Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Memento mori

Hư vô ở cõi trần gian và ơn cứu rỗi của Chúa Trời - tranh của Hans Memling
**Memento mori** là một câu thành ngữ, tiếng Latin có nghĩa là "Hãy nhớ rằng ngươi sẽ phải chết", là một lời nhắc nhở mang tính nghệ thuật hoặc biểu tượng về việc không thể tránh khỏi cái chết. Khái niệm này phát triển theo sự phổ biến của Kitô giáo với Thiên đường, Địa ngục và sự cứu rỗi cho linh hồn ở cõi trời.

Tương tự như carpe diem, hình ảnh liên quan đến memento mori chia sẻ cùng một mục tiêu: nhắc nhở công chúng về cái chết của chính họ.

## Bối cảnh

Thời La Mã cổ đại, câu này được nói trong buổi lễ long trọng đón những người chiến thắng trở về. Ngồi sau lưng vị tướng thắng trận trở về là một nô lệ có nhiệm vụ thường xuyên nhắc cho người chiến thắng biết rằng dù vinh quang có lên đến tận mây xanh thì cũng đừng quên rằng anh là con người và anh sẽ phải chết.

Có thể câu danh ngôn này xuất phát từ câu *Respice post te! Hominem te memento!* (Hãy nhìn lại phía sau! Hãy nhớ rằng bạn là con người!) của Tertullian trong tác phẩm *Apologeticus*.

## Biểu tượng

Biểu tượng lặp lại liên quan đến trong memento moris được tạo ra lần đầu vào thời Trung Đại. Có lẽ nổi bật và dễ nhận biết nhất với công chúng thời đương đại là biểu tượng về đồng hồ cát, đầu lâu, thần chết cùng cây lưỡi hái, những xác chết đang phân hủy và xương. Mặc dù công chúng thời đương đại có thể giải thích về biểu tượng khác với những thế kỷ trước thì những tác phẩm trong chủ đề này cho thấy rằng memento mori đã ăn sâu vào văn hóa phương Tây như một lời nhắc nhở về sự chóng tàn của đời sống con người.

## Xem thêm

* Vanitas
* Carpe diem
* Ars Moriendi
* Vũ điệu của cái chết
* Chết vì cười
* Thơ Rubaiyat của Omar Khayyam
* Những nụ hồng hãy nhanh tay góp nhặt

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* *Memento mori and vanitas elements in the funerary art at St. John's Co-Cathedral, Valetta, Malta* Lưu trữ ngày 30 tháng 6 năm 2017 tại Wayback Machine, an article on memento mori and ars moriendi appearing in the journal "Treasures of Malta", December 2004.
# Đèn đá

Một kiểu đèn đá ở Việt Nam
Đèn đá ở Nhật Bản
**Đèn đá** hay **đèn lồng đá** là một loại đèn bằng chất liệu đá, phổ biến ở vùng văn hóa Đông Á (Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên), có cấu tạo là một chiếc đèn lồng được làm bằng các nguyên vật liệu như đá, gỗ, hoặc kim loại ở vùng Viễn Đông (vàng, đặc biệt là bạc) trong đó đá là nguyên liệu chính. Đèn đá được thiết kế từ những khối đá đẽo gọt thành các trụ kiên cố và trên đó có một chiếc lồng và trong lồng có một không gian nhỏ để chứa các vật liệu cháy nhằm thắp sáng cho đèn. Kiến trúc của đèn đá mang đậm phong cách kiến trúc của Phật giáo và kiến trúc Á Đông với mái đèn hình chóp liên tưởng đến bông sen. Đèn đá có thể tồn tại ở Trung Quốc và ở Triều Tiên dù vậy không phải phổ biến như ở Nhật Bản.

Ở Nhật Bản, đèn đá ban đầu chỉ được sử dụng trong các ngôi đền Phật giáo, nơi đó những chiếc đèn được sắp xếp hàng dọc theo đường đi và chiếu sáng đường dẫn (bậc thang) lên những ngôi đèn này. Đèn lồng thắp sáng sau đó được coi là một cúng cho Đức Phật đặc biệt thịnh hành trong thời kỳ Heian (794- 1185) đặc biệt là thịnh hành ở vùng Hiraizumi, một vùng đất ở phía Bắc Nhật Bản nơi đạo Phật rất phát triển.

Tuy nhiên, người Nhật bắt đầu được sử dụng trong đền thờ Thần đạo và lắp đặt trong nhà riêng. Chiến đèn đá cổ xưa còn tồn tại lâu đời nhất và những chiếc đèn lồng đá được tìm thấy ở Nara. Trong thời Azuchi- Momoyama (1568-1600) đèn đá đã được phổ biến rộng rãi, nhiều người sử dụng như một trang trí trong vườn của mình. Đèn đá vì được thiết kế bên cạnh chức năng chiếu sáng còn là chức năng trang trí, thẩm mỹ và tôn giáo. Độ chiếu sáng của đèn không cao, chỉ le lói và có tác dụng dẫn đường, định hướng là chính.

## Chú giải

## Tham khảo
# Vùng Nam Cực

Vùng Nam Cực và vĩ tuyến nam 60
**Vùng Nam Cực** (tiếng Anh: **Antarctic**) là một khu vực bao quanh Nam Cực của Trái Đất, đối ngược với vùng Bắc Cực ở Bắc Cực. Vùng Nam Cực bao gồm lục địa Nam Cực và các tảng băng trôi, các vùng nước và các đảo ở Nam đại dương. Khu vực này chiếm hơn 20% diện tích của Nam bán cầu, trong đó lục địa Nam Cực chiếm 5,5% (14 triệu km²).

## Địa lý

Vùng biển nằm trong vùng Nam Cực bao gồm khu diện tích ứng dụng của hội quốc tế Convention for the Conservation of Antarctic Marine Living Resources (CCAMLR). Vì lý do kỹ thuật nên hội CCAMLR tính xấp xỉ đường hội tụ bằng cách tính toán trung bình của các giao điểm của các vĩ tuyến và kinh tuyến. Sự thi hành của hội nghị được tiến hành qua mệnh lệnh quốc tế trụ sở tại Hobart, Úc bởi một hệ thống có hiệu suất cao của chỉ tiêu số lượng cá tiêu thụ mỗi năm, giấy phép và thanh tra quốc tế về tàu đánh cá và một số vệ tinh giám sát.

Phần lớn vùng Nam Cực thuộc vị trí 60°N kinh độ song song và được quản lý theo chính sách hợp pháp quốc tế của hiệp ước hệ thống vùng Nam Cực. Các vùng năm trong hiệp ước bao gồm vùng Nam Cực và các đảo gần đó, bao gồm cả các quần đảo của Quần đảo Nam Orkney, Quần đảo Nam Shetland, đảo Peter I, đảo Scott và quần đảo Balleny.

Các quần đảo nằm ở vị trí từ 60°S kinh độ song song ở phía Nam và đới hội tụ Nam Cực của phía Bắc, theo quy tắc quốc tế thì 370 km xung quanh các quần đảo đó thuộc vùng đặc quyền kinh tế. Có nghĩa là nó thuộc quyền sở hữu của các quốc gia đang nắm giữ các quần đảo đó. Ví dụ như Quần đảo South Georgia và South Sandwich Islands thuộc quyền của United Kingdom và của EU (Lãnh thổ đặc biệt của Liên minh châu Âu), đảo Bouvet (Na Uy), và đảo Heard và quần đảo McDonald thuộc Úc.

Tuy nhiên có một số trường hợp đặc biệt như Quần đảo Kerguelen (thuộc Pháp; và của EU) nằm ở vùng hội tụ của Nam Cực trong khi quần đảo Falkland, Isla de los Estados, đảo Hornos cùng với vùng Cape Horn, quần đảo Diego Ramírez, đảo Campbell, New Zealand, đảo Macquarie, Amsterdam và quần đảo Saint Paul, quần đảo Crozet, quần đảo hoàng tử Edward, và đảo Gough và Tristan da Cunha group nằm ở phía Bắc của điểm hội tụ của vùng Nam Cực và vì thế nó nằm ngoài vùng Nam Cực.

 Tàu du lịch tại đảo Petermann, cùng với bán đảo vùng Nam Cực ở phía sau.
## Hình ảnh

* Vùng cực Nam
* Trạm Amundsen-Scott
* vịnh Moubray và núi Herschel, phía đông của vùng Nam Cực
* Viện bảo tàng Grytviken ở Nam Georgia
* Các cờ kỷ niệm tại vùng Nam Cực

## Xem thêm

* Châu Nam Cực

## Chú thích

## Liên kết ngoài

* Ủy ban bảo vệ môi trường châu Nam Cực
* Ban thư ký Hiệp ước Vùng Nam Cực
* CCAMLR Commission
* Antarctic Heritage Trusts
* International Association of Antarctica Tour Operators
* Map of the Antarctic Convergence Lưu trữ ngày 18 tháng 3 năm 2009 tại Wayback Machine
# Lực thứ năm

Trong vật lý, có bốn lực cơ bản hoặc tương tác quan sát được tạo thành nền tảng của tất cả các tương tác đã biết trong tự nhiên: lực hấp dẫn, lực điện từ, lực hạt nhân mạnh và lực hạt nhân yếu. Một số lý thuyết mang tính tưởng tượng đã đề xuất một **lực thứ năm** để giải thích các quan sát dị thường khác nhau không phù hợp với các lý thuyết hiện có. Các đặc điểm của lực lượng thứ năm này phụ thuộc vào lý thuyết đang được nâng cao. Nhiều người định nghĩa một lực gần bằng sức mạnh của trọng lực (tức là nó yếu hơn nhiều so với lực điện từ hoặc lực hạt nhân) với phạm vi từ bất kỳ nơi nào từ dưới một milimet đến quy mô vũ trụ. Một đề xuất khác là một lực yếu mới được trung gian bởi các boson W′ và Z'.

Việc tìm kiếm một loại lực thứ năm đã tăng lên trong những thập kỷ gần đây do hai khám phá trong vũ trụ học không được giải thích bởi các lý thuyết hiện tại. Người ta đã phát hiện ra rằng phần lớn khối lượng của vũ trụ được chiếm bởi một dạng vật chất không xác định gọi là vật chất tối. Hầu hết các nhà vật lý tin rằng vật chất tối bao gồm các hạt hạ nguyên tử mới, chưa được phát hiện, nhưng một số người tin rằng nó có thể liên quan đến một lực cơ bản chưa biết. Thứ hai, gần đây người ta cũng phát hiện ra rằng sự giãn nở của vũ trụ đang tăng tốc, được cho là do một dạng năng lượng gọi là năng lượng tối. Một số nhà vật lý suy đoán rằng một dạng năng lượng tối gọi là quintessence có thể là loại lực thứ năm.

## Tham khảo
# Thiên hà Seyfert

Thiên hà Viên Quy, thiên hà Seyfert Type II
**Thiên hà Seyfert** là một trong hai nhóm thiên hà hoạt động lớn nhất, cùng với các quasar. Chúng có nhân giống quasar (rất sáng, xa và là nguồn phát bức xạ điện từ lớn) với độ sáng bề mặt rất cao, thể hiện qua một quang phổ có những đường phát xạ của trạng thái ion hóa cao và mạnh, nhưng không giống quasar, thiên hà chủ của chúng có thể được xác định rõ ràng.

Thiên hà Seyfert chiếm khoảng 10% tổng số thiên hà và là một trong những vật thể được nghiên cứu nhiều nhất trong thiên văn học, chúng trước kia được cho là có nguồn năng lượng từ những hiện tượng tương tự xảy ra trong các quasar, mặc dù chúng gần hơn và sáng yếu hơn các quasar.

Thiên hà Seyfert được đặt tên theo Carl Seyfert, người đầu tiên miêu tả phân loại này vào năm 1943.

## Chú thích

## Liên kết ngoài

* Seyfert Galaxies
# Luzern

| Luzern |
| --- |
| Cầu Kapellbrücke |
|  **Hiệu kỳHuy hiệu** |
|  |
| **Lỗi Lua trong Mô\_đun:Location\_map tại dòng 583: Không tìm thấy trang định rõ bản đồ định vị. "Mô đun:Location map/data/Bang Luzern", "Bản mẫu:Bản đồ định vị Bang Luzern", và "Bản mẫu:Location map Bang Luzern" đều không tồn tại.** |
| Quốc gia | Thụy Sĩ |
| Bang | Luzern |
| Huyện | Lucerne |
| Chính quyền |
|  • Thị trưởng | *Stadtpräsident* (danh sách) Beat Züsli Đảng Dân chủ Xã hội Thụy Sĩ (tính tới 2016) |
| Diện tích |
|  • Tổng cộng | 29,11 km2 (1,124 mi2) |
| Độ cao | 436 m (1,430 ft) |
| Dân số (2017-12-31) |
|  • Tổng cộng | 81.401 |
|  • Mật độ | 28/km2 (72/mi2) |
| Tên cư dân | Lucerne (*Luzerner*) |
| Múi giờ | UTC+1, UTC+2 |
| Mã bưu chính | 6000 |
| Mã SFOS | 041 |
| Thành phố kết nghĩa | Guebwiller, Bournemouth, Cieszyn, Olomouc, Chicago, Potsdam |
| Giáp với | Adligenswil, Ebikon, Emmen, Horw, Kriens, Malters, Meggen, Neuenkirch |
| Website |   Thông tin (bằng tiếng Đức), SFSO statistics |

Logo
**Lucerne** (tiếng Anh: /luːˈsɜːrn/ *loo-SURN*) hoặc **Luzern** (tiếng Đức chuẩn Thụy Sĩ: [luˈtsɛrn] ) là một thành phố ở miền trung Thụy Sĩ, thuộc khu vực nói tiếng Đức của quốc gia này. Lucerne là thủ phủ của canton Lucerne và thuộc huyện Lucerne. Với dân số khoảng 82.000 người, Lucerne là thành phố đông dân nhất ở Trung Thụy Sĩ, đồng thời là trung tâm kinh tế, giao thông, văn hóa và truyền thông của khu vực. Khu vực đô thị của thành phố bao gồm 19 đô thị và thị trấn với tổng dân số khoảng 220.000 người.

Ảnh chụp từ trên cao của Hồ Lucerne
Nằm bên bờ Hồ Lucerne (tiếng Đức: *Vierwaldstättersee*) và dòng chảy ra của sông Reuss, trong tầm nhìn của các núi Pilatus và Rigi thuộc dãy Alps Thụy Sĩ, Lucerne từ lâu là điểm đến du lịch nổi tiếng. Một trong những địa danh của thành phố là Cầu Chapel (tiếng Đức: *Kapellbrücke*), cây cầu gỗ được xây dựng lần đầu vào thế kỷ 14.

Ngôn ngữ chính thức của Lucerne là tiếng Đức, nhưng ngôn ngữ chính được sử dụng là biến thể địa phương của phương ngữ Alemannic, Lucerne German.

## Tham khảo

Lỗi chú thích: Tồn tại thẻ `<ref>` cho nhóm chú thích với tên "note", nhưng không tìm thấy thẻ `<references group="note"/>` tương ứng
# Gondola

Một gondola ở Grand Canal
**Gondola** là một thuyền chèo truyền thống, đáy phẳng ở Venice, rất phù hợp với điều kiện của vùng đầm phá Venice. Nó tương tự như một chiếc xuồng nhưng hẹp và dài hơn. Mái chèo, không được gắn chặt vào thân tàu, được sử dụng để chèo và cũng để lái thuyền Trong nhiều thế kỷ gondola là phương tiện chính để chuyên chở, và là loại thuyền thông dụng ở Venice. Trong thời hiện đại những chiếc thuyền này vẫn còn có một vai trò trong giao thông công cộng trong thành phố, phục vụ như traghetti (phà) trên Grand Canal. Chúng cũng được sử dụng trong các regatta đặc biệt (cuộc đua chèo thuyền) được tổ chức giữa những người chèo thuyền gondola. Vai trò chính của chúng ngày nay, tuy nhiên, là để chở khách du lịch với mức giá cố định.

## Ghi chú

## Tham khảo

* Horatio Brown, chapter "The Gondola" in *Life on the Lagoons* (1884 and later editions)
* Wooden Boat, The Venetian Gondola, April 1977. Penzo, Gilberto; La Gondola, 1999.

## Liên kết ngoài

* Official Venetian gondola site
* Historical Gondolier Cooperative of Venice - Cooperativa Daniele Manin Lưu trữ ngày 13 tháng 7 năm 2011 tại Wayback Machine
* The Tramontin Gondola Lưu trữ ngày 3 tháng 3 năm 2016 tại Wayback Machine
* Venice Gondola
# 471143 Dziewanna

471143 Dziewanna | *Dziewanna* do Kính viễn vọng Không gian Hubble chụp vào năm 2012 |
| Khám phá  |
| Khám phá bởi | * Andrzej J. Udalski
* Scott S. Sheppard
* Marcin A. Kubiak
* Chadwick A. Trujillo
 |
| Nơi khám phá | Đài thiên văn Las Campanas |
| Ngày phát hiện | 13 tháng 3 năm 2010 |
| Tên định danh |
| Tên định danh | (471143) Dziewanna |
| Phiên âm | [d͡ʑɛˈvanna] |
| Đặt tên theo | Devana (Dziewanna) (Nữ thần Slav) |
| Tên định danh thay thế | 2010 EK139 |
| Danh mục tiểu hành tinh | TNO  **·** SDO **·** 2:7  |
| Tính từ | Dziewannian |
| Đặc trưng quỹ đạo  |
| Kỷ nguyên 9 tháng 8 năm 2022 (JD 2.459.800,5) |
| Tham số bất định 3 |
| Cung quan sát | 13,16 năm (4,808 ngày) |
| Điểm viễn nhật | 108,54 AU |
| Điểm cận nhật | 32,551 AU |
| Bán trục lớn | 70,544 AU |
| Độ lệch tâm | 0,5386 |
| Chu kỳ quỹ đạo | 592,51 năm (216.416 ngày) |
| Độ bất thường trung bình | 347,58° |
| Chuyển động trung bình | 0° 0m 6.12s / ngày |
| Độ nghiêng quỹ đạo | 29,444° |
| Kinh độ điểm mọc | 346,15° |
| Thời điểm cận tinh | ≈ 22 tháng 10 năm 2038 ±1 ngày |
| Góc cận điểm | 284,25° |
| Vệ tinh đã biết | *không* |
| Trái Đất MOID | 31,5688 AU (4.722,63 Gm) |
| Sao Mộc MOID | 27,9628 AU (4.183,18 Gm) |
| TJupiter | 5,456 |
| Đặc trưng vật lý |
| Đường kính trung bình | * >504 km (che khuất)
* 470+35 −10 km
* 697 km
 |
| Chu kỳ tự quay | 7,07±0,05 |
| Suất phản chiếu hình học | 0,10 (giả định) 0,25+0,02 −0,05 |
| Cấp sao biểu kiến | 19,6 (R) 19,9 |
| Cấp sao tuyệt đối *(H)* | * 3,8±0,1
* 3,89±0,04 (S)
* 3,9
 |
|  |

**Dziewanna** /dʒɛˈvɑːnə/ (định danh hành tinh vi hình: **471143 Dziewanna**) là một thiên thể bên ngoài Sao Hải Vương nằm trong đĩa phân tán, Dziewanna quay quanh Mặt Trời với quỹ đạo nằm ở ngoài cùng Hệ Mặt Trời. Ngày 13 tháng 3 năm 2010, các nhà thiên văn học Andrzej Udalski, Scott Sheppard, Marcin Kubiak và Chad Trujillo phát hiện Dziewanna khi họ thực hiện quan sát tại Đài thiên văn Las Campanas, Chile và đặt tên nó theo tên Devana trong thần thoại Slav.

## Xem thêm

* Danh sách tiểu hành tinh: 471001–472000
* 2010 KZ39
* 2010 FX86

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* MPEC 2010 G50 : 2010 EK139, *Minor Planet Electronic Circular*, phát hành ngày 8 tháng 4 năm 2010
* OCKS: OGLE Carnegie Kuiper belt Survey
* List Of Centaurs and Scattered-Disk Objects, Minor Planet Center
* 471143 Dziewanna tại *Cơ sở dữ liệu vật thể nhỏ JPL*

	+ Tiếp cận Trái Đất **·** Phát hiện **·** Lịch thiên văn **·** Biểu đồ quỹ đạo **·** Yếu tố quỹ đạo **·** Tham số vật lý
# 375 Ursula

375 Ursula| Khám phá |
| --- |
| Khám phá bởi | Auguste Charlois |
| Ngày phát hiện | 18 tháng 9 năm 1893 |
| Tên định danh |
| Tên thay thế | 1893 AL |
| Danh mục tiểu hành tinh | Vành đai chính |
| Đặc trưng quỹ đạo |
| Kỷ nguyên ngày 30 tháng 1 năm 2005 (JD 2453400.5) |
| Cận điểm quỹ đạo | 417.247 Gm (2.789 AU) |
| Viễn điểm quỹ đạo | 517.593 Gm (3.46 AU) |
| Bán trục lớn | 467.42 Gm (3.125 AU) |
| Độ lệch tâm | 0.107 |
| Chu kỳ quỹ đạo | 2017.268 d (5.52 a) |
| Tốc độ vũ trụ cấp 1 trung bình | 16.85 km/s |
| Độ bất thường trung bình | 85.323° |
| Độ nghiêng quỹ đạo | 15.931° |
| Kinh độ điểm mọc | 336.686° |
| Góc cận điểm | 344.757° |
| Đặc trưng vật lý |
| Kích thước | 216±10 km |
| Khối lượng | *không biết* |
| Mật độ trung bình | *không biết* |
| Hấp dẫn bề mặt | *không biết* |
| Tốc độ vũ trụ cấp 2 | *không biết* |
| Chu kỳ tự quay | 16.83 hr |
| Suất phản chiếu | *không biết* |
| Nhiệt độ | *không biết* |
| Kiểu phổ | *không biết* |
| Cấp sao tuyệt đối *(H)* | 7.47 |
|  |

**375 Ursula** (phát âm /ˈɜrsjʊlə/ hoặc /ˈɜrsələ/ *UR-sə-lə*) là một trong các tiểu hành tinh lớn nhất ở vành đai chính. Nó được Auguste Charlois phát hiện ngày 18.9.1893 ở Nice. Không biết rõ nguồn gốc tên của nó.

Các quan sát một lần nó che khuất một ngôi sao ngày 15.11.1984 cho 6 dây cung, chỉ cho thấy một đường kính ước tính là 216±10 km.

Tiểu hành tinh 375 Ursula (cấp sao biểu kiến 11,4) gần sao TYC 581-36-1 (độ sáng 11,9). Hai thiên hà có độ sáng khoảng 15.
## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Orbital simulation from JPL (Java) / Ephemeris
# Tiểu Trái Đất

Hình minh họa so sánh kích thước của Trái Đất, Sao Hỏa và các ngoại hành tinh của Kepler-20 và Kepler-42.
Một **tiểu Trái Đất** là một hành tinh "nhỏ hơn đáng kể" so với Trái Đất và Sao Kim. Trong Hệ Mặt Trời, các hành tinh tiểu Trái Đất bao gồm Sao Thủy và Sao Hỏa. Các ngoại hành tinh tiểu Trái Đất thuộc loại khó phát hiện nhất vì kích thước và khối lượng nhỏ của chúng tạo ra tín hiệu rất yếu, tuy nhiên việc phát hiện ra chúng không phải là không thể. Một trong những ngoại hành tinh đầu tiên được phát hiện là một tiểu Trái Đất xung quanh một sao xung miligiây PSR B1257+12. Tiểu Trái Đất nhỏ nhất được biết đến là WD 1145+017 b với kích thước 0,15 bán kính Trái Đất (Rⴲ), hoặc nhỏ hơn một chút so với Sao Diêm Vương. Tuy nhiên, WD 1145+017 b không đủ lớn để đủ điều kiện là một hành tinh tiểu Trái Đất cổ điển và thay vào đó nó được định nghĩa là một hành tinh vi hình hoặc hành tinh lùn.

Kính viễn vọng không gian Kepler đã mở ra một lĩnh vực mới về khám phá các tiểu Trái Đất. Vào ngày 10 tháng 1 năm 2012, Kepler đã phát hiện ra ba tiểu Trái Đất đầu tiên xung quanh một ngôi sao bình thường, Kepler-42. Tính đến tháng 6 năm 2014, Kepler đã xác nhận được 45 hành tinh nhỏ hơn Trái Đất, trong đó có 17 hành tinh nhỏ hơn 0,8 Rⴲ. Bên cạnh đó, có hơn 310 hành tinh ứng cử viên với bán kính ước tính <1R ⴲ, với 135 trong số đó nhỏ hơn 0,8 Rⴲ.

Các tiểu Trái Đất thường có bầu khí quyển mỏng do cả lực hấp dẫn và từ trường của chúng đều yếu, khiến các hành tinh này không thể ngăn được bức xạ sao làm hao mòn bầu khí quyển của chúng. Trừ khi bị lực thủy triều đáng kể ảnh hưởng khi quay gần ngôi sao chủ, các tiểu Trái Đất cũng có thời gian hoạt động địa chất ngắn do kích thước nhỏ của chúng.

## Tham khảo
# Oxide

Sắt(III) oxide (Fe2O3).
**Oxide** (/ˈɒksaɪd/), là một hợp chất gồm ít nhất một nguyên tử oxy và một nguyên tố khác. Bản thân oxide là một dianion của oxy, một ion O2− với oxy ở trạng thái oxy hóa −2. Hầu hết vỏ Trái Đất có tồn tại oxide. Ngay cả những vật liệu được coi là nguyên tố tinh khiết cũng thường có một lớp phủ oxide. Ví dụ, lá kim loại nhôm được phủ một lớp vỏ mỏng nhôm oxide (được gọi là lớp thụ động) để bảo vệ chúng khỏi quá trình oxy hóa.

## Hình thành

Oxide liên kết với tất cả các nguyên tố, ngoại trừ một số nguyên tố khí hiếm. Có rất nhều cách hình thành nên hợp chất oxide.

### Oxide của nguyên tố kim loại

Nhiều oxide kim loại phát sinh do sự phân hủy các hợp chất khác, ví dụ như carbonat, hydroxide và nitrat. Trong quá trình tạo ra calci oxide, calci carbonat (đá vôi) bị phân hủy khi đun nóng, giải phóng khí carbon dioxide:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Các kim loại quý (chẳng hạn như vàng và platin) được đánh giá cao vì chúng hạn chế được sự kết hợp hóa học trực tiếp với oxy.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
### Oxide của nguyên tố phi kim

Các oxide phi kim quan trọng và phổ biến là carbon dioxide và carbon monoxide. Những hợp chất này hình thành khi quá trình oxy hóa hoàn toàn hoặc một phần carbon hoặc hydrocarbon xảy ra. Trong môi trường thiếu hụt oxy, carbon monoxide được tạo ra:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 hay WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 hay WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
Nitơ (N
2) khó phản ứng với oxy biến thành oxide, nhưng quá trình đốt cháy amonia tạo ra nitric oxide, oxide này tiếp tục phản ứng với oxy:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14
Những phản ứng này được thực hiện trong quá trình sản xuất acid nitric.

## Phản ứng

### Phản ứng khử

Nhiều oxit kim loại có thể chuyển hóa thành kim loại nguyên chất chỉ bằng cách **nung nóng**. Quá trình này được gọi là phân hủy nhiệt. Ví dụ, bạc oxit sẽ phân hủy ở 200°C:

2 Ag2O → 4 Ag + O2
Tuy nhiên, trong hầu hết các trường hợp, oxit kim loại được khử bằng một **chất khử hóa học**. Một chất khử phổ biến và rẻ tiền là carbon dưới dạng than cốc. Ví dụ nổi bật nhất là trong quá trình **luyện quặng sắt**. Quá trình này bao gồm nhiều phản ứng, nhưng phương trình đơn giản hóa thường được biểu diễn như sau:

2 Fe2O3 + 3 C → 4 Fe + 3 CO2
## Ghi chú

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* *Fully Exploiting the Potential of the Periodic Table through Pattern Recognition Schultz*, Emeric. J. Chem. Educ. 2005 82 1649.
# Vành đai bức xạ Van Allen

Video này cho thấy những thay đổi về hình dạng và cường độ của một mặt cắt ngang của các vành đai Van Allen.
Vành đai bức xạ Van Allen (mặt cắt ngang)
**Vành đai Van Allen** được chuyên gia không gian James Van Allen người Mỹ phát hiện vào năm 1958, đây là một vùng không gian ngoài Trái Đất, vị trí tương đối là phía trên vùng biển Nam Đại Tây Dương, có độ cao từ khoảng 500 đến 58,000 km. Đây là khu vực tập trung mật độ cao các hạt điện tử, proton xuất phát từ Mặt Trời và bị từ trường Trái Đất giữ lại. Vành đai có 2 vùng, cách nhau một khoảng lặng:

* Vành đai trong từ khoảng 1400 km cho đến 13000 km.
* Vành đai ngoài từ khoảng 19000 km cho đến 40000 km.

Cho đến nay đây vẫn là vùng bí ẩn, các nhà khoa học đang tìm hiểu những gì xảy ra ở đây, dự đoán lý thuyết cho rằng khu vực này thường xuyên xảy ra những sự biến đổi không gian và thời gian.

## Chú thích

## Tham khảo

1. Holmes-Siedle, A. G. and Adams, L (2002), *Handbook of Radiation Effects* (Oxford University Press, England 2002). ISBN 0-19-850733-X.
2. Adams, L., Harboe Sorensen, R., Holmes Siedle, A. G., Ward, A. K. and Bull, R. (1991), "Measurement of SEU and total dose in geostationary orbit under normal and solar flare conditions," *IEEE Transactions on Nuclear Science*, NS 38 (6), pp. 1686–92 (Dec 1991)
3. Shprits, Y. Y., S. R. Elkington, N. P. Meredith, and D. A. Subbotin (2008), "Review of modeling of losses and sources of relativistic electrons in the outer radiation belts," *J. Atmos. Sol. Terr. Phys., 70*: Part I, Radial transport, pp. 1679–1693, doi:10.1016/j.jastp.2008.06.008; Part II. Local acceleration and loss, pp. 1694–1713, doi:10.1016/j.jastp.2008.06.014.

## Liên kết ngoài

* An explanation of the belts
* Trapped particle radiation models Lưu trữ ngày 1 tháng 6 năm 2010 tại Wayback Machine—Introduction to the Trapped Radiation Belts.
* SPENVIS - Space Environment, Effects, and Education System—Gateway to the SPENVIS orbital dose calculation software.
* D. P. Stern, M. Peredo (ngày 28 tháng 9 năm 2004). "The Exploration of the Earth's Magnetosphere". NASA. Truy cập ngày 22 tháng 8 năm 2006.
* NASA Radiation Belt Storm Probe Mission/Van Allen Probes
# Rad (đơn vị)

**Rad** là đơn vị liều bức xạ tuyệt đối, ký hiệu là rd. Rad được đưa ra lần đầu tiên vào năm 1918 với ý nghĩa là "lượng tia X khi bị hấp thụ sẽ gây ra sự phá hủy tế bào". Trong hệ CGS vào năm 1958, rad được định nghĩa là liều tạo ra được năng lượng 100 erg được hấp thụ bởi một gam vật chất. Nó đã được xác định lại trong hệ SI vào năm 1970 với ý nghĩa là liều lượng gây ra năng lượng 0,01 joule được hấp thụ bởi 1 kg vật chất.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Bây giờ, trong hệ SI người ta thường dùng đơn vị gray **Gy** hơn.

## Tham khảo

## Xem thêm

* Becquerel
* Curie
* Gray (đơn vị)
* Roentgen (đơn vị)

## Liên kết ngoài