Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nội thân vương Muneko

| Nội thân vương Muneko |
| --- |
| Hoàng hậu Nhật Bản |
| Tại vị | 1158-1159 |
| Tiền nhiệm | Fujiwara no Kinshi |
| Kế nhiệm | Nội thân vương Yoshiko |
| Thông tin chung |
| Sinh | 1126 |
| Mất | 1159 (62-63 tuổi) |
| Thân phụ | Thiên hoàng Toba |
| Thân mẫu | Fujiwara no Tamako |

**Nội thân vương Muneko** (統子内親王(Thống Tử nội thân vương), Nội thân vương Muneko 1126 -1189), còn được gọi là **Jōsaimon-in** (上西門院(Thượng Tây Môn viện), Jōsaimon-in) là một Nội thân vương và Hoàng hậu Nhật Bản.

Bà là con gái của Thiên hoàng Toba với Trung cung Fujiwara no Tamako. Bà giữ trách nhiệm tư tế Saiin tại Đền Kamo trong những năm 1127-1132. Bà đã từ bỏ chức vụ nữ tư tế vì lý do sức khỏe.

Bà cũng được biết đến như là Hoàng hậu tạm thời của cháu trai mình, Thiên hoàng Nijō trong khi chờ bổ nhiệm một Hoàng hậu chính thức. Bà đã nghỉ hưu khi cháu trai bà có một Hoàng hậu mới, là người chị gái cùng cha khác mẹ của bà, Nội thân vương Yoshiko.

## Tham khảo
# Fujiwara no Kinshi (Go-Shirakawa)

| Tokudaiji Kinshi 徳 (とく)大 (だい)寺 (じ) 忻 (きん)子 (し) |
| --- |
| Hoàng hậu Nhật Bản |
| Tại vị | 4 tháng 11 năm 1303 - 10 tháng 9 năm 1308 |
| Thông tin chung |
| Sinh | 1283 Heian-kyō (Kyōto) |
| Mất | 16 tháng 2 năm 1352(1352-02-16) (68–69 tuổi) Heian-kyō (Kyōto) |
| Phối ngẫu | Thiên hoàng Go-Nijō |
| Hoàng tộc | Yamato |
| Thân phụ | Tokudaiji Kintaka (徳大寺金鷹) |
| Thân mẫu | Fujiwara no Yoshiko (藤原喜子, *Fujiwara no Yoshiko*) |

**Fujiwara No Kinshi** (徳大寺忻子 hoặc 藤原 (ふじわら)忻子(Đức Thái Tự Hân Tử và Đằng Nguyên Tự Hân Tử), Fujiwara No Kinshi), còn được gọi là Chōrakumon-in (長楽 (ちょうらく)門 (もん)院 (いん)(Tràng Lạc Môn Viên), *Chōrakumon-in* ) là một nữ hoàng của Thiên hoàng Go-Nijō.

Cô ấy là con gái lớn của Daijō daijin Tokudaiji Kintaka. Mẹ cô là Fujiwara no Yoshiko (藤原 (ふじわら)喜 (ばす)子 (し)(Đằng Nguyên Hi Tử), *Fujiwara no Yoshiko*), con gái thứ ba của Naidaijin Sanjō Kinchika.

Năm 1303, Kinshi trở thành phu nhân triều đình của Hoàng đế Go-Nijō. Cô ấy đã đạt được vị trí của chūgū vào cuối năm đó. Tuy nhiên, cô không sinh con hoàng đế. Năm 1308, Go-Nijō chết, và Kinshi trở thành một nữ tu. Năm 1311, cô được ban cho cái tên Chōrakumon-in.

Cô mất ở năm 1352, hưởng thọ 70 tuổi.

## Chú thích
# Kết trị (ngôn ngữ học)

Trong ngôn ngữ học, **kết trị**, **ngữ trị**, hay **diễn trị** (tiếng Anh: *valency*) là số lượng và các loại diễn tố phụ thuộc vào một đơn vị ngôn ngữ nào đó, chẳng hạn một động từ. Lucien Tesnière được cho là người đã thiết lập khái niệm này trong ngôn ngữ học.

## Các loại kết trị

Có nhiều loại kết trị, chẳng hạn:

* Em gái đi ngủ: 1 diễn tố (cô gái).
* Bạn nam đá quả bóng: 2 diễn tố (bạn nam, quả bóng).
* Tôi tặng em bông hoa: 3 diễn tố (tôi, em, bông hoa).

Một số ngôn ngữ có thể có kết trị nhiều hơn ba diễn tố.

Kết trị cũng quan tâm đến phạm trù của các diễn tố, chẳng hạn diễn tố có thể là một động từ ("*đá bóng* rất là vui") hay một mệnh đề ("*việc nó đi ăn cắp ăn trộm* chẳng liên quan gì đến tôi").

## Tham khảo
# Ngữ hệ Na-Dené

| Ngữ hệ Na-Dené
 |
| --- |
| Athabaskan–Eyak–Tlingit |
| Phân bố địa lý | Bắc Mỹ |
| Phân loại ngôn ngữ học | Dené–Enisei?* **Ngữ hệ Na-Dené**
 |
| Ngữ ngành con | * Tlingit
* Athabaska–Eyak
 |
| Glottolog: | `atha1245` |
|  |

**Ngữ hệ Na-Dené** (cũng được gọi là **Nadene**, **Na-Dene**, **Athabaska–Eyak–Tlingit**, **Tlina–Dene**) là một ngữ hệ thổ dân châu Mỹ bao gồm nhóm ngôn ngữ Athabaska, tiếng Eyak, và tiếng Tlingit. Một giả thuyết cũ rằng tiếng Haida cũng thuộc về hệ này nay được xem là sai.

Năm 2008, có một đề xuất việc kết hợp hệ Na-Dené (gồm Haida) với hệ Enisei tại Siberia thành hệ Dené–Enisei, đề xuất này nhận được một số học giả đồng thuận. Năm 2014, có ý kiến rằng ngôn ngữ Na-Dené và Enisei có tổ tiên chung là một ngôn ngữ tại Beringia, tức khu vực nằm giữa Bắc Mỹ và châu Á.

## Tên gọi

Edward Sapir là người tạo nên thuật ngữ *Na-Dene* để chỉ ngữ hệ kết hợp giữa nhóm Athabaska, tiếng Tlingit và tiếng Haida (sự tồn tại của tiếng Eyak chưa được ông biết tới vào thời điểm đó).

## Phân chia

Ngữ hệ Na-Dené gồm hai nhánh, Tlingit và Athabaskan–Eyak:

* Tlingit: 700 người nói (Michael Krauss, 1995)
* Athabaska–Eyak
	+ Eyak: người bản ngữ cuối cùng qua đời năm 2008
	+ Athabaska
		- Bắc
		- Bờ Thái Bình Dương
		- Nam

Những nhà ngôn ngữ học đồng quan điểm với Edward Sapir cho rằng tiếng Haida cũng thuộc hệ này, và rằng tiếng Haida tạo nên một nhánh riêng của chính nó, Athabaskan–Eyak–Tlingit tạo thành nhánh còn lại. Nhóm Athabaska phân bố rộng rãi nhất, với những người nói cư ngụ tại Alberta, British Columbia, Manitoba, Các Lãnh thổ Tây Bắc, Nunavut, Saskatchewan, Yukon, Alaska, Oregon, bắc California, Tây Nam Hoa Kỳ và xa về phía nam đến tận Bắc Mexico.

Phân nhóm Athabaska Nam bao gồm tiếng Navajo và tất cả các ngôn ngữ Apache. Tiếng Eyak từng được nói tại trung nam Alaska; người nói cuối cùng mất năm 2008. Tiếng Navajo chắc chắn là ngôn ngữ phổ biến nhất hệ, hiện diện ở Arizona, New Mexico, và các vùng khác tại Tây Nam Hoa Kỳ.

## Chú thích
# Kịch bản phim

**Kịch bản phim** (hay còn gọi là **kịch bản văn học**) là khâu đầu tiên của việc sản xuất ra một bộ phim, có thể được phỏng theo (chuyển thể) một tác phẩm khác như tiểu thuyết, vở kịch hay truyện ngắn, hoặc có thể là một tác phẩm gốc. Nó bao gồm kịch bản phim điện ảnh và kịch bản phim truyền hình.

Người viết kịch bản được gọi là nhà biên kịch.

..

## Khái niệm

Theo từ điển tiếng Việt do Giáo sư Hoàng Phê chủ biên, Nxb Khoa học xã hội định nghĩa: *"Kịch bản là vở kịch ở dạng văn bản".*

Mỗi loại hình văn học nghệ thuật, điện ảnh hay truyền hình (có thể coi truyền hình cũng là một loại hình mang tính chất nghệ thuật, bởi truyền hình là sự kết hợp của điện ảnh và báo chí) đều có những đặc thù riêng, đặc trưng và tính chất riêng. Vì thế, khái niệm kịch bản đi vào từng loại hình được biến hoá sao cho phù hợp với những tính chất đặc trưng riêng của nó. Do đó, nó có nhiều hình thức biểu hiện đa dạng chứ không phải chỉ là vở kịch ở dạng vản bản, vấn đề này chúng tôi xin đề cập phân tích ở những phần sau.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Kịch bản phim: Chiếc chìa khóa chưa mở được cửa?
* Phim dở, lỗi tại biên kịch hay đạo diễn?

### Những giải thưởng dành cho kịch bản phim

* Những kịch bản hay nhất
* 100 kịch bản hay nhất Lưu trữ ngày 30 tháng 6 năm 2006 tại Wayback Machine
* 101 kịch bản hay nhất theo Writer Guild Lưu trữ ngày 11 tháng 7 năm 2006 tại Wayback Machine
* Casablanca - Kịch bản phim xuất sắc nhất mọi thời đại
* Những giải Oscar dành cho kịch bản phim Lưu trữ ngày 13 tháng 5 năm 2006 tại Wayback Machine
# Song đề

Bức tranh biếm họa thể hiện William Ewart Gladstone đang trong tình thế tiến thoái lưỡng nan - nếu ông cố trèo qua tường để tránh con chó dữ thì ông sẽ đối mặt với cơn thịnh nộ của người đàn ông phía bên kia tường, và ngược lại.
**Song đề** (tiếng Hy Lạp: δίλημμα, đọc là **dilemma**, tức "song mệnh đề") hay **tiến thoái lưỡng nan** là một vấn đề đưa ra 2 khả năng có thể xảy ra, không có khả năng nào chắc chắn đúng hoặc không có khả năng nào đúng hơn khả năng nào.

## Thuật ngữ học

Thuật ngữ *song đề* (*dilemma*) được cho là do Gabriel Nuchelmans (1922–1996) rút ra được từ các bản dịch sau này của văn bản logic thường được gọi là *Dialectica*, tác giả của nó là Lorenzo Valla sống vào thế kỷ 15. Valla tuyên bố rằng đó là từ tương đương trong tiếng Latinh của từ Hy Lạp *dilemmaton*. Nuchelmans lập luận rằng nguồn có khả năng là từ văn bản logic ra đời khoảng năm 1433 của George xứ Trapezous (1395–1486). Nuchelmans cũng kết luận rằng Valla đã cố đưa vào lại vùng Tây Latinh một kiểu luận cứ không còn được sử dụng.

Từ mới của Valla không được chấp nhận ngay lập tức vì người phương Tây lúc bấy giờ vẫn ưu tiên sử dụng thuật ngữ *complexio* của Cicero, cùng với từ *conversio* để chỉ sự rối tung rối mù của lý luận có tính tiến thoái lưỡng nan. Dù vậy, với sự ủng hộ của Juan Luis Vives thì từ *dilemma* đã được áp dụng rộng rãi vào cuối thế kỷ 16.

Ở dạng "bạn chỉ được chọn A hoặc B" — ở đây mỗi A và B là một mệnh đề dẫn đến một vài kết luận khác — và nếu áp dụng với tiền đề không đúng thì sẽ tạo ra song đề sai, tức là một dạng của ngụy biện. Song đề thường được sử dụng như là "phép tam đoạn luận có sừng" (horned syllogism) để phân biệt với lối sophist có tên tiếng Latinh là *cornutus*. Việc sử dụng từ *sừng* (*horn*) được cho là bắt nguồn từ cuốn sách *Paraphrases* (1548) của Nicholas Udall, dịch từ thuật ngữ Latinh *cornuta interrogatio*.

## Áp dụng

Song đề đôi khi được sử dụng như một biện pháp tu từ. C. S. Peirce đã đưa ra định nghĩa về *luận cứ song đề* (*dilematic argument*) là bất kỳ luận cứ nào dựa vào quy luật bài trung, hay luật loại trừ cái thứ ba.

### Trong logic

Trong mệnh đề logic, *song đề* được áp dụng cho một nhóm các quy tắc suy luận mà bản thân chúng có cơ sở vững chắc hơn là ngụy biện. Chúng đều có 3 tiền đề, và bao gồm cả song đề xây dựng (constructive dilemma) và song đề hủy diệt (destructive dilemma). Những luận cứ như vậy có thể bị bác bỏ bằng cách chỉ ra tiền đề để phân biệt — "sừng của song đề" — trên thực tế là tiền đề không chắc chắn bởi vì nó có thể thể hiện một song đề sai. Nếu bạn được yêu cầu chỉ chọn "A hoặc B" thì bạn có thể phản bác lại bằng cách chứng minh rằng thực ra vẫn còn nhiều lựa chọn hơn. Phá vỡ thành công tiền đề đó được gọi là "thoát khỏi sừng của song đề".

## Tham khảo

## Liên kết ngoại

* Tư liệu liên quan tới Dilemmas tại Wikimedia Commons
# Giáo hội Kitô giáo

Minh họa thời trung cổ của các *giáo hội* từ Hortus deliciarum của Herrad of Landsberg (thế kỷ 12)
Giáo hội Kitô giáo là một thuật ngữ giáo hội học thường được các Kitô hữu (đặc biệt là khối Kháng Cách) sử dụng để chỉ toàn thể cộng đồng những người tin theo Chúa Kitô trong suốt lịch sử. Theo quan điểm này, *Giáo hội Kitô giáo* không đại diện cho một giáo phái cụ thể mà là sự hiệp thông của tất cả các tín hữu.

## Các quan điểm về Giáo hội

Tùy theo truyền thống thần học, định nghĩa về Giáo hội có sự khác biệt rõ rệt:

1. Các giáo hội như Công giáo Rôma, Chính thống giáo Đông phương, Chính thống giáo Cổ Đông phương và Giáo hội Phương Đông tin rằng Giáo hội là một thực thể hữu hình, một tổ chức lịch sử cụ thể. Họ coi Giáo hội là một *societas perfecta* (xã hội hoàn hảo) được thánh hóa bởi ân sủng siêu nhiên.
2. Truyền thống Kháng Cách thường hiểu Giáo hội là một *thực tại vô hình*, không đồng nhất với bất kỳ tổ chức trần thế hay mạng lưới giáo phái cụ thể nào.
3. Lý thuyết Nhánh phổ biến trong Anh giáo, quan điểm này đánh đồng Giáo hội với tập hợp các nhóm có chung những yếu tố cơ bản về giáo lý và thực hành, dù khác biệt về cơ cấu tổ chức.

## Bốn đặc tính của Giáo hội

Theo Kinh tin kính Nicene, Giáo hội có bốn dấu ấn (đặc tính) cốt lõi:

1. Một thể thống nhất trong đức tin và giáo lý.
2. Một cộng đoàn được tách biệt và thánh hóa bởi Thiên Chúa.
3. Mang tính phổ quát, chứa đựng sự đầy đủ của chân lý.
4. Có nguồn gốc, giáo lý và phẩm trật kế thừa từ các Tông đồ.

## Nguồn gốc thuật ngữ

Trong Tân Ước, từ *Giáo hội* thường được dịch từ tiếng Hy Lạp cổ là *ἐκκλησία* (ekklēsia), nguyên nghĩa là một *hội đồng* hoặc *cộng đoàn tập hợp*.

Thuật ngữ này xuất hiện 114 lần trong Tân Ước, được sử dụng để chỉ các cộng đoàn địa phương lẫn Giáo hội theo nghĩa phổ quát. Theo truyền thống, chỉ những người giữ đức tin chính thống mới được xem là thuộc về *Giáo hội thực sự*. Tuy nhiên, khái niệm *chính thống* cũng có sự khác biệt giữa các truyền thống, khi nhiều giáo hội đều tự nhận mình là người gìn giữ chân lý đúng đắn.

## Tham khảo
# Bảng xếp hạng đại học thế giới Quacquarelli Symonds

*Bảng xếp hạng đại học thế giới QS*| Tổng biên tập | Ben Sowter (Người đứng đầu nghiên cứu) |
| Biên tập viên tòa soạn | Craig O'Callaghan |
| Thể loại | Giáo dục đại học |
| Tần suất | Hàng năm |
| Nhà xuất bản | Quacquarelli Symonds Limited |
| Phát hành lần đầu | 2004 (hợp tác với *THE*) 2010 (tự mình) |
| Quốc gia |  Anh Quốc |
| Ngôn ngữ | tiếng Anh |
| Website | www.topuniversities.com |

**Bảng xếp hạng đại học thế giới Quacquarelli Symonds** (tiếng Anh: **QS World University Rankings**) là bảng xếp hạng thường niên về thứ hạng các trường đại học trên thế giới của tổ chức giáo dục Quacquarelli Symonds (QS) - Anh Quốc.

**Bảng xếp hạng đại học thế giới QS** được đánh giá là một trong những bảng xếp hạng có uy tín và ảnh hưởng hàng đầu thế giới.

## Chú thích

## Liên kết ngoài

* Quacquarelli Symonds official website
* Full rankings 2011/12
* QS Intelligence Unit Blog Lưu trữ ngày 29 tháng 10 năm 2021 tại Wayback Machine — blog on rankings and higher education from the team that compiles the QS World University Rankings
* Interactive maps comparing the QS World University Rankings with the Academic Ranking of World Universities and Times Higher Education rankings
# Người bản địa

Những người đàn ông và các cậu bé người bản địa Úc trước nhà ở, Groote Eylandt, khoảng năm 1933
Một người Navajo trên lưng ngựa ở thung lũng Monument, Arizona
Người Inuit trong *qamutik* truyền thống, Cape Dorset, Nunavut, Canada
**Người bản địa** hay **thổ dân** dùng để chỉ những quần thể người sống nguyên thủy và đầu tiên hay là lâu đời tại một địa phương nào đó. Ví như nguồn gốc của phần lớn các dân tộc Việt Nam được nhà sử học, khảo cổ học hàng đầu, *Giáo sư Hà Văn Tấn* khẳng định là *người bản địa*.

Tuy nhiên trên thế giới *quá trình thực dân hóa*, đặc biệt là thời kỳ xâm chiếm thuộc địa của các nước tư bản phát triển, đã để lại những hậu quả nặng nề cho người bản địa, trong đó có một số dân tộc đã bị tuyệt chủng bởi các dịch bệnh và quá trình khai phá thuộc địa của các nước thực dân châu âu. Các cuộc đấu tranh sinh tồn dẫn đến vào cuối thế kỷ 20, với nỗ lực của các tổ chức quốc tế như Liên Hợp Quốc, đã ra đời các luật đặc biệt để bảo vệ quyền lợi của người bản địa tại các nước có mức thực dân hóa cao, mà theo đó thì *người bản địa* được quan niệm như sau:

**Người bản địa** là những quần thể *cư dân đặc biệt được bảo vệ theo luật pháp* quốc tế hoặc quốc gia, là có một tập hợp các quyền cụ thể dựa trên các mối quan hệ lịch sử của họ vào một lãnh thổ đặc biệt, và bản sắc văn hóa, lịch sử của họ từ các quần thể khác. Các luật được dựa trên kết luận rằng một số người dân bản địa rất dễ bị khai thác, ra bên lề và áp bức bởi các quốc gia được hình thành từ các quần thể thuộc địa hoặc do chi phối chính trị, các nhóm dân tộc khác nhau.
Văn bản quốc tế nổi tiếng nhất về người bản địa là *Công ước về Bộ lạc và Dân tộc Bản địa* do Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) đưa ra vào năm 1989 còn được biết đến như *Công ước ILO 169*, hoặc dạng viết tắt *C169.*

Công ước này là tiền thân của *Tuyên bố về Quyền của người Bản địa* (Declaration on the Rights of Indigenous Peoples) do Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua trong phiên thứ 61 tại trụ sở LHQ ở thành phố New York vào ngày 13 tháng 9 năm 2007. Nó được ban hành để hướng dẫn các quốc gia thành viên có chính sách thích hợp để tôn trọng các quyền tập thể người bản địa, chẳng hạn như văn hóa, bản sắc, ngôn ngữ, tiếp cận việc làm, y tế, giáo dục, và các nguồn tài nguyên thiên nhiên.

## Từ nguyên

## Người và ngôn ngữ bản địa

## Chú thích

## Tham khảo

## Xem thêm

* Danh sách ngôn ngữ
* Công ước về Bộ lạc và Dân tộc Bản địa

## Liên kết ngoài

* Awareness raising film by Rebecca Sommer for the Secretariat of the UNPFII Lưu trữ ngày 5 tháng 3 năm 2012 tại Wayback Machine
* "First Peoples" from PBS
# Loại trừ xã hội

Một người đàn ông vô gia cư ở Paris.
**Loại trừ xã hội** (social exclusion) hay **lề hóa xã hội** (social marginalisation) hay **lề hóa** là sự bất lợi xã hội và xuống hạng bên lề xã hội hay bị đẩy ra rìa xã hội. Nó là một thuật ngữ được sử dụng rộng rãi ở châu Âu và lần đầu tiên được sử dụng ở Pháp. Nó được sử dụng trên các lĩnh vực bao gồm giáo dục, xã hội học, tâm lý học, chính trị và kinh tế. Loại trừ xã hội là quá trình các cá nhân bị chặn (hoặc từ chối truy cập đầy đủ) các quyền, cơ hội và tài nguyên khác nhau thường có sẵn cho các thành viên của một nhóm khác nhau, và là cơ sở để hội nhập xã hội và tuân thủ các quyền của con người trong đó nhóm (ví dụ: nhà ở, việc làm, chăm sóc sức khỏe, sự tham gia của công dân, sự tham gia dân chủ và quá trình đáo hạn).

Sự tha hóa hoặc tước quyền do loại trừ xã hội có thể được kết nối với tầng lớp xã hội, chủng tộc, màu da, tôn giáo, nguồn gốc dân tộc, tình trạng giáo dục, mối quan hệ thời thơ ấu, mức sống, và quan điểm chính trị, và ngoại hình. Các hình thức phân biệt đối xử như vậy cũng có thể áp dụng cho người khuyết tật, người thiểu số, người LGBTQ +, người sử dụng ma túy, người bảo vệ chăm sóc thể chế, người già và trẻ nhỏ. Do đó, bất cứ ai xuất hiện đi chệch khỏi bất kỳ cách nào từ các chuẩn mực nhận thức của dân số đều có thể trở thành đối tượng của các hình thức loại trừ xã hội thô hoặc tinh tế.

Kết quả của loại trừ xã hội là các cá nhân hoặc cộng đồng bị ảnh hưởng bị ngăn cản tham gia đầy đủ vào đời sống kinh tế, xã hội và chính trị của xã hội nơi họ sinh sống. Điều này có thể dẫn đến sự kháng cự dưới hình thức biểu tình, phản đối hoặc vận động hành lang từ những người bị loại trừ ra khỏi xã hội.

## Tham khảo
# Bị thể (ngữ pháp)

Trong ngôn ngữ học, **bị thể** (tiếng Anh: patient) là 'thành phần tham gia' trong tình huống mà trong đó có hành động thực hiện lên trên thành phần đấy, bị thể là vai ngữ nghĩa mà trong hành động thì 'thành phần tham gia' có đóng vai đấy. Đôi khi, "bị thể" còn được gọi là "chủ đề" (theo góc nhìn ngữ nghĩa học).

Khi cần phân biệt kĩ, người ta dùng từ "bị thể" để chỉ 'tiếp thể' bị thay đổi trạng thái ("I *crushed* **the car**") và dùng từ "chủ đề" để chỉ 'tiếp thể' không bị thay đổi trạng thái ("I *have* **the car**"). Theo định nghĩa đó thì 'động từ tĩnh' là tác động lên chủ đề, còn 'động từ động' là tác động lên bị thể.

## Lý thuyết

Thông thường, tình huống được biểu hiện bằng câu, hành động trong câu thì được biểu hiện bằng động từ, và bị thể thì được biểu hiện bằng ngữ đoạn danh từ.

Ví dụ, trong câu "Jack ate the cheese", "the cheese" là bị thể. Trong những ngôn ngữ nhất định, bị thể được 'biến cách', còn không thì được đánh dấu để biểu thị vai ngữ pháp của nó. Ví dụ trong tiếng Nhật, bị thể thường hay được đặt phụ tố bằng trợ từ *o* (hiragana を) khi dùng với ngoại động từ chủ động, và bằng trợ từ *ga* (hiragana が) khi dùng với nội động từ bị động hoặc tính từ. Mặc dù tiếng Anh hiện đại không đánh dấu vai ngữ pháp cho danh từ (thay vào đó dùng trật tự từ), vai bị thể vẫn được thể hiện một cách bất quy tắc bằng nhiều cách khác; ví dụ, bằng các hình vị "-en", "-ed", hay "-ee", như trong "eaten", "used", hoặc "payed".

Bị thể hay bị nhầm lẫn với 'bổ ngữ trực tiếp'. Tuy nhiên, có sự khác biệt đáng kể. Bị thể là một tính chất ngữ nghĩa, được định nghĩa dựa theo ý nghĩa của ngữ đoạn; còn 'bổ ngữ trực tiếp' là một tính chất cú pháp, được định nghĩa dựa theo vai của ngữ đoạn trong cấu trúc của câu. Ví dụ, trong câu "The dog bites the man", "the man" vừa là bị thể vừa là bổ ngữ trực tiếp. Trái lại, trong câu "The man is bitten by the dog" có cùng nghĩa với câu vừa rồi nhưng lại có cấu trúc ngữ pháp khác, thì "the man" vẫn là bị thể, nhưng bây giờ lại đóng vai là chủ ngữ của câu; và "the dog" giờ không còn là chủ ngữ mà chỉ là chủ thể hoặc tác thể.

## Ghi chú thuật ngữ

## Tham khảo
# Các tập hợp không giao nhau

Hai tập hợp rời nhau hay hai tập không có phần tử chung.
Trong toán học, hai tập hợp gọi là không giao nhau khi chúng không có phần tử nào chung. Tương tự, hai tập không giao nhau là các tập có phép giao giữa chúng là một tập hợp rỗng.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
## Các ví dụ

1. Phần bù của tập hợp A trong tập hợp B C*AB** và tập hợp **A**
2. Tập hợp bất kỳ **A** và tập hợp rỗng  **WIKINIUM\_MATH\_PH\_2**

## Xem thêm

* Tập hợp
* Số nguyên tố cùng nhau

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_4

| Các chủ đề chính trong toán học |
| --- |
| Nền tảng toán học | Đại số | Giải tích | Hình học | Lý thuyết số | Toán học rời rạc | Toán học ứng dụng | Toán học giải trí | Toán học tô pô | Xác suất thống kê |
# Nhóm ngôn ngữ Sami

| Ngữ chi Sami |
| --- |
| Ngữ chi Sámi, ngữ chi Saami |
| Sử dụng tại | Phần Lan, Na Uy, Nga, Thuỵ Điển |
| Khu vực | Sápmi |
| Dân tộc | Người Sami |
| Phân loại | Ngữ hệ Ural* Finn-Perm?
	+ **Ngữ chi Sami**
 |
| Ngôn ngữ tiền thân | Sami nguyên thủy
* **Ngữ chi Sami**
 |
| Địa vị chính thức |
| Ngôn ngữ chính thức tại | Na Uy; được công nhận là ngôn ngữ thiểu số tại nhiều nơi ở Phần Lan, Thuỵ Điển. |
| Mã ngôn ngữ |
| ISO 639-2 | `smi` |
| ISO 639-3 | tùy trường hợp: `sma` – Nam `sju` – Ume `sje` – Pite `smj` – Lule `sme` – Bắc `sjk` – Kemi `smn` – Inari `sms` – Skolt `sia` – Akkala `sjd` – Kildin `sjt` – Ter |
| Glottolog | `saam1281` |
| Phân bố hiện tại của các ngôn ngữ Sami: 1. Nam Sami, 2. Sami Ume, 3. Sami Pite, 4. Sami Lule, 5. Bắc Sami, 6. Sami Skolt, 7. Sami Inari, 8. Sami Kildin, 9. Sami Ter. Vùng vàng sậm là nơi công nhận ngôn ngữ Sami là ngôn ngữ thiểu số hay chính thức. |

**Ngữ chi Sami** (còn viết là **Sámi**, **Saami**) là một phân nhóm ngôn ngữ Ural, là tiếng nói của người Sámi miền Bắc Âu (bắc Phần Lan, Na Uy, Thuỵ Điển cùng vùng viễn tây bắc Nga). Tuỳ theo cách thức phân chia, có thể có trên mười ngôn ngữ Sami. Trong tiếng Anh, tên gọi của ngữ chi này có nhiều biến thể, gồm *Sámi*, *Sami*, *Saami*, *Saame*, *Sámic*, *Samic*, *Saamic*, cùng với đó là ngoại danh *Lappish* và *Lappic*. Hai từ cuối, cùng với *Lapp*, nay được coi là mang ý miệt thị.

## Phân bố

Ngữ chi Sami là một nhánh của ngữ hệ Ural. Theo quan điểm truyền thống, ngữ chi Sami có quan hệ gần nhất với ngữ chi Finn (Sammallahti 1998). Quan điểm này đang chịu sự nghi ngờ từ một số học giả; họ cho rằng bằng chứng chứng minh cho sự tồn tại của ngôn ngữ Finn-Sami nguyên thủy không vững chắc như đã tưởng, nét tương đồng giữa hai bên là tiếp xúc qua lại trong khu vực.

Về quan hệ nội tại, ngữ chi Sami chia ra hai nhánh con: tây và đông. Hai nhánh này lại tách ra những nhánh con, rồi ra từng ngôn ngữ. (Sammallahti 1998: 6-38.) Một phần vùng ngôn ngữ Sami là một dãy phương ngữ mà ở đó hai dạng ngôn ngữ kề nhau thông hiểu nhau ở mức độ nào đó, nhưng ở cách xa thì không hiểu được nhau. Ngược lại, cũng có ranh giới ngôn ngữ rõ rệt, chẳng hạn giữa tiếng Bắc Sami, tiếng Sami Inari, tiếng Sami Skolt, người nói không thể hiểu nhau nếu không tích cực học hoặc tiếp xúc trong thời gian dài. Sự hình thành ranh giới ngôn ngữ như vậy có lẽ là kết quả của việc người nói ít tiếp xúc với nhau trong quá khứ.

### Nhóm ngôn ngữ Sami Tây

* Tây Nam
	+ Nam Sami (600)
		- Phương ngữ Åsele
		- Phương ngữ Jämtland
	+ Sami Ume (20)
* Tây Bắc
	+ Tây Bắc Lõi
		- Sami Pite (20)
		- Sami Lule (1.000–2.000)
	+ Bắc Sami (20.000)
		- Sami Torne
		- Sami Finnmark
		- Sami duyên hải

### Nhóm ngôn ngữ Sami Đông

Ngôn ngữ Sami và các khu định cư ở Nga:
  Skolt (*Notozersky*)
  Akkala (*Babinsky*)
  Kildin
  Ter

* Đất liền
	+ Sami Inari (400)
	+ Sami Kemi (tử ngữ)
	+ Sami Skolt (420)
	+ Sami Akkala (tử ngữ)
	+ Sami Kainuu (tử ngữ)
* Bán đảo
	+ Sami Kildin (500)
	+ Sami Ter (2–10)

*Số liệu ở trên chỉ là xấp xỉ.*

## Chú thích