Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Người Yami

Yami| Tao |
| --- |
|  |
| Tổng dân số |
| ~ 4.500 @2019 |
| Khu vực có số dân đáng kể |
| Đảo Lan Tự, Đài Loan |
| Ngôn ngữ |
|  Tiếng Yami (Tao), Quan thoại |
| Tôn giáo |
| Tôn giáo truyền thống |
| Người Ivatan, thổ dân Đài Loan  |

**Người Yami** (tiếng Trung: 雅美族; bính âm: *Yǎměi zú*, Hán Việt: *Nha Mĩ tộc*), còn gọi là **người Tao** (tiếng Trung: 達悟族; bính âm: *Dá wù zú*, Hán Việt: *Đạt Ngộ tộc*) , là một dân tộc Nam Đảo sống trên hòn đảo nhỏ bé Lan Tự, Đài Loan. Họ thường được gọi là người Yami, theo cách một nhà nhân loại học gọi họ. Tuy vậy, cư dân trên đảo gọi bản thân là người "Tao". Người Tao có quan hệ với thổ dân Đài Loan lẫn người Philippines, và vẫn gìn giữ phong tục tập quán riêng.

Năm 2019 Joshua Project ghi nhận dân số Yami khoảng 4.500 người.

Người Tao trên đảo sinh nhai bằng nghề đánh bắt cá. Sự gắn kết giữa người Tao với nghề đánh cá và biển cả không đơn thuần là sinh tồn. Lối sống truyền thống dần hao mòn do sự di dân sang đảo lớn Đài Loan nhằm tìm kiếm việc làm và theo đuổi giáo dục.

## Nguồn gốc

Nguồn gốc người Tao chưa được làm rõ. Tuy vậy, họ được cho là gần gũi với cư dân quần đảo Philippines hơn với thổ dân Đài Loan. Giả thuyết thường gặp là tổ tiên người Tao rời quần đảo Batan của Philippines, đến sống trên đảo Lan Tự chừng 800 năm trước. Giả thuyết này dựa trên nét tương đồng ngôn ngữ giữa người Tao và người Batin. Hơn nữa, hai bên có vẻ từng buôn bán gia súc, vũ khí, và vàng cho tới 300 năm trước khi mối giao thương bị chiến tranh cắt đứt.

Trên đảo Lan Tự, ngoài người Tao còn có cộng đồng người Hoa đang tăng lên. Ước tính số người Hoa trên đảo là xấp xỉ 1.000 người.

* Người Tao trên bờ biển Lan Tự, khoảng năm 1931.

## Tên

Từ "Tao" đơn giản có nghĩa là "người" trong tiếng Tao. Từ "Yami" do nhà nhân loại học Nhật Bản Torii Ryūzō đề ra. Đó là từ ông dùng khi nói đến văn hóa-ngôn ngữ người Tao. Dù dân tộc này được gọi là Tao hay Yami, mỗi cộng đồng trên đảo có tên riêng gắn với địa phương.

## Văn hoá

### Trang phục

Trang phục truyền thống của dân tộc Tao bao gồm các loại vải đơn giản, một màu làm từ sợi thực vật tự nhiên. Do tính chất của công việc đánh bắt, nam giới thường chỉ đóng khố và áo gile không cổ. Điều này cũng giúp họ chống chọi tốt hơn với cái nóng ngột ngạt. Trang phục của phụ nữ thường bao gồm một tấm vải hoặc áo gile ngắn để che phần trên cơ thể của họ và một tấm vải giống như tạp dề để che một phần cơ thể dưới của họ. Đối với những dịp đặc biệt hoặc nghi lễ, nam giới và phụ nữ mặc váy ngắn xanh và trắng cùng với các phụ kiện rực rỡ, chẳng hạn như mũ gỗ hình bát giác cho phụ nữ và mũ che mặt bạc cho nam giới. Trong tang lễ và thời gian để tang, phụ nữ mặc áo trên từ trong ra ngoài, nam mặc một mảnh vải lộn ngược ra ngoài, trên đầu. Nó cũng được coi là điều cấm kị khi mặc quần áo có số lẻ sọc xanh lam hoặc đen. Do đó, các mẫu quần áo thường bao gồm 8 đến 12 sọc. Cả trong các tình huống nghi lễ hay hàng ngày, người Tao đều đi chân đất.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
# Người Banjar

Người Banjar
*Urang Banjar* / اورڠ بنجر| Trang phục truyền thống Banjar trong cuộc thi trang trí Hoa hậu *Nanang Galuh* năm 2013. |
| Tổng dân số |
| 5.7 triệu |
| Khu vực có số dân đáng kể |
|  Indonesia | 4.127.124 |
|  Nam Kalimantan | 2.686.627 |
|  Trung Kalimantan | 464.260 |
|  Đông Kalimantan | 440.453 |
|  Riau | 227.239 |
|  Bắc Sumatera | 125.707 |
|  Jambi | 102.237 |
|  Tây Kalimantan | 14.430 |
|  Đông Java | 12.405 |
|  Quần đảo Riau | 11.811 |
|  Tây Java | 9.383 |
|  Jakarta | 8.572 |
|  Malaysia | 1.237.615 |
|  Selangor | 503.000 |
|  Perak | 230.000 |
|  Singapore | 8.210 |
| Ngôn ngữ |
| Banjar, Indonesia, Malay |
| Tôn giáo |
| Sunni Islam |
| Sắc tộc có liên quan |
| Dayak (Dayak Bukit, Bakumpai, Ngaju, Ma'any, Lawanga), Malagasy, Các nhóm Malay (Malay Brunei), Keday, Madur, Sunda, Kutai  |

**Người Banjar** (tiếng Banjar: *Urang Banjar*, chữ Jawi: اورڠ بنجر) là một nhóm dân tộc bản địa cư trú ở Nam Kalimantan, Indonesia.

Người Banjar nói *tiếng Banjar* là ngôn ngữ thuộc phân nhóm ngôn ngữ Malay của nhóm ngôn ngữ Malay-Sumbawa, ngữ tộc Malay-Polynesia thuộc ngữ hệ Austronesia, với ước tính hơn 5,7 triệu người nói.

## Tham khảo

## Xem thêm

* Cổ Mã Lai

## Liên kết ngoài
# Phụ tố

**Phụ tố** là hình vị phụ thêm vào gốc từ, biểu thị ý nghĩa cấu tạo từ hoặc ý nghĩa ngữ pháp. Theo vị trí đối với gốc từ có thể phân chia phụ tố thành tiền tố, trung tố, hậu tố... chúng không thể tự tạo ra các từ mà phải luôn kết hợp với căn tố.

## Tham khảo
# Duối

| Duối |
| --- |
| Streblus asper Lour. |
| Phân loại khoa học |
| Giới (*regnum*) | Plantae |
| (không phân hạng) | Angiospermae |
| (không phân hạng) | Eudicots |
| Bộ (*ordo*) | Rosales |
| Họ (*familia*) | Moraceae |
| Chi (*genus*) | *Streblus* |
| Loài (*species*) | S. asper |
| Danh pháp hai phần |
| *Streblus asper* Lour., 1790  |
| Danh pháp đồng nghĩa |
| *Trophis cochinchinensis* Poir., 1808
*Trophis aspera* Retz.
*Diplothorax tonkinensis* Gagnep. |

Cây duối cổ thụ tại khu di tích Đền thờ Lê Ngọc tại làng Trường Xuân, xã Đông Ninh, huyện Đông Sơn, Thanh Hóa, Việt Nam
**Duối** hay **duối nhám**, **duối dai**, danh pháp hai phần: Streblus asper, là một loại cây mộc, cỡ trung bình với bản địa ở vùng đất khô miền Đông Nam Á, Philippin, Hoa Nam và Ấn Độ.

## Đặc tính

Cây duối mọc cao khoảng 4–8 m, rậm tán, cành đâm chéo nhau. Lá duối có dạng trứng nhọn, dài khoảng 3–7 cm, rộng 1,5-2,5 cm, mép có răng khía. Mặt lá rất ráp.

Duối là loại cây đơn tính khác gốc nên mỗi cây chỉ trổ hoa đực hoặc hoa cái. Hoa đực hình cầu, sắc vàng lục, có khi ngả sang màu trắng. Hoa cái màu lục, mọc lẻ, hoặc từng cặp.

Trái duối hình trứng, sắc vàng, chỉ lớn khoảng 8–10 mm. Vị trái ngọt khi chín. Đài lá (*sepal*) khá lớn nên mọc bao lên một phần của trái.

## Công dụng

Lá duối vì ráp nên được dùng tại Việt Nam như một loại giấy nhám để làm nhẵn mặt gỗ.

Ở Thái Lan, vỏ cây duối xưa kia được dùng làm giấy chép kinh. Loại giấy này rất bền, khó bắt lửa, chống được mối mọt.

Hóa tính của duối còn có công dụng lợi tiểu, trừ giun, và giảm bệnh sâu răng.

Ngoài ra cây duối còn được chuộng trồng trong chậu nhỏ làm cây kiểng.

## Tham khảo

* Nguyen, Duong Van. *Medicinal Plants of Vietnam, Cambodia, and Laos*. Santa Monica, CA: Mekong Printing, 1993.

## Liên kết ngoài

* chữa bệnh răng bằng duối Lưu trữ ngày 31 tháng 12 năm 2008 tại Wayback Machine
* Nghiên cứu và tính chất y học Lưu trữ ngày 1 tháng 8 năm 2013 tại archive.today
* Lịch sử sản xuất giấy tại Thái Lan Lưu trữ ngày 14 tháng 9 năm 2015 tại Wayback Machine
# Phù điêu

Phù điêu tạo hình một con Long Mã theo dạng đắp nổi
Phù điêu bệ thờ hình đầu rồng ở chùa Như Thị tại quận Bình Tân
**Phù điêu** hay còn gọi là **chạm nổi** là hình thức sáng tác nghệ thuật bằng cách đắp nổi hoặc đục đẽo, khoét lõm, nó là một kỹ thuật điêu khắc trong đó các yếu tố điêu khắc được gắn kết vào cấu tạo nền của cùng một chất liệu. Trong tiếng Anh, phù điêu hay chạm nổi gọi là *Relief*. Nghệ thuật này có thể thể hiện được gần như bố cục phức tạp và triển khai những bố cục chi tiết bên trong, bố cục có nhiều lớp như những tác phẩm nghệ thuật qua công trình kiến trúc và tranh phù điêu phong cảnh, khi triển khai đắp vẽ phù điêu thì nghệ nhân hoặc người thợ sẽ triển khai bố cục khối phù điêu trên mặt phẳng, sau đó phác họa các hình khối theo kích thước, góc độ xa gần thông qua các lớp không gian và tạo nên các ảo giác về không gian. Phù điêu đá là những tác phẩm được chạm khắc vào chất liệu đá rắn ở ngoài trời. Loại hình này được tìm thấy trong nhiều nền văn hóa, đặc biệt là các nền văn hóa Cận Đông Cổ đại và các quốc gia Phật giáo.

## Tham khảo

* Boissoneault, Lorraine (ngày 22 tháng 8 năm 2017). "What Will Happen to Stone Mountain, America's Largest Confederate Memorial?". Smithsonian Magazine. Archived from the original on ngày 22 tháng 8 năm 2017. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2021.
* McKay, Rich (ngày 3 tháng 7 năm 2020). "The world's largest Confederate Monument faces renewed calls for removal". Reuters. Archived from the original on ngày 3 tháng 7 năm 2020. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2021.
* Barasch, Moshe, Visual Syncretism: A Case Study, pp. 39–43 in Budick, Stanford & Iser, Wolfgang, eds., The Translatability of cultures: figurations of the space between, Stanford University Press, 1996, ISBN 0-8047-2561-6 (ISBN 978-0-8047-2561-3).
* Kleiner, Fred S.; Mamiya, Christin J. (2006). Gardner's Art Through the Ages: The Western Perspective – Volume 1 (12th ed.). Belmont, California, USA: Thomson Wadsworth. pp. 20–21. ISBN 0-495-00479-0.
* Avery, Charles, in "Relief sculpture". Grove Art Online. Truy cập ngày 7 tháng 4 năm 2011.

## Chú thích

## Xem thêm

* Phù đồ
* Điêu khắc
# Iris laevigata

| *Iris laevigata* |
| --- |
| Phân loại khoa học |
| Giới (*regnum*) | Plantae |
| (không phân hạng) | Angiospermae |
| (không phân hạng) | Monocots |
| Bộ (*ordo*) | Asparagales |
| Họ (*familia*) | Iridaceae |
| Chi (*genus*) | *Iris* |
| Loài (*species*) | I. laevigata |
| Danh pháp hai phần |
| *Iris laevigata* Fisch., 1839  |

Iris laevigata là một loài thực vật có hoa trong họ Diên vĩ. Loài này được Fisch. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1839.

## Chú thích

## Liên kết ngoài

* Tư liệu liên quan tới Iris laevigata tại Wikimedia Commons
* Dữ liệu liên quan tới Iris laevigata tại Wikispecies
* Vườn thực vật hoàng gia Kew; Đại học Harvard; Australian Plant Name Index (biên tập). "Iris laevigata". *International Plant Names Index*. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2013.
# Kỳ thị xã hội

**Kỳ thị xã hội** là sự không tán thành hoặc phân biệt đối xử đối với một người dựa trên các đặc điểm xã hội có thể nhận thức được để phân biệt họ với các thành viên khác trong xã hội. Sự kỳ thị xã hội thường liên quan đến văn hóa, giới tính, chủng tộc, trí thông minh và sức khỏe.

## Miêu tả

Kỳ thị là một từ Hy Lạp mà trong nguồn gốc của nó được gọi là một loại dấu hoặc hình xăm bị cắt hoặc đốt vào da của tội phạm, nô lệ hoặc kẻ phản bội để xác định rõ họ là người bị ô nhục hoặc không có đạo đức. Những cá nhân này bị né tránh đặc biệt là ở những nơi công cộng.

Sự kỳ thị xã hội có thể xảy ra dưới nhiều hình thức khác nhau. Các loại kỳ thị phổ biến nhất với văn hóa, giới tính, chủng tộc, và bệnh tật. Những cá nhân bị kỳ thị thường cảm thấy khác biệt và bị người khác đánh giá thấp.

Sự kỳ thị cũng có thể được mô tả như một nhãn hiệu liên kết một người với một tập hợp các đặc điểm không mong muốn tạo thành một khuôn mẫu. Nó cũng có thể được dán nhãn lên người khác. Khi mọi người xác định và gắn nhãn cho sự khác biệt của một người nào đó, những người khác sẽ cho rằng đó chỉ là cách mọi thứ diễn ra và người đó sẽ vẫn bị kỳ thị cho đến khi thuộc tính kỳ thị là không thể phát hiện ra được. Một số lượng đáng kể các khái quát được yêu cầu để tạo các nhóm, có nghĩa là mọi người sẽ đưa ai đó vào một nhóm chung bất kể người đó thực sự phù hợp với nhóm đó như thế nào. Tuy nhiên, các thuộc tính mà xã hội lựa chọn khác nhau tùy theo thời gian và địa điểm. Những gì được coi là không phù hợp trong một xã hội có thể là chuẩn mực trong một xã hội khác. Khi xã hội phân loại các cá nhân thành các nhóm nhất định, người được dán nhãn sẽ bị mất trạng thái và phân biệt đối xử. Xã hội sẽ bắt đầu hình thành kỳ vọng về các nhóm đó một khi khuôn mẫu văn hóa được làm rõ.

Sự kỳ thị có thể ảnh hưởng đến hành vi của những người bị kỳ thị. Những người rập khuôn thường bắt đầu hành động theo cách mà những người kỳ thị của họ mong đợi ở họ. Nó không chỉ thay đổi hành vi của họ, mà còn định hình cảm xúc và niềm tin của họ. Thành viên của các nhóm xã hội bị kỳ thị thường phải đối mặt với định kiến gây ra trầm cảm (tức là sự phản cảm). Những sự kỳ thị này đặt bản sắc xã hội của một người vào các tình huống đe dọa, chẳng hạn như lòng tự trọng thấp. Bởi vì điều này, các lý thuyết bản sắc đã trở nên được nghiên cứu cao. Các lý thuyết về mối đe dọa danh tính có thể đi đôi với lý thuyết gán nhãn.

Thành viên của các nhóm bị kỳ thị bắt đầu nhận thức được rằng họ không bị đối xử như vậy và biết rằng họ có khả năng bị phân biệt đối xử. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng "đến 10 tuổi, hầu hết trẻ em nhận thức được định kiến văn hóa của các nhóm khác nhau trong xã hội và trẻ em là thành viên của các nhóm bị kỳ thị nhận thức về các loại hình văn hóa ở độ tuổi thậm chí còn trẻ hơn."

## Tham khảo
# Vương quốc Liên hiệp Hà Lan

| Vương quốc Liên hiệp Hà Lan |
| --- |
| hiện
Tên bản ngữ
* *Verenigd Koninkrijk der Nederlanden*
 |
| 1815–1839 |
|
Quốc kỳ

Quốc huy

 |
|

---

**Tiêu ngữ:Je maintiendrai* "Tôi sẽ giữ gìn" |
|  |
|

---

**Quốc ca:Wien Neêrlands Bloed* "Those in whom Dutch blood" |
|  |
| Bản đồ Vương quốc Liên hiệp Hà Lan năm 1815.Đại Công quốc Luxemburg được tô bằng màu xanh sáng |
| Tổng quan |
| Thủ đô | Amsterdam Brussels |
| Ngôn ngữ thông dụng | Tiếng Hà Lan, tiếng Tây Friesland, tiếng Pháp |
| Tôn giáo | Kháng Cách, Công giáo |
| Chính trị |
| Chính phủ | Quân chủ lập hiến |
| King |   |
|  |
| • 1815–1839  | William I |
|  |
| Lập pháp | States General |
| • Thượng viện | Senate |
| • Hạ viện | House of Representatives |
| Lịch sử |
| Thời kỳ | Cận đại |
|  |
| • Congress of Vienna  | 16 March 1815 |
| • Constitution adopted  | ngày 24 tháng 8 năm 1815 |
| • Cách mang Bỉ  | ngày 25 tháng 8 năm 1830 |
| • Treaty of London  | 19 April 1839 |
|  |
| Kinh tế |
| Đơn vị tiền tệ | Dutch guilder |
| Mã ISO 3166 | NL |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Tiền thân** | **Kế tục** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Thân vương quốc Chủ quyền Liên hiệp Hà Lan |
|  | Đệ Nhất Cộng hòa Pháp |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Hà Lan |  |
| Luxembourg |  |
| Bỉ |  |

 |

 |
|  |

Bản đồ mới của Vương quốc Hà Lan và Đại công quốc Luxembourg, 1815
**Vương quốc Liên hiệp Hà Lan** (tiếng Hà Lan: *Verenigd Koninkrijk der Nederlanden*, tiếng Tây Frisia: *Feriene Keninkryk fan de Nederlannen*, tiếng Luxembourg: *Vereenegt Kinnekräich vun den Nidderlanden*, tiếng Pháp: *Royaume-Uni des Pays-Bas*) là một cựu chính thể tồn tại từ 1815 đến 1839.

## Lịch sử

## Xem thêm

* Thân vương quốc Chủ quyền Liên hiệp Hà Lan
* Vương quốc Hà Lan
* Chiến tranh Napoleon

## Tham khảo

* Blom, J.C.H., Lamberts, E. (2003), *Geschiedenis van de Nederlanden*.
# Nhịp độ

Hai khuôn nhạc đầu trong *Sonata K. 331* của Mozart, trong đó ấn định nhịp độ là "Andante grazioso" và tương ứng với cách soạn nhạc hiện đại là: "♪ = 120". Nghe
Trong thuật ngữ âm nhạc, **nhịp độ** (hay **tempo**, tiếng Ý: *thời gian*) là tốc độ hay độ nhanh của một bản nhạc và là yếu tố rất quan trọng của bất kỳ tác phẩm âm nhạc nào.

## Đo nhịp độ

Máy đánh nhịp (metronome) điện tử.
Nhịp độ của một bản nhạc thông thường sẽ được viết ở phần bắt đầu của bản nhạc, và trong âm nhạc phương Tây hiện đại thường được tính bằng nhịp mỗi phút (**beats per minute/BPM**). Nó thường ghi rõ một loại nốt nhạc cụ thể (ví dụ nốt đen) tương ứng với 1 nhịp (phách), và ấn định số lượng phách được đánh trong một phút. Nhịp độ càng cao thì số lượng phách phải đánh trong một phút càng nhiều và do đó bản nhạc được chơi nhanh hơn.

## Xem thêm

* Nhịp

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Research group specializing in rhythm, timing, and tempo, University of Amsterdam Lưu trữ ngày 22 tháng 5 năm 2016 tại Portuguese Web Archive
* Tempo Terminology, Virginia Tech department of music
* Tempo indications for social dances
* Tempo variation among and within 300+ recorded performances of Beethoven's 'Eroica' Symphony
* Dolmetsch article on tempo
# Thơ Đường

**Thơ Đường** hay **Đường thi** (chữ Hán: 唐詩) là toàn bộ thơ ca đời Đường được các nhà thơ người Trung Quốc sáng tác trong khoảng từ thế kỉ 7 - 10 (618 - 907). Các sáng tác của hàng nghìn nhà thơ đời Đường được bảo tồn trong cuốn Toàn Đường thi gồm 48.900 bài. Đời Thanh chọn 300 bài do Hành Đường thoái sĩ và Trần Uyển Tuấn bổ chú thành Đường thi tam bách thủ được phổ biến rộng rãi ở Trung Quốc, Việt Nam...

## Các giai đoạn

Thơ Đường có thể chia ra làm 4 giai đoạn: Sơ Đường (618 - 713), Thịnh Đường (714 - 766), Trung Đường (766 - 835), Vãn Đường (835 - 907).

Thời Sơ Đường, các nhà thơ mệnh danh là "Tứ kiệt" gồm Dương Quýnh, Lư Chiếu Lân, Lạc Tân Vương và Vương Bột đã đổi được phần nào phong khí uỷ mị của thơ các triều đại trước. Tới Trần Tử Ngang thì có phong trào đổi mới thi ca theo tinh thần phong nhã của "Kinh thi" và "phong cốt Hán Nguỵ", chủ trương làm thơ phải có "ký thác", nghĩa là nói lên tâm tình của mình, ghi lại cảm xúc thật sự của mình trước hiện thực đời sống, bỏ hẳn thơ sắc tình đời Lục triều, và thơ ca công tụng đức, thơ ứng chế của một số nhà thơ đầu đời Đường như Thẩm Thuyên Kỳ, Tống Chi Vấn. Các nhà thơ sau Trần Tử Ngang làm thơ "ký thác" đều theo 2 khuynh hướng chính là trữ tình, lãng mạn, hoặc hiện thực xã hội. Ba đại biểu lớn là Lý Bạch, Đỗ Phủ và Bạch Cư Dị.

Màu sắc phong cách của các nhà thơ đời Đường rất khác nhau, tuỳ người sáng tác theo đạo Nho, đạo Phật hoặc theo Lão Trang.

Thơ Đường có loại thơ như sau: "biên tái" (Cao Thích, Sầm Than sáng tác), thơ "điền viên" (Vương Duy, Mạnh Hạo Nhiên sáng tác), thơ "tân nhạc phủ" (Bạch Cư Dị, Nguyên Chẩn sáng tác), thơ "chính nhạc phủ" đời Vãn Đường (sáng tác Bì Nhật Hưu, Đỗ Tuấn Hạc) và theo khuynh hướng hiện thực (Đỗ Phủ và Bạch Cư Dị sáng tác).

* Lý Bạch
* Đỗ Phủ
* Bạch Cư Dị
* Vương Duy
* Vương Bột
* Một bài thơ của thi tiên Lý Bạch
* Một đoạn thơ của Đỗ Phủ

## Xem thêm

* Thơ Đường luật
* Cổ phong
* Nhạc Phủ
* Thi pháp thơ Đường

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Đường thi tam bách thủ Lưu trữ ngày 21 tháng 10 năm 2007 tại Wayback Machine
# Cú pháp học

**Cú pháp học** nghiên cứu những quy tắc kết hợp từ, nhóm từ thành các kết cấu biểu đạt nghĩa trong các câu ở ngôn ngữ tự nhiên. Có hai hệ thống cú pháp chính là VO (động từ-tân ngữ) và OV (tân ngữ - động từ). Trong các hệ thống này lại có các tiểu hệ thống liên quan đến vị trí của chủ ngữ. Tiếng Việt thuộc loại SVO. Thuật ngữ "cú pháp" còn được sử dụng trong logic học và các ngành ngôn ngữ nhân tạo như ngôn ngữ máy tính.

## Đọc thêm

* Brown, Keith (1996). *Concise Encyclopedia of Syntactic Theories*. Jim Miller (eds.). New York: Elsevier Science. ISBN 0-08-042711-1.
* Carnie, Andrew (2006). *Syntax: A Generative Introduction*. Oxford: Wiley-Blackwell. ISBN 1405133848.
* Freidin, Robert (2006). *Syntax*. Critical Concepts in Linguistics. Howard Lasnik (eds.). New York: Routledge. ISBN 0-415-24672-5.
* Graffi, Giorgio (2001). *200 Years of Syntax. A Critical Survey*. Studies in the History of the Language Sciences 98. Amsterdam: Benjamins. ISBN 90-272-4587-8.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Định nghĩa của cú pháp học tại Wiktionary
* The syntax of natural language (Beatrice Santorini & Anthony Kroch, University of Pennsylvania)
* Isac, Daniela (2008). *I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science*. Charles Reiss. Oxford University Press. ISBN 978-0199534203. `{{Chú thích sách}}`: Liên kết ngoài trong ``|title=`` (trợ giúp)
* Various syntactic constructs used in computer programming languages Lưu trữ ngày 10 tháng 5 năm 2008 tại Wayback Machine
* The journal Syntax Lưu trữ ngày 24 tháng 2 năm 2011 tại Wayback Machine
* What is Syntax? at WiseGeek
# Kilômét

**1 kilômét** =| Đơn vị quốc tế |
| --- |
| 1.000 m | 1 km |
| 1×106 mm | 10×1012 Å |
| 6,685×10−9 AU | 105,7×10−15 ly |
| Kiểu Mỹ / Kiểu Anh |
| 39,37×103 in | 3.280,84 ft |
| 1.093,613 yd | 0,621 mi |

Một **kilômét** (từ tiếng Pháp: *kilomètre*, tiếng Anh: *Kilometer*, viết tắt là **km**) là một khoảng cách bằng 1000 mét.

Trong hệ đo lường quốc tế, kilômét là đơn vị đo được suy ra từ đơn vị cơ bản mét theo định nghĩa trên.

Chữ kilô (hoặc trong viết tắt là **k**) viết liền trước các đơn vị trong hệ đo lường quốc tế để chỉ rằng đơn vị này được nhân lên 1000 lần.

Tại Việt Nam, kilômét còn thường được gọi là **cây số** hoặc thậm chí đọc tắt là **cây**. Điều này bắt nguồn từ chữ K viết tắt được đọc lên thành "kei" trong tiếng Anh. Từ "cây số" trong tiếng Việt cũng có nguồn gốc từ những cây cột trụ trên các quốc lộ, cách nhau mỗi kilômét, để chỉ số km từ bắc vào nam.

## Xem thêm

* Hệ đo lường quốc tế
* Độ lớn trong SI

## Tham khảo
# Giáo dục thể chất

Dụng cụ học môn Giáo dục thể chất tại một trường học ở Calhan, Colorado.
Học sinh ở Philippines tập luyện môn võ karate.
**Giáo dục thể chất**, thường gọi tắt là **Thể dục**, là một môn học được giảng dạy trong nhà trường ở trên khắp thế giới. Môn này thường được dạy ở cấp tiểu học và trung học, thậm chí ở cả bậc đại học, khuyến khích rèn luyện tinh thần vận động thông qua hoạt động chơi và môi trường khám phá vận động nhằm thúc đẩy sức khỏe và sự khỏe mạnh về thể chất. Các hoạt động trong môn Thể dục có thể kể đến như: bóng đá, bóng lưới, khúc côn cầu, rounders, bóng gậy, four square, đua và vô số các trò chơi thiếu nhi khác. Môn Giáo dục thể chất còn dạy về dinh dưỡng, các thói quen có lợi cho sức khỏe và tính cá nhân của các nhu cầu.

Chương trình giảng dạy bộ môn Giáo dục thể chất thì đa dạng trên quy mô toàn thế giới. Khi được dạy chính xác thì lớp học Thể dục có thể tạo ra tác động tích cực đến sức khỏe, hành vi và học lực của người học.

## Xem thêm

* Tiêu khiển
* Thể dục

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* "Educational Athletics" . *Encyclopedia Americana*. 1920.
* The Sociological Aspects of Physical Education Lưu trữ ngày 30 tháng 1 năm 2022 tại Wayback Machine
# Giáo dục tiểu học

Học sinh tiểu học ở Đà Nẵng, Việt Nam.
**Giáo dục tiểu học** (hay gọi tắt là *cấp 1,* tiếng Anh: *primary education, elementary education*) là giai đoạn thứ nhất của giáo dục bắt buộc. Nó theo sau giáo dục mầm non (nhà trẻ và mẫu giáo) và nắm trước giai đoạn giáo dục trung học. Đây là bậc giáo dục cho trẻ em từ lớp một (5 hoặc 6 tuổi) tới hết lớp năm (hoặc lớp sáu, tùy theo các quốc gia). Đây là bậc học quan trọng đối với sự phát triển của trẻ em, thời gian hình thành nhân cách và năng lực (trí tuệ và thể chất). Ở Việt Nam, **tiểu học** là bậc học cao hơn mầm non và thấp hơn trung học cơ sở (cấp 2). Trước đây ở miền Bắc (Việt Nam), tiểu học còn được gọi là phổ thông cơ sở cấp một.

## Mục đích

Trong một lớp tiểu học tại Neumarkt in der Oberpfalz, Đức
Nhằm giúp học sinh hình thành những cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn và lâu dài về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản để học sinh tiếp tục học Trung học cơ sở. Mục tiêu chính của giáo dục tiểu học là giúp tất cả học sinh biết đọc, biết viết, và biết tính toán với những con số ở mức độ căn bản, cũng như thiết lập những hiểu biết căn bản về khoa học, toán, địa lý, lịch sử, và các môn khoa học xã hội khác.

## Việt Nam

### Thời gian hệ Tiểu học

Hệ tiểu học kéo dài 5 năm. Sau khi học hết bậc Tiểu học, học sinh sẽ được xét công nhận hoàn thành chương trình Tiểu học.

### Chương trình học

Chương trình học tại Tiểu học được thống nhất toàn quốc, gồm các môn học và hoạt động giáo dục sau:

* Toán, Tiếng Việt, Đạo đức, Thể dục, Âm nhạc, Mĩ thuật, Hoạt động trải nghiệm, Nội dung giáo dục của địa phương: lớp 1-5
* Tự nhiên và Xã hội, Thủ công, Tập viết: lớp 1-3
* Tin học và Công nghệ, Ngoại ngữ 1 (ví dụ: tiếng Anh): lớp 3-5
* Khoa học, Lịch sử và Địa lí: lớp 4-5

Ngoài ra, tùy theo nguyện vọng của học sinh và/hoặc điều kiện và tình hình thực tế của nhà trường tại địa phương, học sinh có thể học thêm các môn tự chọn sau: Ngoại ngữ 1 (tự chọn, lớp 1-2), Tiếng dân tộc thiểu số (lớp 1-5)

Trường Tiểu học được bố trí tại từng xã, phường, thị trấn. Tuy nhiên, trong thực tế vẫn có một số xã không có trường tiểu học. Đó thường là các xã ở vùng sâu, vùng xa hoặc hải đảo. Theo quy định trong Luật Ngân sách Nhà nước, đầu tư xây dựng trường Tiểu học thuộc trách nhiệm của chính quyền cấp quận, huyện.

## Xem thêm

* Trường tiểu học

## Tham khảo