# Chi Chè

| Chi Chè |
| --- |
|  |
| Cây trà Nhật Bản (*Camellia japonica*) |
| Phân loại khoa học  |
| Giới: | Plantae |
| *nhánh*: | Tracheophyta |
| *nhánh*: | Angiospermae |
| *nhánh*: | Eudicots |
| *nhánh*: | Asterids |
| Bộ: | Ericales |
| Họ: | Theaceae |
| Chi: | *Camellia* L. |
| Các đồng nghĩa |
| * *Calpandria* Blume (1825)
* *Camelliastrum* Nakai (1940)
* *Dankia* Gagnep. (1939)
* *Desmitus* Raf. (1838)
* *Drupifera* Raf. (1838)
* *Piquetia* Hallier f. (1921)
* *Salceda* Blanco (1845)
* *Sasanqua* Nees (1834)
* *Stereocarpus* Hallier f. (1921)
* *Thea* L. (1753)
* *Theaphylla* Raf. (1830), nom. superfl.
* *Theopsis* Nakai (1940)
* *Tsia* Adans. (1763), nom. superfl.
* *Tsubaki* Adans. (1763), nom. superfl.
* *Yunnanea* Hu (1956)
 |

*Camellia japonica*
**Chi Chè** (/kəˈmɛliə/, danh pháp khoa học: Camellia) là một chi thực vật có hoa trong họ Chè (Theaceae), có nguồn gốc ở khu vực miền đông và miền nam châu Á, từ dãy Himalaya về phía đông tới Nhật Bản và Indonesia. Hiện vẫn còn mâu thuẫn liên quan tới số lượng loài đang tồn tại, với khoảng 100–250 loài được chấp nhận tùy theo hệ thống phân loại. Chi này được Linnaeus đặt theo tên của Fr. Georg Joseph Kamel S.J., một nhà thực vật học và là một thầy tu dòng Tên. Hoa của các loài trong chi này nổi tiếng xuyên suốt vùng Đông Á; chúng có tên gọi là *cháhuā* (茶花) trong tiếng Trung, *tsubaki* (椿 *Xuân*) trong tiếng Nhật, *dongbaek-kkot* (동백꽃) trong tiếng Hàn, và *hoa trà* hoặc *hoa chè* trong tiếng Việt.

Các loài trong chi này là các cây bụi hay cây thân gỗ nhỏ và thường xanh, cao khoảng 2–20 m. Lá sắp xếp theo kiểu so le, lá đơn, dày, mép lá có khía, thông thường có mặt ngoài bóng láng, dài 3–17 cm. Hoa lớn và dễ thấy, đường kính 1–12 cm, với 5–9 cánh hoa; có màu từ trắng tới hồng hay đỏ, còn màu vàng có ở một số loài. Quả là loại quả nang khô được chia thành 1–5 ngăn, mỗi ngăn chứa 1–8 hạt.

Các loài trong chi này nói chung thích nghi với các loại đất chua, và không thích hợp với các loại đất giàu calci. Phần lớn các loài đòi hỏi có lượng mưa lớn và không chịu được khô hạn.

Các loài *Camellia* bị ấu trùng của một số loài côn trùng thuộc bộ Cánh vẩy (*Lepidoptera*) phá hại - xem Danh sách côn trùng cánh vẩy phá hại chi Camellia.

## Các loài

Lá của cây chè (*Camellia sinensis*).
 Những cây Chè Shan Tuyết cổ thụ
Chi Camellia thường được chia thành các nhánh hay các phân chi. Nó bao gồm các phân chi như *Metacamellia*, *Protocamellia*, *Thea*. Chi này chứa khoảng 100–250 loài (APG II cho là 120), bao gồm:

* *Camellia albata* Orel & Curry
* *Camellia amplexicaulis* (Pit.) Cohen-Stuart - h?i du?ng
* *Camellia amplexifolia* Merr. & Chun
* *Camellia anlungensis* Hung T.Chang
* *Camellia assimilis* Champ. ex Benth. - chè hoa đồng, hải đường núi, trà đồng, chè đồng
* *Camellia assimiloides* Sealy
* *Camellia aurea* Hung T.Chang - chè vàng, chè hoa vàng kim
* *Camellia azalea* C.F.Wei
* *Camellia brevistyla* (Hayata) Cohen-Stuart
* *Camellia bugiamapensis* Orel, Curry, Luu & Q.D.Nguyen
* *Camellia campanulata* Orel, Curry & Luu
* *Camellia candida* Hung T.Chang
* *Camellia capitata* Orel, Curry & Luu
* *Camellia cattienensis* Orel
* *Camellia caudata* Wall. - chè đuôi, chè hoa đuôi, vĩ diệp sơn trà
* *Camellia chekiangoleosa* Hu - chè dầu hoa hồng
* *Camellia cherryana* Orel
* *Camellia chinmeiae* S.L.Lee & T.Y.A.Yang
* *Camellia chrysanthoides* Hung T.Chang
* *Camellia concinna* Orel & Curry
* *Camellia connata* (Craib) Craib
* *Camellia corallina* (Gagnep.) Sealy - chè đỏ, chè hoa san hô
* *Camellia cordifolia* (F.P.Metcalf) Nakai - diệp sơn trà
* *Camellia costata* S.Y.Hu & S.Y.Liang
* *Camellia costei* H.Lév.
* *Camellia crapnelliana* Tutcher - trà Crapnell, lê trà
* *Camellia crassicolumna* Hung T.Chang
* *Camellia crassipes* Sealy
* *Camellia crassiphylla* Ninh & Hakoda - chè hoa vàng lá dày
* *Camellia cucphuongensis* Ninh & Rosmann - chè hoa vàng Cúc Phương
* *Camellia cuongiana* Orel & Curry
* *Camellia cupiformis* T.L.Ming
* *Camellia curryana* Orel & Luu
* *Camellia cuspidata* (Kochs) Bean - sơn trà lá nhọn
* *Camellia dalatensis* V.D.Luong, Ninh & Hakoda
* *Camellia debaoensis* R.C.Hu & Y.Q.Liufu
* *Camellia decora* Orel, Curry & Luu
* *Camellia dilinhensis* Ninh & V.D.Luong
* *Camellia dongnaicensis* Orel
* *Camellia dormoyana* (Pierre ex Laness.) Sealy - chè bạc, chè hoa Dormoy
* *Camellia drupifera* Lour.
* *Camellia duyana* Orel, Curry & Luu
* *Camellia edithae* Hance
* *Camellia elizabethae* Orel & Curry
* *Camellia elongata* (Rehder & E.H.Wilson) Rehder - chè dài, chè hoa lá dài
* *Camellia erubescens* Orel & Curry
* *Camellia euphlebia* Merr. ex Sealy - chè gân
* *Camellia euryoides* Lindl.
* *Camellia fangchengensis* S.Ye Liang & Y.C.Zhong
* *Camellia fansipanensis* J.M.H.Shaw, Wynn-Jones & V.D.Nguyen
* *Camellia fascicularis* Hung T.Chang
* *Camellia flava* (Pit.) Sealy - hải đường hoa vàng, chè hoa vàng nhạt
* *Camellia flavida* Hung T.Chang
* *Camellia fleuryi* (A.Chev.) Sealy - chè xốp, chè hoa Chevalier
* *Camellia fluviatilis* Hand.-Mazz.
* *Camellia forrestii* (Diels) Cohen-Stuart - chè rừng
* *Camellia fraterna* Hance - liên nhị hoa
* *Camellia furfuracea* (Merr.) Cohen-Stuart - chè hoa cam, chè cám, chè hoa cám
* *Camellia gaudichaudii* (Gagnep.) Sealy - chè hoa Gaudichaud
* *Camellia gigantocarpa* Hu & Huang - chè dầu quả to
* *Camellia gilbertii* (A.Chev.) Sealy - chè hoa (vàng) Gilbert, chè Phú Hộ
* *Camellia glabricostata* T.L.Ming
* *Camellia gracilipes* Merr. ex Sealy - chè cuống mảnh
* *Camellia grandibracteata* Hung T.Chang, Y.J.Tan, F.L.Yu & P.S.Wang
* *Camellia granthamiana* Sealy chè Grantham
* *Camellia grijsii* Hance - sơn trà Mân Ngạc
* *Camellia gymnogyna* Hung T.Chang
* *Camellia harlandii* Orel & Curry
* *Camellia hatinhensis* V.D.Luong, Ninh & L.T.Nguyen
* *Camellia hekouensis* C.J.Wang & G.S.Fan
* *Camellia hiemalis* Nakai
* *Camellia honbaensis* Luu, Q.D.Nguyen & G.Tran
* *Camellia hongiaoensis* Orel & Curry
* *Camellia hongkongensis* Seem. - sơn trà Hồng Kông
* *Camellia hsinpeiensis* S.S.Ying
* *Camellia huana* T.L.Ming & W.J.Zhang
* *Camellia ilicifolia* Y.K.Li
* *Camellia impressinervis* Hung T.Chang & S.Ye Liang
* *Camellia indochinensis* Merr.
* *Camellia ingens* Orel & Curry
* *Camellia insularis* Orel & Curry
* *Camellia × intermedia* (Tuyama) Nagam.
* *Camellia inusitata* Orel, Curry & Luu
* *Camellia japonica* L. – East Asian camellia
synonym *Camellia rusticana* – snow camellia
* *Camellia kissii* Wall.
* *Camellia krempfii* (Gagnep.) Sealy
* *Camellia kwangsiensis* Hung T.Chang
* *Camellia lanceolata* (Blume) Seem.
* *Camellia langbianensis* (Gagnep.) P.H.Hô
* *Camellia laotica* (Gagnep.) T.L.Ming
* *Camellia lawii* Sealy
* *Camellia leptophylla* S.Ye Liang ex Hung T.Chang
* *Camellia ligustrina* Orel, Curry & Luu
* *Camellia longicalyx* Hung T.Chang
* *Camellia longii* Orel & Luu
* *Camellia longipedicellata* (Hu) Hung T.Chang & D.Fang
* *Camellia longissima* Hung T.Chang & S.Ye Liang
* *Camellia lucii* Orel & Curry
* *Camellia lutchuensis* T.Itô
* *Camellia luteocerata* Orel
* *Camellia luteoflora* Y.K.Li ex Hung T.Chang & F.A.Zeng
* *Camellia luteopallida* V.D.Luong, T.Q.T.Nguyen & Luu
* *Camellia luuana* Orel & Curry
* *Camellia maiana* Orel
* *Camellia mairei* (H.Lév.) Melch.
* *Camellia maoniushanensis* J.L.Liu & Q.Luo
* *Camellia megasepala* Hung T.Chang & Trin Ninh
* *Camellia melliana* Hand.-Mazz.
* *Camellia micrantha* S.Ye Liang & Y.C.Zhong
* *Camellia mileensis* T.L.Ming
* *Camellia mingii* S.X.Yang
* *Camellia minima* Orel & Curry
* *Camellia mollis* Hung T.Chang & S.X.Ren
* *Camellia montana* (Blanco) Hung T.Chang & S.X.Ren
* *Camellia murauchii* Ninh & Hakoda
* *Camellia namkadingensis* Soulad. & Tagane
* *Camellia nematodea* (Gagnep.) Sealy
* *Camellia nervosa* (Gagnep.) Hung T.Chang
* *Camellia oconoriana* Orel, Curry & Luu
* *Camellia oleifera* C.Abel – oil-seed camellia, tea oil camellia
* *Camellia pachyandra* Hu
* *Camellia parviflora* Merr. & Chun ex Sealy
* *Camellia parvimuricata* Hung T.Chang
* *Camellia paucipunctata* (Merr. & Chun) Chun
* *Camellia petelotii* (Merr.) Sealy **synonyms:C. chrysantha*, *C. nitidissima* – chè hoa vàng, chè mi vàng
* *Camellia philippinensis* Hung T.Chang & S.X.Ren
* *Camellia pilosperma* S.Yun Liang
* *Camellia pingguoensis* D.Fang
* *Camellia piquetiana* (Pierre) Sealy
* *Camellia pitardii* Cohen-Stuart
* *Camellia pleurocarpa* (Gagnep.) Sealy
* *Camellia polyodonta* F.C.How ex Hu
* *Camellia psilocarpa* X.G.Shi & C.X.Ye
* *Camellia ptilophylla* Hung T.Chang
* *Camellia pubicosta* Merr.
* *Camellia pubifurfuracea* Y.C.Zhong
* *Camellia pubipetala* Y.Wan & S.Z.Huang
* *Camellia pukhangensis* N.D.Do, V.D.Luong, S.T.Hoang & T.H.Lê
* *Camellia punctata* (Kochs) Cohen-Stuart
* *Camellia pyriparva* Orel & Curry
* *Camellia pyxidiacea* Z.R.Xu, F.P.Chen & C.Y.Deng
* *Camellia quangcuongii* L.V.Dung, S.T. Hoang & Nhan
* *Camellia reflexa* Orel & Curry
* *Camellia renshanxiangiae* C.X.Ye & X.Q.Zheng
* *Camellia reticulata* Lindl.
* *Camellia rhytidocarpa* Hung T.Chang & S.Ye Liang
* *Camellia rosacea* Tagane, Soulad. & Yahara
* *Camellia rosiflora* Hook.
* *Camellia rosmannii* Ninh
* *Camellia rosthorniana* Hand.-Mazz.
* *Camellia rubriflora* Ninh & Hakoda
* *Camellia salicifolia* Champ.
* *Camellia saluenensis* Stapf ex Bean
* *Camellia sasanqua* Thunb.
* *Camellia scabrosa* Orel & Curry
* *Camellia sealyana* T.L.Ming
* *Camellia semiserrata* C.W.Chi
* *Camellia septempetala* Hung T.Chang & L.L.Qi
* *Camellia siangensis* T.K.Paul & M.P.Nayar
* *Camellia sinensis* (L.) Kuntze – tea plant
* *Camellia sonthaiensis* Luu, V.D.Luong, Q.D.Nguyen & T.Q.T.Nguyen
* *Camellia stuartiana* Sealy
* *Camellia subintegra* P.C.Huang
* *Camellia synaptica* Sealy
* *Camellia szechuanensis* C.W.Chi
* *Camellia szemaoensis* Hung T.Chang
* *Camellia tachangensis* F.S.Zhang
* *Camellia tadungensis* Orel, Curry & Luu
* *Camellia taliensis* (W.W.Sm.) Melch. – also used to make tea like *C. sinensis*
* *Camellia tenii* Sealy
* *Camellia thailandica* Hung T.Chang & S.X.Ren
* *Camellia thanxaensa* Hakoda & Kirino
* *Camellia tienyenensis* Orel & Curry
* *Camellia tomentosa* Orel & Curry
* *Camellia tonkinensis* (Pit.) Cohen-Stuart
* *Camellia transarisanensis* (Hayata) Cohen-Stuart
* *Camellia trichoclada* (Rehder) S.S.Chien
* *Camellia tsaii* Hu
* *Camellia tsingpienensis* Hu
* *Camellia tuberculata* S.S.Chien
* *Camellia tuyenquangensis* V.D.Luong, Le & Ninh
* *Camellia uraku* Kitam.
* *Camellia villicarpa* S.S.Chien
* *Camellia viridicalyx* Hung T.Chang & S.Ye Liang
* *Camellia viscosa* Orel & Curry
* *Camellia vuquangensis* V.D.Luong, Ninh & L.T.Nguyen
* *Camellia wardii* Kobuski
* *Camellia xanthochroma* K.M.Feng & L.S.Xie
* *Camellia yokdonensis* Dung bis & Hakoda
* *Camellia yunkiangica* Hung T.Chang, H.S.Wang & B.H.Chen
* *Camellia yunnanensis* (Pit. ex Diels) Cohen-Stuart

## Trồng trọt và sử dụng

Cây chè (*Camellia sinensis*) là loài cây có giá trị thương mại chính do chè (đồ uống) được sản xuất từ lá của nó. Dầu trà là một loại gia vị ngọt và dầu ăn được sản xuất bằng cách ép hạt của cây chè *Camellia sinensis* hay chè dầu (*Camellia oleifera*).

Nhiều loài chè khác được trồng làm cây cảnh vì có hoa đẹp; khoảng 3.000 giống và thứ lai ghép đã được chọn lọc, nhiều giống có hoa kép, như trong thư viện ảnh dưới đây. *Camellia japonica* (tên thông thường chè mi, chè Nhật Bản) là loài nổi tiếng nhất trong nuôi trồng cây cảnh, với trên 2.000 giống có tên gọi; kế tiếp là *C. reticulata* với trên 400 giống có tên gọi, và *C. sasanqua* với trên 300 giống có tên gọi. Các loại cây lai ghép có *C. × hiemalis* (*C. japonica* × *C. sasanqua*) và *C. × williamsii* (*C. japonica* × *C. salouenensis*). Chúng được giới chơi cây cảnh đánh giá cao vì ra hoa sớm, thông thường trong số các loại hoa đầu tiên xuất hiện vào cuối mùa đông. Các trận băng giá muộn có thể làm tổn thương hoa. Các loài cây này có tốc độ tăng trưởng chậm. Thông thường chúng chỉ cao thêm khoảng 30 cm mỗi năm cho đến khi trưởng thành mặc dù điều này phụ thuộc vào từng loài và từng khu vực.

*Camellia japonica* là loài hoa biểu tượng của bang Alabama, Hoa Kỳ cũng như của thành phố Trùng Khánh, Trung Quốc.

## Người hâm mộ chè

* Elizabeth Bowes-Lyon (1900-2002) trồng chè trong tất cả các mảnh vườn của bà. Khi thi hài của bà được chuyển từ Royal Lodge, Windsor tới đặt tại điện Westminster, các bông hoa chè từ các mảnh vườn của bà đã được phủ lên trên lá cờ che trên quan tài.
* Coco Chanel (1883-1971) đã nổi tiếng vì mặc đồ có màu trắng hoa chè.
* Alexandre Dumas con (1824-1895) đặt tên cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của ông *La dame aux camélias* (1848-bản dịch tiếng Việt: Chè hoa nữ) theo ý nghĩa của loài hoa này đối với nhân vật nữ chính trong tiểu thuyết là Marguerite Gautier.
* Ralph Peer (1892-1960), nhà tiên phong trong công nghiệp âm nhạc, thông thường được coi là Cha đẻ của nhạc đồng quê, đồng thời là (cố) chủ tịch của *American Camellia Society* (Hiệp hội Trà Hoa Kỳ).

* Trà hoa kép
* *Camellia sasanqua*
* *Camellia japonica* 'Pink Perfection'
* Minh họa thế kỷ 19

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Dữ liệu liên quan tới Camellia tại Wikispecies
* Tư liệu liên quan tới Camellia tại Wikimedia Commons
* Hiệp hội Trà quốc tế
* Hiệp hội Trà Hoa Kỳ