# Tên người Việt Nam

**Tên người Việt Nam** được các nhà nghiên cứu cho rằng bắt đầu có từ thế kỷ 2 TCN và càng ngày càng đa dạng hơn.

Tên người Việt Nam (chủ yếu là người Kinh và các dân tộc có cấu trúc tên tương đương như người Mường) được đặt theo thứ tự "họ trước tên sau" của vùng văn hóa Đông Á. Theo khoản 1 Điều 26 Bộ luật Dân sự năm 2015 có quy định: “Cá nhân có quyền có họ, tên (bao gồm cả chữ đệm, nếu có). Họ, tên của một người được xác định theo họ, tên khai sinh của người đó”. Dựa theo quy định đó, tên người Việt Nam được cấu tạo bởi hai thành phần "Họ" + "Tên":

* **Họ** - phần tên chung được truyền thừa tuyệt đối qua từng thế hệ. Thông thường là họ từ bố, nhưng cũng có người mang họ từ mẹ. Hầu hết họ của người Việt là họ đơn âm tiết như *Nguyễn*, *Trần*, *Lê*,... nhưng cũng có họ kép là *Tôn Thất*, *Hoàng Phủ*, *Âu Dương*.
* **Tên** (hay **Tên riêng**) - phần tên dành riêng cho từng cá nhân. Tên riêng bao gồm "chữ đệm" + "tên chính", trong đó chữ đệm không bắt buộc phải có, còn tên chính có thể là từ đơn âm hoặc đa âm.

Cấu trúc tên của người Việt giống với cấu trúc tên người Trung Hoa và tên người Triều Tiên: họ chủ yếu là họ đơn âm, và tên riêng thường là một hoặc hai từ đơn âm. Tên của người Việt thường được chọn lựa khá kỹ về mặt ngữ âm và ngữ nghĩa, dùng để phân biệt người này với người khác. Không có một nguyên tắc chung nào trong việc đặt tên, nhưng đối với tâm lý của người Việt Nam, việc đặt tên rất quan trọng vì mỗi cái tên gắn chặt với mỗi con người suốt đời. Có thể căn cứ vào đặc điểm, giới tính, hoàn cảnh gia đình, dòng họ, quê hương, xã hội, ước vọng hoặc thậm chí nỗi uất hận của người đặt tên gửi gắm vào cái tên nào đó.

Tên người Việt Nam được đọc và viết theo thứ tự họ trước tên sau. Trước đây, như là một phần của kị húy, người Việt Nam dùng họ để gọi hay xưng hô lịch sự khi xã giao, chỉ gọi tên khi là người nhà hay thân thiết như bạn bè, giống như văn hóa gọi tên của Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản. Ví dụ: *Bà Trưng*, *Bà Triệu,* *Cụ Phan*, *Hồ Chủ tịch* / *Bác Hồ*, *Ngô Tổng thống*... Từ thời Pháp thuộc, xưng hô bị ảnh hưởng bởi văn hoá Pháp, người Việt chuyển sang xu hướng gọi tên đơn ở cuối thay vì gọi họ như trước. Tuy vậy khi cần xưng hô trang trọng hơn, người Việt thường dùng cả họ tên đầy đủ (đôi khi bỏ hoặc thay chữ đệm, đặc biệt là "Thị"), hoặc gọi hai âm tiết trong tên (nếu có đệm "Thị" thì thay bằng chữ đệm khác), như là một cách tránh gọi "trống không" và "khô khan", khiến tên không bị thô hay kém trang trọng khi gọi tới. Ví dụ như:

* Với giới chính trị gia thì gọi đầy đủ họ tên như "Tổng Bí thư *Nguyễn Phú Trọng*" (thay vì "Tổng Bí thư *Trọng*"), "Chủ tịch nước *Võ Văn Thưởng*" (thay vì "Chủ tịch nước *Thưởng*"), "Chủ tịch Quốc hội *Nguyễn Thị Kim Ngân*" (thay vì "Chủ tịch Quốc hội *Ngân*"),...
* Với giới nổi tiếng thì gọi "cầu thủ *(Lê) Công Vinh*" (thay vì "cầu thủ *Vinh*"), "ca sĩ *Hoàng Bách*" (thay vì "ca sĩ *Bách*"), "ca sĩ *Hồ Ngọc Hà*" (thay vì "ca sĩ *Hà*" hoặc "ca sĩ *Hồ Thị Ngọc Hà*"), "ca sĩ *Phạm Phương Thảo*" (thay vì "ca sĩ *Thảo*" hoặc "ca sĩ *Phạm Thị Thảo*").

Người Việt hải ngoại do không bị ràng buộc về quy định đặt tên ở Việt Nam, sẽ đặt tên theo thứ tự phương Tây là tên trước họ sau như *Thanh Bùi*, và có thể đặt tên có tiếng nước ngoài như *Johnny Trí Nguyễn, Patrik Lê Giang*. Những cái tên này ràng buộc theo luật đặt tên của nước sở tại, là nơi họ sinh ra và mang quốc tịch.

Do tiếng Việt trước thời Pháp thuộc thường được viết bằng chữ Hán với chữ Nôm, nên họ và tên người Việt (nếu tên người đó không phải là tên gốc tiếng phương Tây) cũng có thể viết theo chữ Hán với chữ Nôm, chủ yếu với mục đích để biểu nghĩa (tránh đồng âm khác nghĩa), do chữ Quốc ngữ (chữ Latinh) là chữ tượng thanh nên các từ đồng âm khác nghĩa thì viết giống nhau. Ví dụ như 忠英 ("Trung *Anh*", trung nghĩa và anh hùng) và 梅櫻 ("Mai *Anh*", cây mai và cây anh đào).

## Cấu trúc và độ dài

### Cấu trúc

Thông thường, họ tên người Kinh được nói và viết theo thứ tự "họ trước tên sau" nhưng cấu trúc không đồng nhất tuỳ từng người. Ví dụ như bên dưới:

Nam giới| Họ và tên đầy đủ | Họ | Tên riêng |
| --- | --- | --- |
| Chữ đệm (nếu có) | Tên chính |
| Ngô Quyền | Ngô |  | Quyền |
| Triệu Quang Phục | Triệu |  | Quang Phục |
| Đinh Bộ Lĩnh | Đinh |  | Bộ Lĩnh |
| Lê Hoàn | Lê |  | Hoàn |
| Lý Công Uẩn | Lý |  | Công Uẩn |
| Trần Thủ Độ | Trần |  | Thủ Độ |
| Trần Cảnh | Trần |  | Cảnh |
| Trần Quốc Tuấn | Trần | Quốc | Tuấn |
| Trần Quốc Toản | Trần | Quốc | Toản |
| Hồ Quý Ly | Hồ |  | Quý Ly |
| Hồ Nguyên Trừng | Hồ |  | Nguyên Trừng |
| Lê Lợi | Lê |  | Lợi |
| Lê Tư Thành | Lê |  | Tư Thành |
| Mạc Đăng Dung | Mạc | Đăng | Dung |
| Mạc Đăng Doanh | Mạc | Đăng | Doanh |
| Trịnh Kiểm | Trịnh |  | Kiểm |
| Nguyễn Hoàng | Nguyễn |  | Hoàng |
| Nguyễn Phúc Ánh | Nguyễn | Phúc | Ánh |
| Nguyễn Phúc Vĩnh San | Nguyễn | Phúc | Vĩnh San |
| Tôn Thất Thuyết | Tôn Thất |  | Thuyết |
| Tôn Thất Tùng | Tôn Thất |  | Tùng |
| Tôn Đức Thắng | Tôn |  | Đức Thắng |
| Phạm Tuân | Phạm |  | Tuân |
| Hoàng Phủ Ngọc Tường | Hoàng Phủ | Ngọc | Tường |
| Phan Văn Tài Em | Phan | Văn | Tài Em |
| Nguyễn Phong Hồng Duy | Nguyễn | Phong | Hồng Duy |
| Nguyễn Văn Toàn | Nguyễn | Văn | Toàn |
| Nguyễn Ngọc Trường Sơn | Nguyễn | Ngọc | Trường Sơn |
| Trần Hữu Đông Triều | Trần | Hữu | Đông Triều |
| Trần Lê Quốc Toàn | Trần | Lê | Quốc Toàn |
| Trương Văn Thái Quý | Trương | Văn | Thái Quý |
| Bùi Hoàng Việt Anh | Bùi | Hoàng | Việt Anh |

Nữ giới| Họ và tên đầy đủ | Họ | Tên riêng |
| --- | --- | --- |
| Chữ đệm (nếu có) | Tên chính |
| Trưng Trắc | Trưng |  | Trắc |
| Lê Chân | Lê |  | Chân |
| Triệu Thị Trinh | Triệu | Thị | Trinh |
| Lý Thiên Hinh | Lý |  | Thiên Hinh |
| Nguyễn Thị Ngọc Bảo | Nguyễn | Thị | Ngọc Bảo |
| Hồ Xuân Hương | Hồ |  | Xuân Hương |
| Lâm Thị Mỹ Dạ | Lâm | Thị | Mỹ Dạ |
| Tôn Nữ Thị Ninh | Tôn Nữ | Thị | Ninh |
| Nguyễn Doãn Cẩm Vân | Nguyễn | Doãn | Cẩm Vân |
| Nguyễn Thị Ánh Viên | Nguyễn | Thị | Ánh Viên |
| Phương Mỹ Chi | Phương |  | Mỹ Chi |

Ngoài ra người Việt còn nhiều loại tên khác, có loại đã vĩnh viễn đi vào lịch sử, có loại mới xuất hiện khi Việt Nam tiếp xúc với văn hóa tây phương, có loại dành riêng cho một giai cấp hoặc tầng lớp xã hội nhất định.

### Độ dài

Độ dài của một họ tên đầy đủ cho người Việt không phải đếm dựa theo số lượng ký tự chữ Quốc ngữ, mà là dựa theo số lượng âm tiết và trước kia được đếm bằng số lượng chữ Hán Nôm, từ đó sinh ra những thuật ngữ "tên 2 chữ", "tên 3 chữ",... Ví dụ: *Hồ Văn Ý* với 6 ký tự và *Nguyễn Minh Trí* với 13 ký tự (không tính dấu cách), tuy số ký tự khác nhau, thực chất là dài bằng nhau khi cùng phát âm bằng 3 âm tiết. Nếu viết theo chữ Hán Nôm tương ứng thì đều là "tên 3 chữ": *Hồ Văn Ý =* 胡文意, *Nguyễn Minh Trí* = 阮明智.

Phần lớn họ tên đầy đủ của người Việt (im đậm họ) có độ dài tiêu chuẩn từ 2 đến 4 âm tiết, trong đó:

* "Tên 3 chữ" như Mai** Thúc Loan,* Dương** Đình Nghệ*, Đinh** Bộ Lĩnh*, Lý** Công Uẩn*, Trần** Quốc Tuấn*, Lê** Tư Thành*, Tôn Thất** Thuyết*, Phạm** Văn Đồng*, Nguyễn** Thị Bình*,... là độ dài phổ biến nhất của họ tên người Việt trong mọi thời kỳ.
* "Tên 2 chữ" như Ngô** Quyền, **Lý** Bí, **Trần** Cảnh,* Lê** Lợi,* Nguyễn** Trãi, **Trần** Phú, **Phạm** Tuân, **Tô** Lâm,...* thì phổ biến ở thời phong kiến, nhưng sau thời Pháp thuộc lại có tần suất giảm đi.
* "Tên 4 chữ" như Nguyễn** Thị Minh Khai*, Tôn Nữ** Thị Ninh*, Nguyễn** Ngọc Trường Sơn*, Trần** Lê Quốc Toàn*,... thời gian gần đây bắt đầu xuất hiện nhiều hơn, khi mà trước thời nhà Nguyễn thì tài liệu lịch sử chỉ ghi lại được những nhân vật tên dài 4 âm tiết đều là nữ giới có chữ đệm "Thị" (như *Lê Thị Phất Ngân*, *Lại Thị Ngọc Trân*, *Nguyễn Thị Ngọc Bảo*,...), còn nữ giới không có chữ đệm "Thị" và nam giới nói chung thì chưa ghi nhận ai có tên dài 4 âm tiết. Trong thời nhà Nguyễn, nam giới đầu tiên mà họ tên đầy đủ có 4 âm tiết là *Nguyễn Phúc Miên Tông* (vua Thiệu Trị).

Luật pháp Việt Nam chưa có quy định giới hạn số lượng âm tiết hay số lượng ký tự chữ Quốc ngữ của tên, nên có những trường hợp bố mẹ vì suy nghĩ nhất thời, không được thấu đáo mà đặt tên con với những cái tên bất thường với truyền thống tên người Việt, khi nó quá dài với hơn 4 âm tiết, gây khó khăn cho việc gọi tên, ghi nhớ hay lưu tên vào giấy tờ, thủ tục hành chính như *Mai Phạt Sáu Nghìn Rưởi*, *Lê Hoàng Hiếu Nghĩa Đệ Nhất Thương Tâm Nhân*, *Đào Thị Long Lanh Kim Ánh Dương*,...

## Họ

Thống kê tên họ người Việt Nam (2022)
Họ là phần tên chung được truyền thừa tuyệt đối qua từng thế hệ. Tuân theo thứ tự "họ trước tên sau" của vùng văn hóa Đông Á, họ của người Việt được đặt ở đầu tiên, trước tên riêng. Họ người Việt hầu hết là đơn âm. Một số họ kép có ghi nhận là *Tôn Thất*, *Hoàng Phủ*, *Âu Dương*. Trong đó đặc biệt là họ *Tôn Thất* vốn là được tách ra từ hậu duệ hoàng tộc nhà Nguyễn, và có truyền thống là đặt cho nữ giới theo họ *Tôn Nữ*.

Nếu như họ người ở các nước khác còn gọi là "tên gia tộc", nghĩa là những người có chung họ thường sẽ thuộc một gia tộc có chung huyết thống, thì những người Việt nếu có chung họ cũng không thể khẳng định đều là từ một gia tộc hoặc chung huyết thống. Bởi vì trong lịch sử, nhiều người đã được vua chúa ban cho họ mới, hoặc phải đổi họ (hay vay mượn họ gia đình khác) để hoạt động chính trị hoặc tránh sự trừng phạt hay tàn sát bản thân hoặc gia đình. Do ảnh hưởng thay đổi chính trị dẫn đến việc cải, đổi họ tên, họ người Việt hiện tập trung 90% dân số trong 14 họ chính.

Luật pháp Việt Nam quy định mỗi cá nhân chỉ được mang một họ từ bố hoặc mẹ, nên thời gian gần đây có một số cá nhân mà trong tên chứa cả họ bố và họ mẹ, thực chất không phải là chứa họ kép chính thống, mà là họ đơn âm đi cùng chữ đệm lấy từ họ của người thân còn lại. Tục lệ này không phải là truyền thống vốn có ban đầu của Việt Nam mà là từ phong tục đặt tên với hai họ của người phương Tây, đặc biệt là Bồ Đào Nha và Pháp, thông qua truyền giáo và tiếp nhận văn hoá phương Tây từ thời Pháp thuộc. Chưa có tài liệu nào ghi nhận được một người Việt trước thời Pháp thuộc mà trong họ tên thật lại mang tới hai họ.

* Ví dụ như Trần** Lê Quốc Toàn*, họ của người này không phải họ là "Trần Lê"*,* mà họ chính xác là *Trần* truyền thừa từ họ bố, và *Lê* là họ của mẹ đóng vai trò là chữ đệm. Do đó, con của *Trần Lê Quốc Toàn* sẽ phải mang họ *Trần* (hoặc họ của vợ), nhưng nếu mang họ *Trần* thì không bắt buộc phải bắt đầu là *Trần Lê*, vì *Trần Lê* không phải là một họ chính thống.

Tuy vậy, cũng vì họ người Việt hầu hết là đơn âm, nên đã xảy ra trường hợp nhầm lẫn họ kép với một họ đơn âm khác do đồng âm chữ đầu, dẫn đến chữ thứ hai của họ kép bị hiểu sai là chữ đệm, như nhầm họ *Tôn Thất* (cùng họ *Tôn Nữ*) và họ *Tôn*, họ *Hoàng Phủ* và họ Hoàng, họ *Âu Dương* và họ *Âu*. Ví dụ, *Tôn Thất Bách* có một người con gái được đặt tên là là *Tôn Nữ Hiếu Thảo* (theo họ *Tôn Nữ*), nhưng lại có người con trai được đặt tên là *Tôn Hiếu Anh* (nhầm sang họ *Tôn*).

Ngoài ra có trường hợp cá biệt khi có phong tục khiến hàng ngàn người nam thuộc 9 dòng họ ở 3 thôn Cẩm Khê, Bối Khê, Cẩm Bối, thuộc xã Liên Khê, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên, đi theo họ chung là Đỗ, với tên khai sinh bắt đầu bằng Đỗ Tràng, Đỗ Văn, Đỗ Bá, Đỗ Quang, Đỗ Đình, Đỗ Trí, Đỗ Đắc, Đỗ Khoa, Đỗ Trọng..., nhưng sau cùng lại xin chính quyền địa phương cho phép cải họ theo chữ thứ hai. Theo lí giải của người làng, "Đỗ" không phải là họ chính xác mà chỉ là chữ đệm, còn họ chính xác là chữ thứ hai như Tràng, Văn, Bá, Quang, Đình... Trong khi con gái thì lại đặt tên có họ chính đứng đầu như người bình thường như Tràng Thị Xuân, Văn Thị Thu... Điều này gây khó khăn cho chính quyền địa phương trong việc kiểm tra lý lịch cá nhân.

## Tên riêng

Tên riêng của người Việt (thường được đề cập đơn giản là "Tên"), tức phần tên dành riêng cho từng cá nhân và không bao gồm họ, được đặt theo cấu trúc "chữ đệm" + "tên chính". Chữ đệm là tuỳ ý, có thể có hoặc không. Tên chính có thể là từ đơn âm hoặc đa âm.

Hầu hết tên riêng của người Việt có độ dài từ 1 đến 3 âm tiết (chủ yếu là 2 âm tiết), kết hợp với họ (thường là 1 âm tiết) tạo nên một họ tên đầy đủ từ 2 đến 4 âm tiết (chủ yếu là 3 âm tiết, xem lại tại mục *Độ dài* ở trên).

### Chữ đệm

Chữ đệm (còn gọi là "tên đệm, "chữ lót" hoặc "tên lót") là phần tên không bắt buộc phải có, nếu có thì đứng trước tên chính.

#### Đặc điểm

Chữ đệm thường mang một vài vai trò cơ bản như phân biệt giới tính, thể hiện họ mẹ (khi con theo họ bố) hay phân nhánh họ (như "Phúc" trong Nguyễn Phúc, tuy nhiên chữ đệm không lưu truyền tuyệt đối như họ, đời sau có thể bỏ chữ "Phúc" đi), hoặc chỉ đơn giản là đệm cho tên riêng được gọi nghe hay hơn và đỡ "khô khan" hơn. Vì chữ đệm không bắt buộc phải có, do vậy không phải người Việt nào cũng có chữ đệm như *Lê Lợi*, *Nguyễn Trãi*, *Phạm Tuân*, *Tôn Thất Tùng*, *Trần Đăng Khoa*.

Trước đây, chữ đệm phổ biến nhất của người Việt là **Văn** (文)**, Hữu** (有) dùng cho nam giới và **Thị** (氏) dùng cho nữ giới. Ví dụ như *Thị Kính*, *Thị Mầu* trong Quan Âm Thị Kính, *Thị Nở* trong Chí Phèo, hay *Hoàng Thị Ngọ* trong Ngày xưa Hoàng Thị đều là nữ. Nhưng ngày nay, những chữ đệm này lại không được người Việt ưa thích vì chúng được cho rằng không hay bằng những chữ đệm khác, đặc biệt là "Thị":

* Chữ "Thị" (氏) vốn là của từ *thị tộc* (氏族) mang nghĩa là "người/vật của dòng họ" (như *Hồng Bàng thị*, *Đại Lý Đoàn thị*, *Lý thị Triều Tiên*, *Phan thị*,...). Do vậy xét tới liên kết nghĩa với tên chính thì chữ "Thị" không có tác dụng bổ nghĩa cho tên chính. Thời phong kiến, người con gái thường không gọi đầy đủ họ cùng tên riêng mà gọi bằng họ + "Thị" (như *Tô Thị*), do vậy có rất nhiều nữ giới thuộc thời kỳ đó không thể được lưu lại rõ ràng danh tính trong các tài liệu lịch sử do bị khuyết tên riêng bởi cách gọi này.
* Chữ "Thị" (氏) cũng đồng âm với một chữ "Thị" (侍, khác chữ Hán) có nghĩa là "hầu hạ", như trong *thị vệ* (侍衛), hay *thị nữ* (侍女) có nghĩa là "hầu gái", khiến nữ giới mang cảm giác bị đánh giá thấp kém.
* Quan điểm của người Việt với chữ đệm "Thị" cũng khác hẳn với hầu hết các chữ đệm khác trong việc gọi tên nữ giới, khi cho rằng gọi chỉ kèm "Thị" mà không kèm thêm họ sẽ bị coi là không tôn trọng với đối phương, còn với chữ đệm khác là điều bình thường. Ví dụ như "Nguyễn Ngọc Hoa" thì có thể gọi thành "Ngọc Hoa", nhưng "Nguyễn Thị Hoa" lại không thể gọi thành "Thị Hoa" một cách thoải mái được.

Do đó một số lượng không nhỏ phụ nữ Việt Nam hiện nay sở hữu chữ đệm "Thị" có hành động kiêng kị như bỏ hẳn chữ "Thị" hoặc thay bằng chữ khác khi viết hay xưng đầy đủ họ tên. Ví dụ loại bỏ chữ "Thị" ngoài đời có:

* Hồ Thị Ngọc Hà bỏ đi chữ "Thị" và hoạt động nghệ thuật dưới tên "Hồ Ngọc Hà".
* Tăng Thị Thanh Hà bỏ đi chữ "Thị" và hoạt động nghệ thuật dưới tên "Tăng Thanh Hà".
* Phạm Thị Thảo thay chữ "Thị" bằng chữ "Phương" và hoạt động nghệ thuật dưới tên "Phạm Phương Thảo".
* Phạm Thị Hương bỏ đi chữ "Thị" và hoạt động nghề mẫu dưới tên "Phạm Hương".
* Trên poster phim *Kiều* do Mai Thu Huyền sản xuất, công bố nữ diễn viên Trình Thị Mỹ Duyên trong vai chính, tên của cô được viết là "Trình Mỹ Duyên" và bỏ đi chữ "Thị".

Nhiều người cũng có tư tưởng xác định phần tên giữa không được coi là chữ đệm, tức là tên chính sẽ là hai âm tiết trở lên.

#### Nhầm lẫn chữ đệm là phần của họ

Do tập quán thường gọi chữ cuối cùng trong tên của người Việt, nên nhiều người có sự hiểu nhầm rằng chữ đệm ở giữa là thuộc phần họ. Tuy nhiên không giống như họ, chữ đệm không mang tính lưu truyền tuyệt đối qua các thế hệ, khi mà chữ đệm của bố (hoặc của mẹ nếu theo họ mẹ) và của con có thể khác nhau. Do đó chữ đệm là thành phần của tên riêng, việc áp chữ đệm thuộc phần họ là không chính xác, và cũng là điều không nên.

Ví dụ: *Hoàng Tăng Bí* có 4 người con là *Hoàng Minh Bàn*, *Hoàng Minh Giám*, *Hoàng Luyện Thiết*, *Hoàng Dụng Huyên*. Không ai thừa hưởng chữ đệm "Tăng". Khi ghi lại họ tên các thành viên của gia đình này vào trong một đơn từ hay hồ sơ với hai mục *Surname* (họ) và *Given Name* (tên riêng) được tách riêng, với hai kiểu ghi tên bên dưới, nếu phải đảo ngược thành "tên trước họ sau" theo phong cách của ngôn ngữ phương Tây (đặc biệt là tiếng Anh) thì tương ứng như sau:

Ghi tách họ với tên riêng của "Hoàng Tăng Bí" và các con| Mục ghi | Họ (Surname) | Tên riêng (Given Name) | Đảo ngược theo "tên trước họ sau" |
| --- | --- | --- | --- |
| Cách ghi đúng | Hoàng | Tăng Bí | Tang Bi Hoang |
| Minh Bàn | Minh Ban Hoang |
| Minh Giám | Minh Giam Hoang |
| Luyện Thiết | Luyen Thiet Hoang |
| Dụng Huyên | Dung Huyen Hoang |
| Cách ghi sai | Hoàng Tăng | Bí | Bi Hoang Tang |
| Hoàng Minh | Bàn | Ban Hoang Minh |
| Hoàng Minh | Giám | Giam Hoang Minh |
| Hoàng Luyện | Thiết | Thiet Hoang Luyen |
| Hoàng Dụng | Huyên | Huyen Hoang Dung |

Lợi ích của việc xác định chính xác các phần tách riêng này thể hiện ở một số điều:

* Trong tiềm thức của văn hoá phương Tây, với phong tục viết và đọc tên theo thứ tự "tên trước họ sau" và gọi họ trong phép xã giao, người phương tây có quan niệm "last name" (tên ở cuối cùng) phải là họ. Do vậy, khi nhìn "Bi Hoang Tang", người phương Tây sẽ hiểu nhầm họ là "Tang" thay vì "Hoang", dẫn đến việc gọi "Mr. Tang" (gọi nhầm sang chữ đệm của Hoàng Tăng Bí), thay vì nhìn thấy "Tang Bi Hoang" và gọi "Mr. Hoang" (gọi đúng họ Hoàng).
* Ở mặt sau thẻ căn cước công dân Việt Nam và ở trang thông tin cá nhân của hộ chiếu, có chứa mã MRZ (Machine-Readable Zone) dành cho việc đọc dữ liệu cá nhân sang máy tính một cách nhanh chóng. Trong mã này, họ tên "Hoàng Tăng Bí" được định dạng theo cú pháp là HOANG<<TANG<BI<<<<, đoạn hai dấu "<<" thay vì một dấu "<" phân định rằng họ là "Hoàng" và tên riêng là "Tăng Bí". Việc ghi phân tách họ là "Hoàng Tăng" và tên riêng là "Bí" trên giấy tờ có thể gây mâu thuẫn thông tin với các hệ thống máy tính như sai với họ "Hoàng" hoặc sai với tên riêng "Tăng Bí", khiến thông tin cá nhân sẽ không được xác thực một cách chính xác. Đây là điều mà rất ít được chú ý.
* Một số quốc gia có thủ tục hành chính cần truy cứu lý lịch, trong đó yêu cầu họ của bố (hoặc mẹ) và họ của con, hay họ của anh chị em ruột phải giống nhau hoàn toàn 100%. Do đó, nếu ghi cả chữ đệm vào với mục "họ", trong trường hợp chữ đệm của hai bên không giống nhau, thì sẽ có nguy cơ xảy ra trường hợp phía cơ quan xử lý thủ tục của nước sở tại cho rằng không có quan hệ huyết thống hay quan hệ họ hàng do sự khác biệt về "họ" được ghi nhận giữa hai bên. Ở đây, cơ quan sẽ dựa vào việc bố có họ "Hoàng Tăng" mà các con lại có họ "Hoàng Minh", "Hoàng Luyện" hay "Hoàng Dụng", từ đó sẽ cho rằng không có quan hệ bố con hay anh chị em. Điều này khiến các cá nhân phải tự tìm cách khác để bổ sung bằng chứng chứng minh quan hệ, gây lãng phí thời gian, công sức và tiền bạc.
* Với trường hợp người Việt Nam khi nhập tịch quốc gia khác, cơ quan nước sở tại sẽ yêu cầu khai báo rõ phần họ. Về sau khi người gốc Việt này sinh con và muốn khai sinh họ của con theo họ gốc Việt, thì họ của con sẽ phải đúng hoàn toàn với họ mà người gốc Việt này đã khai báo ở thời điểm nhập tịch trước đó. Do đó nếu người gốc Việt này nhầm lẫn chữ đệm là một phần của họ, đặc biệt là nam giới, sau này khi muốn khai sinh con theo họ bố, dù là trai hay gái thì trong họ của con cũng sẽ phải có cả chữ đệm của bố, theo luật của nước sở tại (cơ quan chỉ quan tâm "họ" của bố được ghi chính xác là gì, không cần biết nó có cấu trúc như nào). Người bố ban đầu khai báo khi nhập tịch với họ là "Hoàng Tăng" thì sau này người con cũng phải khai sinh với họ là "Hoàng Tăng" (Hoàng Tăng Bàn, Hoàng Tăng Giám, Hoàng Tăng Thiết, Hoàng Tăng Huyên), giống với họ bố 100%. Vì vậy xác định đúng họ là "Hoàng" và tên riêng là "Tăng Bí" của người bố giúp cho việc khai sinh tên con chỉ cần chung họ "Hoàng" (Hoàng Minh Bàn, Hoàng Minh Giám, Hoàng Luyện Thiết, Hoàng Dụng Huyên), vẫn đúng luật nước sở tại mà không bị ràng buộc phải có thêm chữ "Tăng" vào trong họ của con.
	+ Ví dụ thực tế: *Emil Lê Giang* và *Patrik Lê Giang* là hai anh em sinh ra tại Slovakia, có bố là người gốc Việt tên *Lê Giang Nam* và mẹ là người Slovakia. Do ông Nam khi nhập tịch đã khai báo họ là "Lê Giang" và tên riêng là "Nam" (thay vì chính xác họ là "Lê" và tên riêng là "Giang Nam"), nên tên khai sinh của cả Patrik và Emil đều phải có họ là "Lê Giang" giống với bố theo luật của Slovakia, thay vì họ là "Lê". Tuy nhiên khi nhìn tên đầy đủ "Patrik Lê Giang", mọi người sẽ thường có sự hiểu nhầm họ của Patrik là "Giang" do chữ đệm này đang ở vị trí cuối cùng.

Để thể hiện rõ ràng hơn điều này, từ năm 2023, Cục Quản lý xuất nhập cảnh đã thay đổi kiểu trình bày họ và tên trong hộ chiếu Việt Nam theo cách tách "họ" (*surname*) với "chữ đệm và tên" (*given names*, tức tên riêng) thành hai dòng riêng biệt, thay vì để chung một dòng "họ và tên" (full name) như cũ, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho công dân Việt Nam khi làm thủ tục xuất nhập cảnh, cư trú ở nước ngoài. Việc này giúp các cơ quan chức năng nước ngoài phân định được đâu là họ, đâu là tên riêng của công dân, hoặc tránh nhầm lẫn trong việc giao dịch cũng như cấp giấy tờ cho công dân Việt Nam.

Trường hợp là người có họ kép vốn sẵn như "Âu Dương Lâm" (họ *Âu Dương*), "Tôn Thất Lâm" (họ *Tôn Thất*)... thì có thể ghi chính xác là "Họ: *Âu Dương | Tôn Thất*" và "Tên: *Lâm*". Khi bị đảo họ, cách đảo đúng sẽ là "Lam Ton That", "Lam Au Duong". Phần họ có thể thêm gạch ngang thành "Lam Ton-That", "Lam Au-Duong" hoặc viết liền thành "Lam Tonthat", "Lam Auduong" để chỉ rõ họ kép, ví dụ như *Hoan Ton-That* (Tôn Thất Hoàn). Tuy nhiên vì không còn phổ biến viết gạch nối (-) cho từ ghép hay từ phức trong tiếng Việt như thời kỳ Pháp thuộc, nên ngay từ việc xác định họ thì thường xảy ra việc nhầm họ kép *Tôn Thất* sang họ đơn âm *Tôn* và đảo ngược tên thành "That Lam Ton", còn đảo ngược thành "Lam Ton That" tuy là đảo đúng cho họ kép *Tôn Thất* nhưng không có dấu gạch nối nên dễ bị người phương Tây hiểu nhầm họ là "Thất".

#### Nhầm lẫn "chữ đệm" của người Việt tương tự "middle name" của người phương Tây

Thường có sự đánh đồng một cách rập khuôn rằng "chữ đệm" của người Việt cũng sẽ tương đương "middle name" (tên giữa) của người phương Tây do vị trí ở giữa tên đầy đủ. Tuy nhiên, văn hoá Việt Nam không phải là văn hoá phương Tây, nên "chữ đệm" trong tên người Việt và "middle name" trong tên người phương Tây cũng có sự khác biệt lớn ở vai trò và cách sử dụng:

* Trong tên người Việt, "chữ đệm" không bao giờ sử dụng độc lập mà phải dùng kèm với tên chính khi gọi tên, kể cả khi dùng để phân biệt nhiều người có cùng tên chính. Vì vậy, nó phải luôn đứng trước tên chính, và được gọi là "chữ đệm" hay "tên đệm", không phải gọi là "chữ giữa" hay "tên giữa" giống như cách gọi "middle name" của phương Tây.
* Trong tên phương Tây, tuy "first name" (tên đầu) là tên thường được dùng, "middle name" có vai trò như một tên phụ có thể sử dụng độc lập mà không cần kèm theo "first name". Do đó trong một số trường hợp, "middle name" có thể dùng thay cho "first name", cũng như có thể đảo vị trí với "first name" trong tên pháp lý.

Ví dụ:

* *Nguyễn Xuân Bắc* và *Nguyễn Đình Bắc* (hai cầu thủ bóng đá) trùng họ với tên chính và khác chữ đệm. Để phân biệt khi không gọi đầy đủ tên, người Việt gọi là "Xuân Bắc" và "Đình Bắc", không gọi chỉ bằng mỗi chữ đệm là "Xuân" và "Đình", và cũng không gọi ngược là "Bắc Xuân" và "Bắc Đình". Ngược lại, *Harry Maguire* có tên khai sinh là "Jacob Harry Maguire", và vì thường được gọi là "Harry" thay vì "Jacob", khi đủ 18 tuổi theo luật Anh, anh có thể sửa tên pháp lý thành "Harry Jacob Maguire".
* Ở Việt Nam, *Nguyễn Quang Thọ* có thể được gọi bằng "Quang Thọ" (tên riêng), "Thọ" (tên chính), hoặc "Nguyễn Thọ" (họ với tên chính), không bao giờ được gọi bằng "Quang" (chữ đệm) hay "Nguyễn Quang" (họ với chữ đệm). Còn ở Anh, *James Paul McCartney* nếu không đề cập bằng họ "McCartney", ông có thể được gọi bằng "first name" là "James" hoặc bằng "middle name" là "Paul". Mặc dù theo thông tục thì người Anh hay gọi chi tiết hơn là "James McCartney", thực tế ông được biết tới nhiều hơn dưới tên "Paul McCartney", còn "James McCartney" sau này thường được dùng để gọi một người con của ông là *James Louis McCartney*.

Cùng với đó là việc ghi tên người Việt trong giấy tờ thủ tục tiếng Anh. Ngoài những giấy tờ theo hai mục là *Given Name, Surname* đã đề cập trước đó, tiếng Anh cũng có những giấy tờ mà phần ghi tên được chia làm ba mục tách riêng là *First Name* (bắt buộc)*, Middle Name* (không bắt buộc)*, Last Name* (bắt buộc). Dưới đây là những cách ghi tên các mục mà người Việt thường sử dụng tương ứng:

Ghi tách họ với tên riêng của "Nguyễn Minh Oanh"| Cách | Last Name (bắt buộc) | Middle Name (không bắt buộc) | First Name (bắt buộc) | Đảo ngược theo "tên trước họ sau" đối xứng qua Middle Name | Sắp xếp tên theo "Lexical name order" |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Nguyễn | Minh | Oanh | Oanh Minh Nguyen | Nguyen, Oanh Minh |
| 2 | Nguyễn | *(bỏ trống)* | Minh Oanh | Minh Oanh Nguyen | Nguyen, Minh Oanh |
| Cách | Surname | Given Name | Đảo ngược theo "tên trước họ sau" | Sắp xếp tên theo "Lexical name order" |
| 3 | Nguyễn | Minh Oanh | Minh Oanh Nguyen | Nguyen, Minh Oanh |

Ghi tách họ với tên riêng của "Nguyễn Thị Minh Oanh"| Cách | Last Name (bắt buộc) | Middle Name (không bắt buộc) | First Name (bắt buộc) | Đảo ngược theo "tên trước họ sau" đối xứng qua Middle Name | Sắp xếp tên theo "Lexical name order" |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1a | Nguyễn | Thị Minh | Oanh | Oanh Thi Minh Nguyen | Nguyen, Oanh Thi Minh |
| 1b | Nguyễn | Thị | Minh Oanh | Minh Oanh Thi Nguyen | Nguyen, Minh Oanh Thi |
| 2 | Nguyễn | *(bỏ trống)* | Thị Minh Oanh | Thi Minh Oanh Nguyen | Nguyen, Thi Minh Oanh |
| Cách | Surname | Given Name | Đảo ngược theo "tên trước họ sau" | Sắp xếp tên theo "Lexical name order" |
| 3 | Nguyễn | Thị Minh Oanh | Thi Minh Oanh Nguyen | Nguyen, Thi Minh Oanh |

Với việc rập khuôn "chữ đệm" trong họ tên người Việt là "middle name" như tên người phương Tây, cùng với tục người Việt thường gọi tên đơn âm cuối dẫn đến rập khuôn "first name" phải là tên đơn âm cuối, nhiều người Việt hay ghi tương ứng theo cách 1*.* Cách ghi này dẫn đến kiểu đảo họ tên đối xứng qua phần tên giữa, từ "Nguyễn Minh Oanh" thành "Oanh Minh Nguyen". Tuy nhiên, kiểu đảo tên này sẽ khiến cơ quan phương Tây ghi nhận rằng khi bỏ họ "Nguyen" đi, tên riêng sẽ là "Oanh Minh" thay vì chính xác là "Minh Oanh", và họ tên đảo ngược của cách 1 sẽ khác với cách 3 (khi ghi tên giấy tờ chỉ có hai mục *Given Name, Surname*). Điều này có thể gây rắc rối cho người Việt trong một số trường hợp như:

* Các giấy tờ tại nước ngoài cần sự chính xác đồng nhất với nhau và giống với giấy tờ tại Việt Nam như hộ chiếu, nhưng lúc này tên riêng ở tiếng Anh là "Oanh Minh" lại không giống với tên riêng ở tiếng Việt là "Minh Oanh", và họ tên đảo ngược ở các giấy tờ tiếng Anh cũng bị khác nhau khi có cái (áp dụng cách 1) ghi là "Oanh Minh Nguyen" và cái khác (áp dụng cách 3) ghi là "Minh Oanh Nguyen".
* Họ tên "Nguyễn Minh Oanh" trên mã MRZ ở hộ chiếu Việt Nam và ở mặt sau thẻ căn cước công dân Việt Nam được định dạng theo cú pháp là NGUYEN<<MINH<OANH<<<<, đoạn hai dấu "<<" xác định rằng "surname = NGUYEN" và "given names = MINH OANH" trong máy đọc. Nếu cá nhân điền tên theo cách 1 khi mua vé máy bay, vì cấu trúc tên kiểu phương Tây là "middle name" đứng sau "first name", sẽ khiến cho tên riêng (given names) trên vé bị ghi ngược thành "Oanh Minh" và đang không trùng khớp với tên riêng trong máy đọc hộ chiếu cũng như căn cước là "Minh Oanh". Điều này có thể khiến cá nhân phải bỏ ra chi phí để sửa lại tên riêng, nếu không sẽ có nguy cơ bị từ chối lên máy bay hoặc bị từ chối nhập cảnh.

* Một số cơ quan phương Tây còn sử dụng cách sắp xếp họ tên theo *Lexical name order* với định dạng "Surname, Given name" (ví dụ như bảng xếp hạng kỳ thủ cờ vua của FIDE), dẫn đến việc ở trong nhiều tài liệu khác nhau, tên đảo ngược theo cách 1 là "Oanh Minh Nguyen" sẽ chuyển thành dạng là "Nguyen, Oanh Minh" (bị ngược tên riêng), còn theo cách 3 là "Minh Oanh Nguyen" sẽ chuyển thành dạng khác là "Nguyen, Minh Oanh" (giống với thứ tự họ tên gốc ở tiếng Việt).

Trong thủ tục hành chính phương Tây, *First Name* là bắt buộc, còn *Middle Name* là không bắt buộc. Tuy nhiên *First Name* không bắt buộc chỉ được chứa một từ đơn, khi nó có thể chứa tên ghép bằng nhiều từ đơn (tiếng Anh gọi dạng tên này là "compound given names"). Vì vậy, một số người Việt khác khi ghi tên chia tách ba mục thì ghi tên theo cách 2, bằng cách linh hoạt tận dụng việc *Middle Name* có thể bỏ trống và chuyển hết tên riêng (chữ đệm cùng tên chính) vào *First Name*. Cách ghi này đảm bảo việc đồng nhất với cách 3 khi:

* Giữ cho tên riêng "Minh Oanh" không bị ngược thành "Oanh Minh" trên các giấy tờ và dữ liệu.
* Họ tên từ "Nguyễn Minh Oanh" sẽ theo một cách đảo ngược chung là "Minh Oanh Nguyen".
* *Lexical name order* luôn theo dạng chung là "Nguyen, Minh Oanh".

Hiểu đơn giản cho cách 2, không cần quan tâm ghi gì vào *Middle Name*, chỉ cần chuyển họ ra sau cùng là *Last Name* và phần còn lại (toàn bộ tên riêng) ghi hết nguyên vẹn vào *First Name* là đủ. Mặc dù thứ tự "Minh Oanh Nguyen" có thể khiến cá nhân người Việt bị gọi là *Minh* (hay *Minh Nguyen*) nhiều hơn *Oanh* (hay *Oanh Nguyen*) do góc nhìn của người phương Tây thường gây hiểu nhầm rằng *Minh* là "first name" và *Oanh* là "middle name", cá nhân hoàn toàn có thể yêu cầu xác định lại kiểu gọi tiêu chuẩn cho bản thân bằng một số cách như:

* Yêu cầu gọi chủ yếu là *Oanh*, giải thích rằng *Oanh* mới là "true forename" (tên chính thường dùng, tương tự trường hợp của Harry Maguire hay Paul McCartney ở trên).
* Yêu cầu gọi là *Minh Oanh*, giải thích rằng cá nhân sở hữu "first name" là một "compound names" (tên ghép) *Minh Oanh* và không có "middle name" thực sự.
* Sử dụng dấu gạch nối (hyphen) để nối các từ đơn trong tên riêng thành *Minh-Oanh Nguyen*. Trong tiếng Anh, dấu gạch nối có tác dụng nối hai hoặc nhiều từ đơn thành một từ ghép, giúp người phương Tây nhận biết được một "compound names".

Điều quan trọng hơn cả là việc ghi họ tên theo cách 2 đảm bảo tên pháp lý trên mọi giấy tờ của cá nhân người Việt được đồng nhất với cách 3, và xác định cách viết chính xác từ họ (Nguyễn) và tên riêng (Minh Oanh) ở cả gốc tiếng Việt và bên phía tiếng Anh, so với ghi họ tên theo cách 1.

#### Hình thức và mối liên kết nghĩa

Xét về hình thức: chữ đệm nếu có thường là đơn âm như *Nguyễn **Thị** Minh Khai*, *Nguyễn **Ngọc** Trường Sơn*

Xét về mặt liên kết ngữ nghĩa:

* **Chữ đệm độc lập ngữ nghĩa:** là loại chữ đệm không phối hợp được với tên họ hay tên chính để làm thành từ ghép. Ví dụ với *Nguyễn **Đình** Chiểu* và *Lê **Văn** Sơn* thì từ "Đình" hay "Văn" không thể phối hợp với tên họ hoặc tên chính để làm thành từ kép có một ý nghĩa khác.
* **Chữ đệm phối hợp với tên chính:** hầu hết tên chính người Việt Nam là âm Hán-Việt. Trong văn chương, các từ này được coi là hay hơn các từ Nôm nên khi đặt tên người ta cố gắng lựa chữ đệm nào có thể đi chung với tên chính để có ý nghĩa rộng hơn, tốt đẹp hơn như *Nguyễn **Văn** Minh, Nguyễn **Trọng** Thành Công*...
* **Chữ đệm phối hợp với họ:** rất ít tên người Việt có chữ đệm phối hợp được với tên họ để làm thành từ kép có ý nghĩa như *Hoàng **Kim** Vui*, *Võ **Văn** Trung*...

#### Vai trò của chữ đệm

Chữ đệm không bắt buộc phải có, nên chức năng của nó đôi khi cũng không rõ ràng. Một số chữ đệm có chức năng cơ bản như:

* Phân biệt giới tính: nữ giới với chữ đệm "Thị"; nam giới với chữ đệm "Văn", "Hữu",...
* Phân biệt nhánh trong một dòng họ lớn: Nguyễn Phúc, Ngô Thì,... Về bản chất đây chỉ là rẽ nhánh bằng chữ đệm, không phải là các họ kép chính thống từ đầu như *Tôn Thất* hay *Hoàng Phủ*. Và như đã đề cập trước đó, chữ đệm không mang tính lưu truyền tuyệt đối qua các thế hệ giống như họ, nên nó có thể sẽ bị bỏ đi vào một thế hệ nào đó.
* Thẩm mỹ: một số chữ đệm chỉ có chức năng thẩm mỹ để cho tên riêng được gọi nghe hay hơn và bớt "khô khan", như dùng từ Hán-Việt có ý nghĩa tốt như các từ chỉ vật quý, mùa đẹp, màu đẹp, từ chỉ phẩm hạnh, tài năng: Xuân, Thu, Cẩm, Châu, Hồng, Hoàng, Đức, Hạnh, Đình, Đại...
* Tri ân song thân:
	+ Chữ đệm lấy từ họ của mẹ (hoặc bố): hầu hết người Việt đều mang họ bố, nên có một số lượng được đặt chữ đệm từ họ mẹ như một sự tri ân như *Trần **Lê** Quốc Toàn* (có mẹ là Lê** Thị Quỳnh Nga*), hoặc ngược lại khi mang họ mẹ và chữ đệm theo họ bố như *Cao **Pendant** Quang Vinh* (mẹ là Cao** Ngọc Châu,* người Việt Nam, còn Pendant là họ của người bố gốc Pháp).
	+ Chữ đệm lấy từ họ gốc khi thay đổi họ tên: người đi làm con nuôi một nhà họ nào đó thì lấy họ nhà ấy, và chuyển họ gốc của bản thân sang làm chữ đệm.
	+ Lấy chữ đệm của bố hoặc mẹ làm chữ đệm cho con: *Cù **Huy** Cận* (bố) > *Cù **Huy** Hà Vũ* (con),...
	+ Lấy tên chính hay toàn bộ tên riêng của bố hoặc mẹ làm chữ đệm cho con: *Nguyễn **Cao Kỳ (bố) > *Nguyễn **Cao Kỳ** Duyên* (con),...

### Tên chính

Tên chính là tên dùng để xác định chính xác một cá nhân và nó mang một ý nghĩa mà người khai sinh gửi gắm tới cá nhân đó. Trong tên của người Việt, tên chính luôn ở vị trí cuối cùng.

Tên chính thường có 1 âm tiết như Ngô **Quyền**, Chu Văn **An**, Tôn Nữ Thị **Ninh**, hoặc 2 âm tiết như Nguyễn Phúc **Vĩnh San**, Trương **Mỹ Hoa**, Nguyễn Thị **Kim Ngân**...

Lưu ý tên chính khác với tên thường gọi ở cuối. Người Việt có tập quán gọi tên đơn âm cuối cùng, nhưng nhiều trường hợp chỉ riêng tên đơn âm cuối là chưa đủ mà nó cần phải kết hợp với một phần tên đứng trước (mà thường bị hiểu nhầm là chữ đệm) mới tạo nên tên chính mang ý nghĩa đích thực. Ví dụ:

* *Nguyễn Ngọc Trường Sơn*, tên người này phân tích đúng sẽ là họ: "Nguyễn"; chữ đệm: "Ngọc"; tên chính: "Trường Sơn" (nghĩa là "núi dài"). Do tập quán thường gọi chữ cuối cùng là "Sơn", nên thường có sự hiểu nhầm rằng chữ đệm là "Ngọc Trường" (không có ý nghĩa gì) và tên chính là "Sơn".
* *Trương Mỹ Hoa*, tên người này phân tích đúng sẽ là họ: "Trương"; tên chính: "Mỹ Hoa" (nghĩa là "bông hoa đẹp"), và không có chữ đệm. Do tập quán thường gọi chữ cuối cùng là "Hoa", nên thường có sự hiểu nhầm rằng "Mỹ" là một chữ đệm.

#### Đặc điểm

Tên chính của người Việt thường có những đặc điểm sau:

* **Có lựa chọn và có lý do**:
	+ Người Việt Nam quan niệm tên chính là một bộ phận gắn chặt với người mang tên đó. Tục ngữ có câu: "Xem mặt đặt tên", bởi vậy khi đặt tên người ta thường chọn lựa kỹ và căn cứ đặc điểm, giới tính, hoàn cảnh gia đình, dòng họ, quê hương xã hội, ước vọng bố mẹ... mà chọn, không đặt tùy tiện. Ngoài ra còn có những cái tên theo ngày kỷ niệm, theo sự kiện như "Quốc Khánh" (cho trẻ sinh ngày 2/9), "Thống Nhất" (cho trẻ sinh ngày 30/4),...
	+ Tuy nhiên, nhiều bố mẹ đặt tên con tuỳ tiện vì cảm xúc nhất thời, lý do rất vô nghĩa mà không suy nghĩ cho tương lai của con như:
		- Chọn tên để ghi dấu biến cố xảy ra: lấy số tiền bị phạt do sinh đẻ vượt kế hoạch để đặt tên cho con như "Mai Phạt Sáu Nghìn Rưởi" hoặc "Mai Phạt Ba Ngàn Rưởi".
		- Chọn tên con chỉ để xả giận cho bản thân bố mẹ khi gặp chuyện bức xúc trong cuộc sống: Dương Thị Ly Tan, Lê Thị Vô Lý, Võ Thị Xin Thôi, Hoàng Thị Hoãn, Nguyễn Thị Nghĩa Trang, Trần Uất Hận, Trần Trường Hận, Vũ Văn Hận Đời...
		- Đặt tên "độc lạ", "nghe rất hoành tráng", nhưng thực tế quá dài, gây khó nhớ và khó lưu trữ trên giấy tờ: Lê Hoàng Hiếu Nghĩa Đệ Nhất Thương Tâm Nhân, Đào Thị Long Lanh Kim Ánh Dương,...
		- Lấy tên người yêu cũ hoặc kẻ thù để đặt tên.
		- Lấy tên dịch bệnh, virus để đặt tên con: Nguyễn Cô Vy ("Cô Vy" là đọc tắt kiểu Việt hóa cho "Coronavirus" và tên dịch bệnh COVID-19).
		- Đặt tên con chỉ vì sở thích của bản thân: Đỗ Rê Mon (vì ông bố thích đọc Doraemon), Phan Hết Gas hết Số (vì ông bố thích đua xe),...
* **Số lượng phong phú**: So với họ và chữ đệm, tên chính phong phú hơn về số lượng. Do có tính lựa chọn, những cái tên mang nghĩa tích cực thường được chọn nhiều hơn những cái tên mang nghĩa tiêu cực đối với cả hai giới tính. Ví dụ, những cái tên như: Mạnh, Dũng, Tuấn, Phương, Dung, Hạnh... thì luôn phổ biến hơn những tên là Lừa, Bịp, Dốt, Sầu, Đau...
* **Âm Hán-Việt giữ vai trò chủ đạo**: hầu hết người Việt sử dụng các từ vựng theo âm Hán-Việt cho tên, thay vì dùng từ vựng theo âm thuần Việt. Ví dụ như *Mỹ Hoa* (thay vì "Hoa Đẹp"), *Kim Ngân* (thay vì "Vàng Bạc"), *Kim Chi* (thanh vì "Cành Vàng"), *Hải Yến* (thay vì "Én Biển"), *Trường Sơn* (thay vì "Núi Dài"), *Quang Hải* (thay vì "Biển Sáng"),...
* **Có sự xác định giới tính**: Về nguyên tắc, tên chính của nam nữ không có gì để phân biệt. Tuy nhiên căn cứ vào ý nghĩa của tên chính ấy, phối hợp tên chính với chữ đệm và dựa vào thói quen có thể phán đoán tương đối một tên là nam hay nữ.
	+ Tên nữ thường là tên loài hoa: Mai, Lan, Cúc, Hoa, Hương...; tên loài chim đẹp có tiếng hót hay: Yến, Oanh...; tên đá quý: Bích, Ngọc, Trân...; tên loại vải quý: Nhung, Gấm, Là, Lụa...; từ ngữ chỉ đức tính: Hạnh, Thảo, Hiền, Dung...; hay từ ngữ có âm thanh nhẹ nhàng, có ý nghĩa hoa mỹ: Vân, Thúy, Diễm, Lệ, Nguyệt, Nga, Trang, Huyền, Ngân...
	+ Tên nam thường được chọn trong các tiếng biểu lộ được sự mạnh mẽ về thể xác lẫn tinh thần. Tên nam thường là tiếng chỉ sức mạnh: Cương, Cường, Hùng, Tráng, Dũng...; tiếng chỉ trí tuệ: Thông, Minh, Trí, Tuệ, Quang, Sáng...; tiếng chỉ đức hạnh: Nhân, Trung, Tín, Lễ, Nghĩa, Công, Hiệp, Phúc... hay tiếng chỉ tiền tài danh vọng: Phú, Quý, Kim, Tài, Danh, Đạt... hay chỉ địa vật như Sơn, Giang, Lâm, Hải, Dương...; hoặc một số từ có âm hưởng mạnh mẽ như Long, Quốc...
	+ Ngoài ra còn có tên trung tính (cả nam và nữ đều dùng được) được người Việt Nam sử dụng khá phổ biến như Anh, An, Bình, Hà, Khánh, Linh, Lương, Nguyên, Tâm, Thanh, Tú. Trong các trường hợp này có thể phân biệt giới tính của tên thông qua chữ đệm, ví dụ như Quốc Khánh là tên nam (nghệ sĩ hài Quốc Khánh) còn Ngân Khánh là tên nữ (diễn viên Ngân Khánh).
* **Kị huý**: tuy đã có sự giảm bớt so với thời phong kiến qua việc người không thân thiết cũng gọi nhau bằng tên cuối thay vì họ, việc kị huý của người Việt vẫn còn áp dụng ở nhiều gia tộc, khi đặt tên không được trùng với tên thần thánh, vua chúa, những người thuộc thế hệ trước của gia đình, gia tộc. Ngoài ra dù Bộ Tư pháp chưa có văn bản nào chính thức quy định việc cấm đặt tên theo các chính khách, danh nhân..., nhưng điều này gần như trở thành luật "bất thành văn" trong việc đặt tên. Ví dụ, nếu đặt tên là Hồ Chí Minh, Võ Nguyên Giáp... thì chắc chắn sẽ khó được chấp nhận trong xã hội Việt Nam.

#### Tục lệ đặt tên

Ở Việt Nam, thời hạn đặt tên cho con - tính từ ngày sinh - thay đổi theo từng vùng. Người Kinh, theo phong tục xưa thì không đặt tên ngay khi đứa trẻ mới chào đời mà chỉ gọi nôm na như thằng cu, cái nhỏ, thằng Tèo, cái Tộp... (những tên này hiện nay ít được sử dụng. Nếu có thì sẽ xảy ra khi một người lớn tuổi gọi một đứa trẻ hoặc trẻ vị thành niên khi không biết tên của người đó), hoặc một cái tên gì đó xấu xí trong vòng 100 ngày để ma quỷ khỏi bắt nó đi. Ở Huế nói riêng, đúng 100 ngày sau mới làm lễ tạ ơn "mười hai bà mụ" bấy giờ mới đặt tên húy. Tên húy là tên chính thức của mỗi người, thường do bố mẹ đặt. Tên chính còn được gọi là tên húy, tên thật, hay tên khai sinh.

Một số địa phương khác, trong dịp tế tổ, các gia đình có con cháu mới sinh sắm sửa cơi trầu, chai rượu, hương hoa, lễ vật đến nhà thờ họ yết cáo tiên tổ và vào sổ họ cho các con trai trước lễ yết cáo, ngày đó mới có tên húy chính thức, được họ hàng công nhận. Trong khi vào sổ họ phải đối chiếu gia phả để xem có trùng tên các vị tiên tổ hoặc ông bà chú bác trong nội thân hay không. Nếu có tức là phạm húy thì phải đổi tên. Ở nông thôn, các vị có uy vọng trong làng, trong họ thường được dân chúng biếu trầu rượu và nhờ đặt tên cho con. Người đặt tên được gia đình đó nhớ ơn suốt đời.

Theo nghị định 158/2005/NĐ-CP ngày 27 tháng 12 năm 2005 của Chính phủ Việt Nam về đăng ký và quản lý hộ tịch, trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày sinh con; bố, mẹ có trách nhiệm đi khai sinh cho con; nếu bố mẹ không thể đi khai sinh thì ông bà hoặc những người thân thích khác đi khai sinh cho trẻ.

#### Những cách chọn tên chính phổ biến

* Chọn tên có liên hệ với họ tên bố, mẹ hoặc anh, chị: Nghị hay Đồng (tên bố là Hội); Điểm hay Đài (khi tên chị là Trang)...
* Chọn tên liên hệ đến ngành nghề, sản phẩm: Sĩ, Nông, Công, Thương; Cột, Kèo, Rui, Mèn...
* Lấy số thứ tự: Một, Hai, Ba... hay Nhất (Đại), Nhị, Tam...
* Lấy tên động vật thực vật: Loan, Phụng, Sơn Ca...; Hồng, Lan, Huệ...
* Tên mang ý nghĩa tốt đẹp: Phúc, Lộc, Thọ, Đoan, Trang, Tuyết, Trinh, Hiền, Thương, Hùng, Dũng, Bảo, Trân, Trọng, Châu...
* Tên biểu lộ bố con cùng huyết thống ví dụ tên các chúa Trịnh: Kiểm, Tùng, Tráng, Tạc, Căn, Cương, Giang, Doanh, Sâm, Cán, Khải đều thuộc bộ Mộc còn tên các chúa Nguyễn: Kim, Hoàng, Nguyên, Lan, Tần, Trăn, Chu, Trú đều thuộc bộ Thủy...
* Theo địa danh nơi sinh: *Ngụy Như Kontum*
* Theo thời gian sinh như *Xuân*, *Hạ*, *Thu*, *Đông*; hoặc *Tý*, *Sửu*, *Dần*... hoặc; *Giáp*, *Ất*, *Bính*...
* Lấy tiếng nước ngoài như: Phạm Bá Rose, Vũ Thị Noel, Đặng Thị Milla... Tuy nhiên, tên dạng này sẽ không được luật pháp Việt Nam công nhận do không đúng cấu trúc chính tả và từ vựng tiếng Việt.
* Nhận tên theo một bài thơ để phân biệt thế hệ: như vua Minh Mạng đã làm một bài thơ và quy định cho con cháu phải đặt tên theo bài thơ đó:

>
> *Miên, Hồng, Ưng, Bửu, Vĩnh*
> *Bảo, Quý, Định, Long, Trường*
> *Hiền, Năng, Kham, Kế, Thuật*
> *Thế, Thụy, Quốc, Gia, Xương*.
>

Theo bài thơ trên, tên các hoàng tử thuộc dòng đế, mỗi thế hệ sẽ dùng một bộ chữ.

Lúc mới sinh, các trẻ sơ sinh thường được gọi bằng tên quai nôi hay tên cúng cơm như: Tèo, Tộp, Út, Thôi, Nữa, Gắng, Ráng... và cũng có thể là Tom, Henry, Ghita, Mary... Chỉ tên chính được ghi trong giấy khai sinh khi đăng ký và trong mọi hồ sơ về sau này.

## Quy định về họ tên trong luật pháp Việt Nam

Bộ luật Dân sự Việt Nam ban hành ngày 24 tháng 11 năm 2015 là bộ luật mới nhất quy định về họ tên trong luật pháp Việt Nam, với 3 điều luật được quy định trong phần thứ nhất (Những quy định chung), chương III (Cá nhân), mục 2 (Quyền nhân thân):

* Điều 26: Quyền có họ, tên.
* Điều 27: Quyền thay đổi họ.
* Điều 28: Quyền thay đổi tên.

### Quyền có họ, tên

1. Cá nhân có quyền có họ, tên (bao gồm cả chữ đệm, nếu có). Họ, tên của một người được xác định theo họ, tên khai sinh của người đó.
2. Họ của cá nhân được xác định là họ của cha đẻ hoặc họ của mẹ đẻ theo thỏa thuận của cha, mẹ; nếu không có thỏa thuận thì họ của con được xác định theo tập quán. Trường hợp chưa xác định được cha đẻ thì họ của con được xác định theo họ của mẹ đẻ.
	* Trường hợp trẻ em bị bỏ rơi, chưa xác định được cha đẻ, mẹ đẻ và được nhận làm con nuôi thì họ của trẻ em được xác định theo họ của cha nuôi hoặc họ của mẹ nuôi theo thỏa thuận của cha mẹ nuôi. Trường hợp chỉ có cha nuôi hoặc mẹ nuôi thì họ của trẻ em được xác định theo họ của người đó.
	* Trường hợp trẻ em bị bỏ rơi, chưa xác định được cha đẻ, mẹ đẻ và chưa được nhận làm con nuôi thì họ của trẻ em được xác định theo đề nghị của người đứng đầu cơ sở nuôi dưỡng trẻ em đó hoặc theo đề nghị của người có yêu cầu đăng ký khai sinh cho trẻ em, nếu trẻ em đang được nuôi dưỡng tạm thời tại cơ sở nuôi dưỡng.
	* Cha đẻ, mẹ đẻ được quy định tại Bộ luật này là cha, mẹ được xác định dựa trên sự kiện sinh đẻ; người nhờ mang thai hộ với người được sinh ra từ việc mang thai hộ theo quy định của Luật hôn nhân và gia đình.
3. Việc đặt tên bị hạn chế trong trường hợp xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác hoặc trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự quy định tại Điều 3 của Bộ luật này.
	* Tên của công dân Việt Nam phải bằng tiếng Việt hoặc tiếng dân tộc khác của Việt Nam; không đặt tên bằng số, bằng một ký tự mà không phải là chữ.
4. Cá nhân xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự theo họ, tên của mình.
5. Việc sử dụng bí danh, bút danh không được gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.

### Quyền thay đổi họ

1. Cá nhân có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền công nhận việc thay đổi họ trong trường hợp sau đây:
	* Thay đổi họ cho con đẻ từ họ của cha đẻ sang họ của mẹ đẻ hoặc ngược lại.
	* Thay đổi họ cho con nuôi từ họ của cha đẻ hoặc mẹ đẻ sang họ của cha nuôi hoặc họ của mẹ nuôi theo yêu cầu của cha nuôi, mẹ nuôi.
	* Khi người con nuôi thôi làm con nuôi và người này hoặc cha đẻ, mẹ đẻ yêu cầu lấy lại họ cho người đó theo họ của cha đẻ hoặc mẹ đẻ.
	* Thay đổi họ cho con theo yêu cầu của cha đẻ, mẹ đẻ hoặc của con khi xác định cha, mẹ cho con.
	* Thay đổi họ của người bị lưu lạc đã tìm ra nguồn gốc huyết thống của mình.
	* Thay đổi họ theo họ của vợ, họ của chồng trong quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài để phù hợp với pháp luật của nước mà vợ, chồng người nước ngoài là công dân hoặc lấy lại họ trước khi thay đổi.
	* Thay đổi họ của con khi cha, mẹ thay đổi họ.
	* Trường hợp khác do pháp luật về hộ tịch quy định.
2. Việc thay đổi họ cho người từ đủ 9 tuổi trở lên phải có sự đồng ý của người đó.
3. Việc thay đổi họ của cá nhân không làm thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự được xác lập theo họ cũ.

### Quyền thay đổi tên

1. Cá nhân có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền công nhận việc thay đổi tên trong trường hợp sau đây:
	* Theo yêu cầu của người có tên mà việc sử dụng tên đó gây nhầm lẫn, ảnh hưởng đến tình cảm gia đình, đến danh dự, quyền, lợi ích hợp pháp của người đó.
	* Theo yêu cầu của cha nuôi, mẹ nuôi về việc thay đổi tên cho con nuôi hoặc khi người con nuôi thôi làm con nuôi và người này hoặc cha đẻ, mẹ đẻ yêu cầu lấy lại tên mà cha đẻ, mẹ đẻ đã đặt.
	* Theo yêu cầu của cha đẻ, mẹ đẻ hoặc người con khi xác định cha, mẹ cho con.
	* Thay đổi tên của người bị lưu lạc đã tìm ra nguồn gốc huyết thống của mình.
	* Thay đổi tên của vợ, chồng trong quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài để phù hợp với pháp luật của nước mà vợ, chồng người nước ngoài là công dân hoặc lấy lại tên trước khi thay đổi.
	* Thay đổi tên của người đã xác định lại giới tính, người đã chuyển đổi giới tính.
	* Trường hợp khác do pháp luật về hộ tịch quy định.
2. Việc thay đổi tên cho người từ đủ 9 tuổi trở lên phải có sự đồng ý của người đó.
3. Việc thay đổi tên của cá nhân không làm thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự được xác lập theo tên cũ.

### Thủ tục

Những cái tên gây nhầm lẫn, phiền toái, phản cảm, ảnh hưởng xấu đến cuộc sống tinh thần... làm cho người mang tên khó hòa nhập với cuộc sống, có thể xin đổi lại, theo điều 28 của Bộ Luật Dân sự 2015, dù việc này có thể gặp rắc rối khi thay đổi cho đồng bộ các giấy tờ liên quan như sổ hộ khẩu, học bạ, chứng minh nhân dân, giấy tờ nhà đất, xe cộ...

Thẩm quyền đăng ký việc thay đổi họ, tên, chữ đệm; cải chính họ, tên, chữ đệm, ngày, tháng, năm sinh; xác định lại dân tộc đó được đăng ký trong bản chính giấy khai sinh là ủy ban nhân dân cấp tỉnh, nơi đăng ký hộ khẩu thường trú hoặc nơi đã đăng ký khai sinh của người có đơn yêu cầu.

Người xin thay đổi, cải chính hộ tịch phải nộp đơn (theo mẫu quy định) và xuất trình các giấy tờ sau đây: bản chính giấy khai sinh, sổ hộ khẩu gia đình (hoặc giấy đăng ký tạm trú có thời hạn hoặc giấy xác nhận cư trú của cơ quan công an) của người có đơn yêu cầu, chứng minh nhân dân.

Thời hạn giải quyết là 15 ngày, kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ.

### Những trường hợp phải thay đổi tên xảy ra trong lịch sử

Trong lịch sử Việt Nam, một lượng người Việt đã thay đổi tên do một trong các nguyên nhân sau:

* Phạm húy vua: Phan Văn San do trùng tên húy vua Duy Tân (Nguyễn Phúc Vĩnh San) nên phải đổi thành Phan Bội Châu.
* Được vua đổi tên: vua có lệ ban tên (tứ danh) cho các quan được vua chiếu cố. Nguyễn Hễ (tiến sĩ cập đệ nhất danh khoa Giáp Tuất 1514) được vua Lê Tương Dực đổi tên là Nguyễn Đức Lượng; Nguyễn Văn Chương được vua Tự Đức đổi là Nguyễn Tri Phương.
* Một số người do thi hỏng nên đổi tên. Nguyễn Thắng thi hội hai lần không đỗ nên đổi thành Nguyễn Khuyến, Trần Duy Uyên thi hương hỏng nên đổi là Trần Tế Xương, rồi Trần Cao Xương và, cuối cùng, quay lại Trần Tế Xương.
* Tên xấu đổi thành tên đẹp.
* Trốn tránh không để chính quyền biết được nhân thân như:
	+ Trốn lính: Một số người ở miền Nam Việt Nam trước 1975 đổi tên, đổi ngày tháng năm sinh để trốn lính.
	+ Đổi tên để hoạt động cách mạng.
	+ Trốn lệnh truy nã, trốn nợ, trốn vợ chồng, muốn rũ bỏ một quãng đời trước đó (thường kèm theo di chuyển nơi ở).

Việc đăng ký tên được thực hiện tại mỗi làng xã qua lệ mỗi năm khai số hộ, đàn ông 18 tuổi gọi là hoàng nam, từ 20 tuổi trở lên gọi là đại nam để phục vụ việc thu thuế thân. Nếu là phụ nữ, phải cải trang thành nam thì mới có tên để đăng ký dự thi, trường hợp tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ là một ví dụ. Bố bà vì tiếc tài con gái, cho cải trang thành nam để đi học và đổi thành tên *Nguyễn Du*.

Từ khoa thi năm 1829 học trò ứng thi phải khai đủ tên họ, lý lịch ông bố ba đời trên mặt quyển, lời khai phải được lý trưởng chứng nhận. Những người có ông bố ba đời làm nghề xướng ca, hay can án trộm cắp, hoặc làm giặc đều không được đi thi, cho nên nhiều người muốn đi thi đành phải thay tên đổi họ. Thời nhà Lê có khi lý trưởng còn phải ra tận trường thi để nhận diện thí sinh, tránh những vụ nhờ người đi thi hộ. Nhiều người ở xa đến kỳ thi không kịp về nguyên quán để thi cũng phải khai gian nên năm 1832 lại có đạo dụ cấm không được đổi tên họ quê quán để đi thi.

Lệ quy năm 1831 định rằng họ tên, quê quán phải được duyệt xét cho tường tận, đích xác rồi quan Trấn mới đóng ấn triện vào, sau đó Học quan mới chuyển quyển thi vào trường.

## Các loại tên khác

## Xưng hô tên của người Việt

Cách xưng hô cho tên của người Việt thay đổi theo các tầng lớp trong xã hội, ngoài ra thay đổi theo tuổi tác, giới tính... Ngày nay, người Việt hay dùng tên đơn âm ở cuối để xưng hô, gọi, giao tiếp và rất ít dùng họ (trừ những người đặc biệt có tầm ảnh hưởng rất lớn tới chính trị, kinh tế - xã hội Việt Nam như Hồ Chí Minh - *"Bác Hồ"*).

Trong môi trường cần sự chuyên nghiệp và trang trọng như một chương trình hay sự kiện, hoặc đề cập tới người có danh tiếng, để tránh cho tên bị gọi một cách "trống không" hay "khô khan", người Việt dùng đầy đủ họ và tên, hoặc dùng hai âm tiết trong tên để xưng hô, và tuỳ từng trường hợp chữ "Thị" có thể bị lược bỏ. Ví dụ:

| Tên đầy đủ | Cách xưng tên thường thấy | Cách xưng tên không thường thấy |
| --- | --- | --- |
| Nguyễn Thị Hương | Nguyễn Thị Hương Nguyễn Hương | Thị Hương |
| Nguyễn Lan Hương | Nguyễn Lan Hương Lan Hương Nguyễn Hương |  |
| Nguyễn Thị Lan Hương | Nguyễn Thị Lan Hương Lan Hương Nguyễn Hương | Thị Lan Hương |

### Đối với vua chúa

#### Đối với vua

* Gọi bằng họ và miếu hiệu: Lý Thái Tổ, Lê Thánh Tông (có trường hợp đặc biệt như vua Lê Đại Hành, trong đó "Đại Hành" không phải là miếu hiệu mà là từ thường dùng để xưng hoàng đế mới băng hà, song vì vua kế vị là Lê Long Đĩnh không đặt thụy hiệu, miếu hiệu nên "Đại Hành" trở thành hiệu của vua Lê Hoàn luôn).
* Gọi bằng họ kèm niên hiệu: Trần Trùng Quang, Lê Chiêu Thống,...
* Gọi bằng niên hiệu: Quang Trung, Gia Long, Tự Đức hoặc thêm từ "vua" vào trước trở thành: vua Quang Trung, vua Gia Long, vua Tự Đức...
* Gọi bằng thụy hiệu: Lý Chiêu Hoàng, Trần Giản Định,...
* Gọi bằng tên chính thức (cách gọi phổ biến): Hồ Quý Ly, Mạc Đăng Dung,...

#### Đối với chúa

* Gọi bằng tên tước và tên chính: Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát, Định Vương Nguyễn Phúc Thuần, có trường hợp chỉ cần gọi tước như "Hiền Vương" (Nguyễn Phúc Tần).
* Dùng từ "chúa" và tên thường gọi: Chúa Sãi, Chúa Hiền...
* Gọi bằng tên chính thức: Nguyễn Hoàng, Trịnh Sâm...
* Gọi bằng họ kèm chữ "Vương": Nguyễn Vương (chỉ Nguyễn Phúc Ánh trong giai đoạn trước khi lên ngôi).

### Đối với nho sĩ, quan lại

#### Nho sĩ

* Dùng tự, hiệu và thêm từ "tiên sinh": Băng Hồ tiên sinh (Trần Nguyên Đán); Tố Như tiên sinh (Nguyễn Du)...
* Dùng biệt hiệu: La Sơn Phu tử (Nguyễn Thiếp)
* Dùng tên chức vụ và tên quê: Uy Viễn tướng công (Nguyễn Công Trứ)
* Dùng từ chỉ học vị và tên quê: Trạng Bùng (Phùng Khắc Khoan), Tam nguyên Yên Đổ (Nguyễn Khuyến)...
* Dùng từ chỉ học vị và phẩm hàm: Trạng Trình (Nguyễn Bỉnh Khiêm)
* Dùng từ chỉ học vị và tên chính: Nghè Tân, Tú Xương, Đồ Chiểu, Thủ khoa Huân...
* Dùng chức vụ và nơi làm việc của chồng: Bà Huyện Thanh Quan.

#### Quan lại

* Dùng chức vụ và tên chính: Nghị Quế, Hương Điểm, Xã Tài, Đề Thám,..
* Dùng phẩm hàm và tên chính: Thiên hộ Dương, Bá Nọn...
* Chỉ gọi chức vụ: Binh, Cai, Đội, Lý (lý trưởng), Bạ (chưởng bạ), Tham (tham tá)...
* Chỉ gọi phẩm hàm: Ôn Như Hầu, Thiếu (thái tử thiếu bảo), Hường (hồng lô tự khanh), Cửu (cửu phẩm), Bát (bát phẩm)...

### Đối với lãnh tụ, trí thức

#### Đối với lãnh tụ

* Dùng từ xưng hô và họ: Cụ Phan (Phan Bội Châu); Cụ Huỳnh (Huỳnh Thúc Kháng)..., trong một vài trường hợp, từ xưng hô lại trở thành danh từ riêng như từ "Bác": Bác Hồ; Bác Tôn...
* Dùng họ và phẩm hàm: Trần Hưng Đạo
* Dùng họ kết hợp chức vụ: Hồ Chủ tịch, Ngô Tổng thống (Ngô Đình Diệm)...
* Cách phổ biến hơn là dùng danh từ chỉ chức vụ hoặc quân hàm và họ tên đầy đủ: Chủ tịch Tôn Đức Thắng, Thủ tướng Phạm Văn Đồng, Đại tướng Võ Nguyên Giáp...

#### Đối với trí thức

* Dùng học hàm, học vị và tên chính: Giáo sư Cẩn, Tiến sĩ Dương, Kỹ sư Hòa, Bác sĩ Long...
* Dùng học hàm, học vị và họ tên: Phó giáo sư Nguyễn Nguyên Trứ, Giáo sư Tiến sĩ Trần Kim Thạch...
* Có khi dùng họ và từ "quân" để gọi: Lê quân, Phạm quân... (cách gọi này ngày nay hiếm gặp).
* Một số phụ nữ được gọi theo tên chồng: Bà Ngô Bá Thành, Bà Nguyễn Phước Đại...

### Đối với văn nghệ sĩ

* Dùng tự, hiệu hoặc bút danh và họ tên đầy đủ: Ưu Thiên Bùi Kỷ, Thuần Phong Ngô Văn Phát...
* Đơn giản chỉ dùng bút danh, nghệ danh: Đông Hồ, Út Trà Ôn...
* Dùng từ chỉ ngành nghề và bút danh, nghệ danh: Nhà thơ Tố Hữu, nghệ sĩ Kim Cương, ca sĩ Hồng Vân...
* Dùng họ và tự, hiệu: Nguyễn Tố Như, Lê Thọ Xuân...
* Dùng biệt hiệu, biệt danh, nghệ danh: Ưng Hoàng Phúc, Bảo Thy, Sơn Tùng M-TP, Soobin Hoàng Sơn, Quang Anh Rhyder,...

### Đối với tu sĩ

#### Phật giáo

* Dùng từ chỉ chức vụ và pháp tự, pháp hiệu: Ni sư Trí Hải, Thượng toạ Thích Tuệ Sĩ, Hòa thượng Thích Đức Nhuận...

#### Công giáo

* Dùng từ chỉ chức vụ và họ tên thật: Linh mục Võ Thành Trinh, Hồng y Trịnh Văn Căn...
* Dùng từ chỉ chức vụ, tên thánh và họ tên thật: Tổng giám mục Phaolô Nguyễn Văn Bình...
* Đơn giản dùng từ chỉ chức vụ và tên chính: Cha Trinh, Giám mục Bình...
* Đơn giản dùng từ chỉ chức vụ và tên thánh: Cha Phan-xi-cô,Cha Giu-se...

#### Cao Đài giáo

* Dùng từ để chỉ chức vụ, Thánh danh: Đầu sư Thái Bộ Thanh, Đầu sư Thượng Sáng Thanh, Đầu sư Ngọc Nhượn Thanh, Nữ Đầu sư Hương Thanh, Nữ Đầu sư Hương Hiếu...

#### Tin lành

* Dùng từ chỉ chức vụ và tên các vĩ nhân (Cựu Ước): Mục sư Isaac,Truyền Đạo Daniel...
* Dùng từ chỉ chức vụ và tên thật: Mục sư Phạm Đình Nhẫn
* Đơn giản dùng từ chỉ chức vụ và tên: Mục sư Nhẫn

### Xưng hô trong dân thường

### Gọi theo họ tên

* Dùng tên chính: Ngọc, Lan, Mai, Hoa... áp dụng khi người lớn tuổi gọi người nhỏ tuổi hơn (như bố mẹ gọi con, cô chú gọi cháu, thầy cô giáo gọi học sinh...) hoặc giữa những người có quan hệ gần gũi thân thiết với nhau.
* Dùng tên chính sau một từ xưng hô: anh Hoa, chị Mai, cô Thắm, cụ Tâm (người có vai vế thấp gọi người có vai vế cao hơn hoặc người nhỏ tuổi gọi người lớn tuổi hơn buộc phải gọi theo hình thức này) hay thằng Minh, con Liễu... (người lớn tuổi gọi người nhỏ tuổi hơn).
* Dùng tên chính và thêm những từ ni những nhân vật lịch sử: Phan Đình Phùng, Tống Duy Tân...

#### Gọi theo ngôi thứ

* Dùng từ xưng hô và thứ bậc (trong gia đình của người mang tên): anh Cả, thằng Hai, chị Ba, con Bảy, dượng Mười... như Cả Đỏ (Nguyễn Lương Bằng), Bảy Cường (Phạm Hùng), Sáu Dân (Võ Văn Kiệt). Đặc biệt, người miền Nam (chỉ người miền Nam) gọi con trưởng là "Hai", gọi con thứ nhì là "Ba"...
* Dùng thứ bậc và tên chính: Ba Khiết, Tư Hồng...
* Dùng từ xưng hô, thứ bậc và tên chính: anh Tư Rô, bác Cả Hồng...

#### Gọi kèm tên vợ hoặc chồng

* Út Tịch là tên của bà Nguyễn Thị Út, có chồng tên là Tịch.
* Vợ chồng xưng hô: anh-em, mình-tôi, ông xã-bà xã, mẹ nó-bố nó...

##### Gọi theo tên chồng

Đối với một số vùng nông thôn ở miền Bắc, người ta thường gọi vợ một người nào đó theo tên của chồng. Chẳng hạn chồng là A vợ là B nhưng người ta gọi B là "bà A". Cách gọi này thông dụng đến nỗi có khi những ai con cháu của bà B cũng không biết được tên thật của bà B.

Tuy nhiên, phụ nữ Việt Nam khi kết hôn vẫn giữ và dùng tên họ riêng theo khai sinh mà không đổi theo tên họ nhà người chồng.

#### Gọi theo tên con

* Ở miền Nam Việt Nam người ta thường gọi gắn tên con đầu lòng theo kiểu: "danh từ xưng hô + từ chỉ thứ bậc + tên chính con đầu lòng": chị Hai Tùng, anh Ba Hiển...
* Ở nhiều vùng thuộc tỉnh Thanh Hoá, những người đã lên chức ông bà (hoặc đã già) cũng được gọi gắn tên con đầu lòng nhưng không kèm từ chỉ thứ bậc. Ví dụ ông Dương, bà Dương là tên thường gọi của bố và mẹ anh Dương. Nhưng khi đã qua đời thì không được gọi theo tên con nữa mà gọi theo tên khai sinh, còn gọi là "tên cúng cơm".
* Ở nông thôn miền Bắc Việt Nam bố, mẹ thường gọi nhau theo tên hoặc tên tục của con: bố thằng A, mẹ cái B, bố cái Đĩ, bu con Cún... Cách gọi này không áp dụng đối con cái hoặc với người ngoài gia đình.

### Thuật ngữ công tác

Ở Việt Nam, thuật ngữ xưng hô gọi nhau bằng đồng chí cũng khá phổ biến do ảnh hưởng từ Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa, nhất là miền Bắc và Bắc Trung Bộ. Người ta thường gọi nhau khi làm việc bằng từ *Đồng chí + Tên gọi*, ví dụ như: đồng chí Nam, đồng chí An, đồng chí công an... mặc dù người được gọi là đồng chí không nhất thiết phải là Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam.

### Xưng hô khuyết danh

Trong giao tiếp hằng ngày, nếu không cần thiết, người Việt thường xưng hô khuyết danh với nhau (chỉ gồm đại từ nhân xưng, không tên gọi). Trong nhiều ngôn ngữ khác, tiếng Anh chẳng hạn, đại từ nhân xưng không minh định vị trí và địa vị của từng cá nhân, nhưng áp dụng trong mọi trường hợp; nhưng Tiếng Việt là một trong những ngôn ngữ có lượng đại từ nhân xưng vô cùng nhiều, làm cho cách xưng hô này trở nên phức tạp. Tuy nhiên, điều này lại đóng góp tích cực vào việc duy trì đạo đức, trật tự của gia đình và xã hội, là đặc trưng riêng cho ngôn ngữ.
Ví dụ: người mẹ nói chuyện với con gái mình thì tự xưng là *u (cách dùng cũ ở một phần miền Bắc), mẹ (ở miền Bắc, Bắc Trung Bộ, một phần nhỏ Nam Trung Bộ)*, *má (ở miền Nam)*, hay một từ tương tự nào đó và gọi con gái mình bằng *con*... Người nói và người nghe đều xác định được vị trí đích thực của mình không thể nhầm lẫn được.

Ví dụ:

| Trạng thái | Ngôi thứ nhất | Ngôi thứ hai | Ngôi thứ ba |
| --- | --- | --- | --- |
| Số ít | Số nhiều | Số ít | Số nhiều | Số ít | Số nhiều |
| Trung hòa | tôi | chúng tôi | bạn | các bạn | người đó | họ, những người đó |
| Có cảm tình | con, cháu, em... | chúng con, chúng cháu, chúng em... | mẹ, bà, anh... | các chị, các anh... | ông ấy, cô ấy, anh ấy... | các anh ấy, các bác ấy... |
| Không cảm tình | tao | bọn tao, chúng tao... | mày, mi... | chúng bay, chúng mày, bọn mày, bọn mi... | hắn, nó, y... | bọn nó, bọn hắn, lũ... |

## Tên người dân tộc thiểu số

## Đọc thêm

* *Đời sống văn hóa gia tộc*, tác giả Lê Nguyễn Lưu, Nhà xuất bản Thuận Hóa, 2006.
* *Họ và tên người Việt Nam*, tác giả PGS.TS Lê Trung Hoa, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, xuất bản năm 2005
* *Từ điển chức quan Việt Nam*, tác giả Đỗ Văn Ninh, Nhà xuất bản Thanh niên, xuất bản năm 2006
* *Tên người Chăm Nam Bộ*, tác giả Đinh Thị Hòa Lưu trữ ngày 17 tháng 11 năm 2010 tại Wayback Machine

## Chú thích

### Ghi chú

### Tham Khảo

## Liên kết ngoài