.

Bản thân hình thức quân chủ được chia làm hai loại:

* Tuyệt đối (quân chủ chuyên chế): mọi quyền lực Nhà nước tối cao tập trung vào vị Quân chủ. Quân chủ có quyền lực cao nhất.
* Hạn chế (quân chủ lập hiến): quyền lực Nhà nước tối cao được chia đôi (một bên là vị Quân chủ trị vì còn bên kia là một Cơ quan lập pháp do dân bầu được gọi là Quốc hội hay Nghị viện lưỡng viện hoặc độc viện). Quân chủ trong chế độ này chỉ là một biểu tượng của dân tộc. Hình thức lập hiến có nghĩa là "lập ra" "hiến pháp"; khi có hiến pháp thì tất cả mọi người, kể cả vị Quân chủ đều phải tuân theo những điều mà hiến pháp đã quy định.

Hình thức Cộng hòa cũng có hai loại:

* Cộng hòa quý tộc: cử tri bầu ra Đại cử tri, Đại cử tri bầu ra quốc hội.
* Cộng hòa dân chủ: không có mô hình chung về loại hình chính thể này.

Trên thế giới không còn nước nào theo hình thức chính thể cộng hòa quý tộc mà nó có thể kết hợp hai loại trên.

|  |
| --- |
| **Chú giải** |
|  | Cộng hòa Tổng thống chế.
  |
|  | Cộng hòa Bán tổng thống chế.
  |
|  | Cộng hòa Đại nghị chế với Tổng thống điều hành có quyền hành pháp phụ thuộc Cơ quan lập pháp.
  |
|  | Cộng hòa Đại nghị chế với Tổng thống không có quyền hành pháp.
  |
|  | Quân chủ lập hiến đại nghị chế, trong đó vị Quân chủ không có quyền lực điều hành.
  |
|  | Quân chủ lập hiến hệ thống kép, trong đó vị Quân chủ trực tiếp điều hành (thường cùng với một Nghị viện yếu).
  |
|  | Quân chủ chuyên chế.
  |
|  | Nhà nước đơn đảng.
  |
|  | Các quốc gia trong đó các điều khoản hiến pháp cho chính phủ đã bị đình chỉ (ví dụ: chế độ độc tài quân sự).
  |
|  | Các quốc gia không phù hợp với bất kỳ hệ thống nào ở trên (ví dụ: chính phủ lâm thời).
  |
|  | Không chính phủ. |

## Xem thêm

* Lý thuyết móng ngựa

## Tham khảo
# 700

|  |  |
| --- | --- |
| Thiên niên kỷ: | thiên niên kỷ 1 |
| Thế kỷ: | * thế kỷ 6
* **thế kỷ 7 thế kỷ 8
 |
| Thập niên: | * thập niên 680
* thập niên 690
* **thập niên 700 thập niên 710
* thập niên 720
 |
| Năm: | * 697
* 698
* 699
* **700 701
* 702
* 703
 |

**Năm 700** trong lịch Julius.

## Sự kiện

## Sinh

700 trong lịch khác| Lịch Gregory | 700 *DCC* |
| Ab urbe condita | 1453 |
| Năm niên hiệu Anh | *N/A* |
| Lịch Armenia | 149 ԹՎ ՃԽԹ |
| Lịch Assyria | 5450 |
| Lịch Ấn Độ giáo |  |
|  - *Vikram Samvat* | 756–757 |
|  - *Shaka Samvat* | 622–623 |
|  - *Kali Yuga* | 3801–3802 |
| Lịch Bahá’í | −1144 – −1143 |
| Lịch Bengal | 107 |
| Lịch Berber | 1650 |
| Can Chi | Kỷ Hợi (己亥年) 3396 hoặc 3336     *— đến —* Canh Tý (庚子年) 3397 hoặc 3337 |
| Lịch Chủ thể | *N/A* |
| Lịch Copt | 416–417 |
| Lịch Dân Quốc | 1212 trước Dân Quốc 民前1212年 |
| Lịch Do Thái | 4460–4461 |
| Lịch Đông La Mã | 6208–6209 |
| Lịch Ethiopia | 692–693 |
| Lịch Holocen | 10700 |
| Lịch Hồi giáo | 80–81 |
| Lịch Igbo | −300 – −299 |
| Lịch Iran | 78–79 |
| Lịch Julius | 700 *DCC* |
| Lịch Myanma | 62 |
| Lịch Nhật Bản | *N/A* |
| Phật lịch | 1244 |
| Dương lịch Thái | 1243 |
| Lịch Triều Tiên | 3033 |

## Mất

## Tham khảo
# Côn trùng học

**Côn trùng học** (từ tiếng Hy Lạp cổ đại: ἔντομον (entomon) 'côn trùng', và -λογία (-logia) 'nghiên cứu') là nghiên cứu khoa học về côn trùng, một nhánh của động vật học. Trước đây, thuật ngữ "côn trùng" ít cụ thể hơn, và về mặt lịch sử, định nghĩa côn trùng học cũng sẽ bao gồm việc nghiên cứu các động vật thuộc các nhóm chân đốt khác, chẳng hạn như loài nhện, động vật chân đốt và giáp xác. Ý nghĩa rộng hơn này vẫn có thể gặp trong việc sử dụng không chính thức.

Giống như một số lĩnh vực khác được phân loại trong động vật học, côn trùng học là một danh mục dựa trên đơn vị phân loại; Theo định nghĩa, bất kỳ hình thức nghiên cứu khoa học nào tập trung vào các câu hỏi liên quan đến côn trùng đều là côn trùng học. Côn trùng học do đó trùng lặp với nhiều chủ đề đa dạng như di truyền học phân tử, hành vi, khoa học thần kinh, cơ sinh học, hóa sinh, hệ thống học, sinh lý học, sinh học phát triển, sinh thái học, hình thái học và cổ sinh vật học.

Hơn 1,3 triệu loài côn trùng đã được mô tả, hơn 2/3 tổng số loài đã biết. Một số loài côn trùng có niên đại khoảng 400 triệu năm trước. Chúng có nhiều kiểu tương tác với con người và các dạng sống khác trên Trái đất.

## Lịch sử

Côn trùng học đã có một quá trình hình thành cách nay khá lâu. Ngay từ năm 300 trước công nguyên, các sách cổ Syria đã có dẫn chứng về các cuộc bay khổng lồ và sự phá hoại ghê gớm của châu chấu sa mạc (*Schistocera gregaria*).

Aritoteles (384-322 TCN) ông đã đề cập tới 60 loài côn trùng và ông đã gọi chúng là loại động vật có chân đốt.

Carl von Line (1707-1778) năm 1735 đã xuất bản cuốn sách nổi tiếng *Systema naturae* trong cuốn sách này ông đã lần đầu tiên phân loại động vật, trong đó có côn trùng một cách hiện đại.

Sprengel (1750-1816) năm 1793, ông đã mô tả mối quan hệ giữa cấu tạo của hoa và quả trình thụ phấn nhờ côn trùng, lần đầu tiên vai trò thụ phấn cho hoa được giải thích.

Lamarck (1744-1829) cũng đã có nhiều đóng góp trong phân loại côn trùng.

## Nội dung

Côn trùng học nghiên cứu về các vấn đề khác nhau liên quan tới côn trùng:

* Phân loại côn trùng
* Giải phẫu côn trùng
* Hình thái côn trùng
* Sinh lý côn trùng
* Hóa thạch côn trùng
* Sử dụng côn trùng
* Tác hại của côn trùng

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Côn trùng học tại Từ điển bách khoa Việt Nam
* Entomology (zoology) tại *Encyclopædia Britannica* (bằng tiếng Anh)
* Tư liệu liên quan tới Entomology tại Wikimedia Commons
# Pierre André Latreille

| Pierre André Latreille |
| --- |
| Pierre André Latreille |
| Sinh | ngày 29 tháng 11 năm 1762 Brive-la-Gaillarde, Corrèze |
| Mất | ngày 6 tháng 2 năm 1833 Paris |
| Quốc tịch | Pháp |
| Trường lớp | Đại học Paris |
| **Sự nghiệp khoa học** |
| Ngành | Côn trùng học, Nhện học (Arachnology), giáp xác học (Carcinology) |
| Nơi công tác | Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Pháp |
| Tên viết tắt trong ICZN | Latreille |
|  |

**Pierre André Latreille** (ngày 29 tháng 11 năm 1762 – ngày 6 tháng 2 năm 1833) là một nhà động vật học Pháp, chuyên về động vật Chân khớp. Được đào tạo thành một tu sĩ Công giáo Roma trước khi Cách mạng Pháp xảy ra, Latreille bị cầm tù và chỉ được thả tự do sau khi nhận diện một loài bọ cánh cứng hiếm mà ông tìm thấy ở trong tù, *Necrobia ruficollis*.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Works by Pierre André Latreille at the Biodiversity Heritage Library
# Almanac

**Calendarium cracoviense**, một cuốn almanac cho năm 1474
**Almanac** (tiếng Anh còn viết là **almanack** và **almanach**, tiếng Việt đọc là an-ma-nách, nghĩa là *niên lịch* hoặc *niên giám*) là một ấn phẩm xuất bản hằng năm cung cấp những thông tin như là thông tin dự báo thời tiết, thời vụ nông nghiệp, bảng thủy triều và những thông tin được sắp xếp thành bảng và cột theo thứ tự ngày tháng. Những sự kiện thiên văn học và những số liệu thống kê khác cũng được trình bày trong almanac như là thời gian mọc và lặn của mặt trời và mặt trăng, nhật thực, giờ nước lên, các dịp lễ lạt của nhà thờ, các phiên tòa của toà án, các mốc thời gian, và v.v...

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Almanac (Book) tại *Encyclopædia Britannica* (bằng tiếng Anh)
# Phân chi

Trong sinh học, **phân chi** là bậc phân loại trực tiếp dưới chi. Trong Mã quốc tế thuật ngữ động vật học, tên phân chi có thể được dùng độc lập hoặc bao hàm trong một danh pháp hai phần, trong ngoặc đơn được đặt giữa tên chi (sinh học) và tên đặc tả (động vật học).

## Xem thêm

* Bậc phân loại

## Tham khảo
# Tiếng Gagauz

| Tiếng Gagauz |
| --- |
| gagauz dili, gagauzca |
| Phát âm | [ɡaɡaˈuzd͡ʒa] |
| Sử dụng tại | Moldova, Ukraina, Nga, Thổ Nhĩ Kỳ |
| Khu vực | Gagauzia |
| Tổng số người nói | 590.000 |
| Phân loại | Turk* Turk chung
	+ Oghuz
		- Tây Oghuz
			* **Tiếng Gagauz**
 |
| Hệ chữ viết | Latinh |
| Địa vị chính thức |
| Ngôn ngữ chính thức tại |  Gagauzia |
| Ngôn ngữ thiểu số được công nhận tại |  Moldova  Ukraina |
| Mã ngôn ngữ |
| ISO 639-3 | `gag` |
| Glottolog | `gaga1249` |
| ELP | Gagauz |
|

**Tiếng Gagauz** (tiếng Gagauz: *gagauz dili, gagauzca*) là một ngôn ngữ Turk được nói bởi người Gagauz tại Moldova, Ukraina, Nga, và Thổ Nhĩ Kỳ, và là ngôn ngữ chính thức tại Lãnh thổ Tự trị Gagauzia (Moldova). Tiếng Gagauz nằm trong nhóm ngôn ngữ Oghuz, cùng với tiếng Azeri, tiếng Turkmen, tiếng Tatar Krym, và tiếng Thổ Nhĩ Kỳ. Tiếng Gagauz có hai phương ngữ. Không nên nhầm lẫn tiếng Gagauz với Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ Gagauz Balkan.

## Ngữ âm

### Nguyên âm

Âm vị nguyên âm tiếng Gagauz|  | Trước | Giữa | Sau |
| --- | --- | --- | --- |
| Đóng | i | y |  | ɯ | u |
| Vừa | e | ø | ə | o |
| Mở | æ |  | ɑ |

### Phụ âm

**Bản phụ âm tiếng Gagauz**|  | Môi | Răng | Chân răng | Sau chân răng | Vòm | Ngạc mềm | Thanh hầu |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Mũi | m |  | n |  |  |  |  |
| Tắc | p | b | t | d |  |  | (c) | (ɟ) | k | ɡ |  |
| Tắc xát |  |  | t͡s |  | t͡ʃ | d͡ʒ |  |  |  |
| Xát | f | v |  | s | z | ʃ | ʒ |  | x |  | h |
| Tiếp cận |  |  | (ɫ) | l | j | ʎ |  |  |
| Vỗ |  |  | ɾ |  |  |  |  |

## Chú thích

## Đọc thêm

* Ulutaş, İsmail. 2004. *Relative clauses in Gagauz syntax*. Istanbul: Isis Press. ISBN 975-428-283-8
* Shabashov A.V., 2002, Odessa, Astroprint, *"Gagauzes: terms of kinship system and origin of the people"*, (Шабашов А.В., *"Гагаузы: система терминов родства и происхождение народа"*)

## Liên kết ngoài

* A Gagauz song "**Yaşa, Halkım**!" by Andrey İVANOV Lưu trữ ngày 10 tháng 11 năm 2006 tại Wayback Machine
* "*A Concise Gagauz-English dictionary with etymologies and Azerbaijani and Turkmen cognates*" by Andras Rajki (download)
* Russian-Gagauz Gagauz-Russian Dictionary Lưu trữ ngày 21 tháng 10 năm 2021 tại Wayback Machine
* anasozu.com Gagauz language web site
# Nhồi xác thú

Con cọp được độn xác và thờ trong Đền thờ Đức Thánh Trần ở Quận 1 thành phố Hồ Chí Minh
Một con cọp đã được nhồi xác để chưng thờ ở đình Bình Đông tại Quận 8 thuộc thành phố Hồ Chí Minh
**Nhồi xác thú** (*Taxidermy*) hay **độn xác thú** hay **nhồi bông thú** là một phương bảo quản cơ thể động vật chết (xác thú) bằng cách hoặc nhồi bông phần bên trong, giữ lấy phần da ngoài, phương pháp này được thực hiện nhằm mục đích trưng bày hoặc nghiên cứu. Động vật đường độn xác này trông sống động giống như thật nhưng không phải lúc nào cũng được xem là ở trạng thái sống động như thật. Trong tiếng Anh thì cụm từ *Taxdermy* mô tả quá trình bảo quản động vật, nhưng từ này cũng được sử dụng để mô tả sản phẩm cuối cùng, được gọi là thú nhồi bông. Từ *taxdermy* có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp gồm hai từ là *taxi* và *derma*, trong đó từ Taxi có nghĩa là "*sự sắp xếp*", và derma có nghĩa là "da" (lớp hạ bì) và do đó từ taxdermy có nghĩa là "*sự sắp xếp da*".

Nhồi xác thú được thực hiện chủ yếu trên động vật có xương sống (chẳng hạn như động vật có vú, chim, cá, bò sát và ít phổ biến hơn đối với động vật lưỡng cư) nhưng cũng có thể được thực hiện đối với côn trùng lớn và loài nhện trong một số trường hợp. Các viện bảo tàng sử dụng phân loại học như một phương pháp để ghi lại các loài, bao gồm cả những loài đã tuyệt chủng và bị đe dọa dưới dạng nghiên cứu trên da xác và thú nhồi có kích thước thật. Độn xác thú đôi khi cũng được sử dụng như một phương tiện để tưởng nhớ đến những con vật nuôi thân thiết.

Những nghệ nhân nhồi xác thú thường có sự quen thuộc với giải phẫu, điêu khắc, hội họa và thuộc da. Ở Việt Nam, nhồi bông thú là nghề đặc thù có tính gia truyền ít người biết đến, những người làm nghề này thường chỉ âm thầm làm công việc của mình, còn ở nước ngoài, nghề này khá được tôn trọng và được công nhận là nghệ nhân.

Bên cạnh thú săn bắn động vật hoang dã thì thú chơi xác động vật nhồi cũng là một thú chơi của giới người siêu giàu, nhất là ở Đức và Mỹ. Những con vật đang bị nhồi xác này đều là nạn nhân của thú săn bắn của giới siêu giàu Đức và Mỹ, những người sẵn sàng chi ra gần 60.000 bảng Anh chỉ để con vật mà họ thích bị bắn chết, nhồi xác rồi gửi đến tận nhà. Theo đó, vì những thú chơi này mà nhồi xác động vật cũng trở thành một nghề phát triển rầm rộ ở đất nước Namibia và việc nhồi xác động vật ở đất nước này là hợp pháp.

Mỗi năm, các xưởng nhồi thú có thể nhồi xác khoảng 6.000 con vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm như sư tử, tê giác. Về công đoạn nhồi xác thú thì bước đầu tiên trong công đoạn nhồi bông động vật là lột và giữ được những bộ da. Thịt, xương và các bộ phận khác của con thú sẽ được phân phát làm thực thẩm. Các phần da được tách riêng được ngâm hóa chất để bảo quản. Mỗi loại động vật ở đây đều có khuôn riêng được đúc theo 3 kích cỡ, nhỏ, vừa và lớn. Các khuôn mẫu sau đó sẽ được đổ đầy bằng một loại bọt xốp lỏng dày, được dùng để nhồi các con vật. Sau khi bọt xốp khô hoàn toàn thành hình con vật như mong muốn, khuôn sẽ được tháo ra. Sau đó, lớp da sẽ được khâu thủ công xung quanh lớp bọt xốp.

## Chú thích
# Hermippe (vệ tinh)

Hermippe| Hình Discovery của Hermippeđược chụp ảnh bởi Kính viễn vọng Canada–Pháp–Hawaii vào tháng 12 năm 2001 |
| Khám phá  |
| Khám phá bởi | Scott S. Sheppard David C. Jewitt Yanga R. Fernandez |
| Nơi khám phá | Đài quan sát Mauna Kea |
| Ngày phát hiện | 9 tháng 12 năm 2001 |
| Tên định danh |
| Tên định danh | Jupiter XXX |
| Phiên âm | /hɜːrˈmɪpiː/ |
| Đặt tên theo | Ἑρμίππη *Hermippē* |
| Tên thay thế | S/2001 J 3 |
| Tính từ | Hermippean /hɜːrmɪˈpiːən/ |
| Đặc trưng quỹ đạo  |
| Kỷ nguyên 17 tháng 12 năm 2020 (JD 245 920 0,5) |
| Cung quan sát | 15,29 năm (5 586 ngày) |
| Bán trục lớn | 0,1381428 AU (20.665.870 km) |
| Độ lệch tâm | 0,198 252 0 |
| Chu kỳ quỹ đạo | –606,93 ngày |
| Độ bất thường trung bình | 169,676 05° |
| Chuyển động trung bình | 0° 35m 35.347s / ngày |
| Độ nghiêng quỹ đạo | 146,760 01° (so với mặt phẳng hoàng đạo) |
| Kinh độ điểm mọc | 37,242 13° |
| Góc cận điểm | 356,272 11° |
| Vệ tinh của | Sao Mộc |
| Nhóm | Nhóm Ananke |
| Đặc trưng vật lý |
| Đường kính trung bình | 4 km |
| Suất phản chiếu | 0,04 (giả định) |
| Cấp sao biểu kiến | 22,1 |
| Cấp sao tuyệt đối *(H)* | 15,5 |
|  |

**Hermippe** /hərˈmɪpiː/ (tiếng Hy Lạp: *Ερμίππη*), còn gọi là **Jupiter XXX**, là một vệ tinh tự nhiên của Sao Mộc. Nó được bởi đội các nhà thiên văn từ Viện Thiên văn học thuộc Đại học Hawaii dẫn đầu bởi David Jewitt và Scott S. Sheppard và Jan Kleyna vào năm 2001, và được đặt tên định danh tạm thời là **S/2001 J 3**.

Hermippe có đường kính khoảng 4 km, và quay quanh Sao Mộc với một khoảng cách trung bình 21.500.000 km trong 630 ngày, ở một độ nghiêng quỹ đạo 151° so với mặt phẳng hoàng đạo (149° tới xích đạo của Sao Mộc), chuyển động theo hướng nghịch với vật thể trung tâm của nó và có độ lệch tâm là 0,2290.

Nó được đặt tên vào tháng 8 năm 2003 bởi IAU, theo Hermippe, một tình nhân của thần Zeus (Jupiter).

Hermippe thuộc về nhóm Ananke, gồm các vệ tinh dị hình chuyển động nghịch hành quay quanh Sao Mộc từ 19.3 tới 22,7 gigamét (0,152 đơn vị thiên văn), ở những độ nghiêng quỹ đạo vào khoảng 150°.

Hình ảnh khám phá của Hermippe và Eurydome cùng nhau được chụp vào tháng 12 năm 2001)

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Jupiter's Known Satellites Lưu trữ ngày 15 tháng 10 năm 2013 tại Wayback Machine (bởi Scott S. Sheppard)
* New Jupiter Satellite Movie Images Lưu trữ ngày 15 tháng 7 năm 2010 tại Wayback Machine (hình ảnh)
* Astronomers Discover 11 More Small Moons of Jupiter (JPL, 2002) Lưu trữ ngày 2 tháng 1 năm 2017 tại Wayback Machine