Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tiếng Iceland

| Tiếng Iceland |
| --- |
| *íslenska* |
| Phát âm | ['i:s(t)lɛnska] |
| Sử dụng tại | Iceland |
| Tổng số người nói | 357.069 (2018) |
| Phân loại | Ấn-Âu* German
	+ Bắc German
		- Tây Scandinavia
			* Scandinavia Hải đảo
				+ **Tiếng Iceland**
 |
| Ngôn ngữ tiền thân | Bắc Âu Cổ
* Tây Bắc Âu Cổ
	+ Iceland Cổ
		- **Tiếng Iceland**
 |
| Hệ chữ viết | Latin (biến thể tiếng Iceland)
Hệ thống chữ nổi tiếng Iceland |
| Địa vị chính thức |
| Ngôn ngữ chính thức tại |  Iceland  Hội đồng Bắc Âu |
| Quy định bởi | Học viên Iceland học Árni Magnússon |
| Mã ngôn ngữ |
| ISO 639-1 | `is` |
| `ice` (B) `isl` (T) |
| ISO 639-3 | `isl` |
| Glottolog | `icel1247` |
| Linguasphere | `52-AAA-aa` |
| Vùng nói tiếng Iceland:   vùng nơi tiếng Iceland là ngôn ngữ chính của số đông   vùng nơi tiếng Iceland là ngôn ngữ thiểu số đáng kể |
|

**Tiếng Iceland** (*íslenska*, phát âm ['iːs(t)lɛnska] ) là một ngôn ngữ German và là ngôn ngữ chính thức của Iceland. Đây là một ngôn ngữ Ấn-Âu, thuộc về nhánh Bắc German của nhóm ngôn ngữ German. Về mặt lịch sử, nó từng là ngôn ngữ phân bố xa nhất về phía tây của hệ Ấn-Âu, trước thời kỳ thuộc địa hóa châu Mỹ. Trước đây, tiếng Iceland, Faroe, Norn, và Tây Na Uy tạo nên nhóm *Tây Bắc Âu*; còn tiếng Đan Mạch, Đông Na Uy và Thụy Điển tạo nên nhóm *Đông Bắc Âu*. Tiếng Na Uy Bokmål hiện đại được ảnh hưởng bởi cả hai nhóm, do đó các ngôn ngữ Bắc German hiện được chia thành nhóm Scandinavia đất liền và *Bắc Âu Hải đảo* (gồm có tiếng Iceland).

Đa phần người nói tiếng Iceland—chừng 320.000—sống tại Iceland. Hơn 8.000 người bản ngữ tiếng Iceland sống ở Đan Mạch, trong đó chừng 3.000 là học sinh/sinh viên. Thứ tiếng này cũng được sử dụng bởi chừng 5.000 người tại Hoa Kỳ và bởi hơn 1.400 người ở Canada. Cộng đồng người nói tiếng Iceland lớn nhất nằm ngoài Iceland là ở Manitoba, đáng chú ý là Gimli (*Gimli* là một từ tiếng Bắc Âu Cổ, nghĩa là 'thiên đường').

Dù 97% dân số Iceland xem tiếng Iceland là tiếng mẹ đẻ của họ, lượng người nói đang suy giảm tại các cộng đồng ngoài Iceland, đặc biệt là Canada.

Học viên Iceland học Árni Magnússon là trung tâm bảo tồn những bản thảo tiếng Iceland thời Trung Cổ, nghiên cứu ngôn ngữ này cũng như nền văn học của nó. Từ năm 1995, ngày 16 tháng 11, sinh nhật của nhà thơ thế kỷ 19 Jónas Hallgrímsson, cũng là Ngày tiếng Iceland.

## Âm vị

Tiếng Iceland có rất ít sự khác biệt ngữ âm theo vùng (sự khác biệt do phương ngữ). Ngôn ngữ này có cả nguyên âm đơn và đôi, phụ âm có thể hữu thanh hay vô thanh.

### Phụ âm

|  | Môi | Lưỡi trước | Vòm | Vòm mềm | Thanh hầu |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Mũi | (m̥) | m | (n̥) | n | (ɲ̊) | (ɲ) | (ŋ̊) | (ŋ) |  |
| Tắc | pʰ | p | tʰ | t | (cʰ) | (c) | kʰ | k |  |
| Xát | xuýt |  | s |  |  |  |  |
| không xuýt | f | v | θ | ð | (ç) | j | (x) | (ɣ) | h |
| Cạnh lưỡi |  | (l̥) | l |  |  |  |
| R |  | (r̥) | r |  |  |  |

### Nguyên âm

Nguyên âm đơn|  | Trước | Sau |
| --- | --- | --- |
| plain | tròn |
| Đóng | i |   | u |
| Gần đóng | ɪ | ʏ |   |
| Nửa mở | ɛ | œ | ɔ |
| Mở | a |

Nguyên âm đôi|  | Trước | Sau |
| --- | --- | --- |
| Nửa | ei • øi | ou |
| Mở | ai | au |

## Tham khảo
# Tiếng Thụy Điển

| Tiếng Thụy Điển |
| --- |
| *svenska* |
| Phát âm | [²svɛnːska] |
| Sử dụng tại | Thụy Điển, một phần của Phần Lan |
| Tổng số người nói | 10,5 triệu |
| Dân tộc | Thụy Điển, người Phần Lan gốc Thụy Điển |
| Phân loại | Ấn-Âu* German
	+ German Bắc
		- Đông Scandinavia
			* Scandinavia Lục địa
				+ **Tiếng Thụy Điển**
 |
| Ngôn ngữ tiền thân | Bắc Âu cổ
* Bắc Âu cổ miền đông
	+ Tiếng Thụy Điển cổ
		- Tiếng Thụy Điển hiện đại
			* **Tiếng Thụy Điển**
 |
| Hệ chữ viết | Latinh (biến thể Thụy Điển) Hệ thống chữ nổi tiếng Thụy Điển |
| Dạng ngôn ngữ kí hiệu | Tecknad svenska |
| Địa vị chính thức |
| Ngôn ngữ chính thức tại | 2 quốc gia  Phần Lan **Thụy Điển** 2 tổ chức  Liên minh châu Âu  Hội đồng Bắc Âu |
| Quy định bởi | Språkrådet (tại Thụy Điển) Svenska språkbyrån (tại Phần Lan) |
| Mã ngôn ngữ |
| ISO 639-1 | `sv` |
| ISO 639-2 | `swe` |
| ISO 639-3 | `swe` |
| Glottolog | `swed1254` |
| Linguasphere | `52-AAA-ck to -cw` |
| Vùng nói tiếng Thụy Điển |
|

**Tiếng Thụy Điển** (*svenska* [²svɛnːska]) là một ngôn ngữ German Bắc, được dùng như tiếng mẹ đẻ bởi 10,5 triệu người sinh sống chủ yếu ở Thụy Điển và vài khu vực thuộc Phần Lan. Người nói tiếng Thụy Điển có thể hiểu người nói tiếng Na Uy và tiếng Đan Mạch. Như các thứ tiếng German Bắc khác, tiếng Thụy Điển là hậu duệ của tiếng Bắc Âu cổ, một ngôn ngữ chung của các dân tộc German sống tại Scandinavia vào thời đại Viking.

## Lịch sử

Tiếng Thụy Điển có liên hệ mật thiết với tiếng Đan Mạch và tiếng Na Uy, thường ai hiểu một trong hai tiếng đó đều có thể hiểu tiếng Thụy Điển. Ba thứ tiếng kể trên tách ra từ tiếng Bắc Âu cổ vào khoảng 10 thế kỷ trước đây. Tiếng Thụy Điển, tiếng Đan Mạch và tiếng Na Uy Bokmål thuộc vào nhóm ngôn ngữ Đông Scandinavia và chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của tiếng Hạ Đức. Người Thụy Điển thường hiểu tiếng Na Uy hơn tiếng Đan Mạch. Mặc dù người Thụy Điển ít hiểu tiếng Đan Mạch, không nhất thiết là người Đan Mạch không hiểu tiếng Thụy Điển.

## Phân loại

Tiếng Thụy Điển thuộc nhóm Đông Scandinavia của nhánh phía bắc của nhóm ngôn ngữ German, cùng với tiếng Na Uy và tiếng Đan Mạch. Nhánh này là một trong nhiều nhánh trong nhóm ngôn ngữ German của hệ Ấn-Âu.

## Xem thêm

* Tiếng Thụy Điển cổ
* Tiếng Na Uy cổ

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Ethnologue report for Swedish
* Languages of Sweden at Ethnologue
* A sample set of Swedish dialects Lưu trữ ngày 24 tháng 4 năm 2006 tại Wayback Machine (the page is in Swedish)
* Swedish 101 Learn Swedish online
* Modern Nordic Language Comprehension Lưu trữ ngày 18 tháng 2 năm 2004 tại Wayback Machine - Danish, Norwegian and Swedish
* Jamska language Lưu trữ ngày 16 tháng 2 năm 2004 tại Wayback Machine (bằng tiếng Thụy Điển)
# Kinh tuyến

Hệ thống đường kinh tuyến
Kinh Tuyến Gốc, Kinh Tuyến 180° [đường đổi ngày], và vị trí Đài thiên văn Greenwich.
Kinh tuyến gốc chạy qua đài Greenwich
**Kinh tuyến** là một nửa đường tròn trên bề mặt Trái Đất, nối liền hai Địa cực, có độ dài khoảng 20.000 km, chỉ hướng bắc-nam và cắt thẳng góc với đường xích đạo. Mặt phẳng của kinh tuyến 0° (chạy qua đài quan sát thiên văn tại Greenwich thuộc Luân Đôn) và kinh tuyến 180°, chia Trái Đất ra làm hai bán cầu – Bán cầu đông và Bán cầu tây.

Các kinh tuyến nối liền các cực từ là các kinh tuyến từ, những kinh tuyến nối liền các Địa cực thì gọi là các kinh tuyến địa lý, còn các đường kinh tuyến vẽ trên bản đồ – là các kinh tuyến họa đồ. Kinh tuyến này còn được gọi là kinh tuyến địa lý, để phân biệt với kinh tuyến địa từ là giao tuyến giữa bề mặt Trái Đất và mặt phẳng đi qua đường thẳng nối các cực địa từ Bắc và Nam.

Kinh tuyến gốc 0 độ đi qua đài thiên văn Greenwich ở ngoại ô thủ đô Luân Đôn nước Anh. Có 360 kinh tuyến, người ta dựa vào kinh tuyến để chia Trái Đất thành 12 múi giờ.

## Xem thêm

* Hệ tọa độ địa lý
* Vĩ tuyến
* Hải lý
* Kính lục phân
* Sao Bắc cực

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* The Principal Meridian Project (US)
* Resources page of the U.S. Department of the Interior, Bureau of Land Management
# Đồng hồ Mặt Trời

Đồng hồ Mặt trời khổng lồ của Jantar Mantar tại Jaipur, Ấn Độ, là đồng hồ Mặt Trời lớn nhất trên Trái Đất, cao 27 m. Còn được biết đến với tên Samrat Yantra (Thiết bị tối cao); bóng của nó di chuyển 1 mm mỗi giây, và chừng chiều rộng của bàn tay (6 cm) mỗi phút.**Đồng hồ Mặt Trời** là một thiết bị đo thời gian dựa vào vị trí của Mặt Trời. Trong thiết kế thường gặp nhất, như trong đồng hồ mặt trời ngang, mặt trời đổ bóng *kim* (một thanh kim loại mỏng và sắc) lên trên một mặt phẳng có khắc các đường chỉ thời gian trong ngày. Khi mặt trời di chuyển trong ngày, bóng của kim sẽ đổ xuống thẳng hàng với các đường trên mặt đĩa. Thiết kế như vậy đòi hỏi kim thẳng hàng với trục quay của Trái Đất. Vì thế, để một đồng hồ Mặt trời chỉ được giờ chính xác, kim phải chỉ về cực bắc đúng (không phải cực bắc từ) và góc của kim với đường ngang phải bằng vĩ độ của chiếc đồng hồ. Những loại đồng hồ Mặt Trời được sản xuất hàng loạt nhằm mục đích trang trí nhiều khi không chỉ đúng thời gian.

## Nguồn gốc của đồng hồ Mặt Trời

Người phương Đông khác với người phương Tây. Họ sử dụng thời gian để hiểu thêm về thời tiết. Vì phương Đông thiên về phát triển nông nghiệp (trồng lúa nước,..). Họ cần một công cụ đo thời gian cụ thể. Nhờ vậy, ở thời đại nguyên thủy, người dân phương Đông đã nghĩ ra **đồng hồ Mặt Trời.**

## Xem thêm

* Đồng hồ
* Thời gian
* Mặt Trời

## Tham khảo
# Xích đạo thiên cầu

Xích đạo thiên cầu hiện nay nghiêng một góc khoảng 23.44° so với mặt phẳng hoàng đạo. Hình trên cho thấy liên hệ giữa độ nghiêng trục quay Trái Đất (*obliquity*), trục quay, và mặt phẳng quỹ đạo.
**Xích đạo thiên cầu** là một đường tròn lớn trên một thiên cầu tưởng tượng, cùng mặt phẳng của xích đạo Trái Đất. Nói một cách khác, nó là sự phóng chiếu của xích đạo Trái Đất ra không gian. Đây là mặt phẳng tham chiếu của hệ tọa độ xích đạo. Do sự nghiêng của trục quay Trái Đất, xích đạo thiên cầu hiện nay nghiêng một góc 23,44° so với mặt phẳng quỹ đạo Trái Đất hay hoàng đạo, nhưng 5 triệu năm trở lại đây giá trị độ nghiêng đã thay đổi trong khoảng từ 22,0° đến 24,5° do sự nhiễu loạn đến từ các hành tinh khác.

Đối với một người quan sát đứng trên vùng xích đạo của Trái Đất, xích đạo thiên cầu là một nửa đường tròn tưởng tượng đi qua thiên đỉnh, hay điểm trên bầu trời trực tiếp trên đỉnh đầu. Khi người quan sát di chuyển về phía bắc (hoặc nam), xích đạo thiên cầu nghiêng dần về phía chân trời đối diện. Tại hai vùng cực, xích đạo thiên cầu trùng với đường chân trời lý tưởng. Tại mọi vĩ độ, xích đạo thiên cầu là một cung tròn hoặc vòng tròn đều đặn vì người quan sát chỉ ở một góc xa hữu hạn so với mặt phẳng của xích đạo thiên cầu, nhưng ở khoảng cách xa vô cực so với bản thân đường xích đạo thiên cầu.

Các thiên thể nằm gần đường xích đạo thiên cầu sẽ có thể thấy được phía trên đường chân trời tại hầu hết địa điểm trên Trái Đất, nhưng đỉnh điểm (đi qua đường kinh tuyến) cao nhất của chúng chỉ xảy ra ở gần vùng xích đạo. Xích đạo thiên cầu hiện nay đi qua các chòm sao sau:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Song Ngư (gồm điểm xuân phân nằm ở phía trên ranh giới phía nam của chòm sao)
* Kình Ngư
* Kim Ngưu
* Ba Giang
* Lạp Hộ (cắt qua gần đai lưng Lạp Hộ)
 | * Kỳ Lân
* Tiểu Khuyển
* Trường Xà
* Lục Phân Nghi
* Sư Tử
 | * Xử Nữ (gồm điểm thu phân)
* Cự Xà (phần đầu)
* Xà Phu
* Cự Xà (phần đuôi)
* Thiên Ưng
* Bảo Bình
 |

Đây cũng là những chòm sao có thể được quan sát nhất trên toàn bộ Trái Đất.

Trong thời gian hàng nghìn năm, sự định hướng của xích đạo Trái Đất và do đó là các chòm sao mà xích đạo thiên cầu đi qua cũng sẽ thay đổi bởi sự tiến động trục quay Trái Đất.

Các thiên thể khác ngoài Trái Đất cũng có các xích đạo thiên cầu của chúng được định nghĩa tương tự.

## Xem thêm

* Thiên cực
* Xích vĩ
* Sự quay quanh một trục cố định (quanh cực)

## Chú thích
# Quay

Một mặt cầu quay xung quanh trục của nó.
**Quay** hoặc **xoay tròn** là sự di chuyển tròn của một vật xung quanh một tâm (hay điểm) quay. Một vật thể ba chiều luôn luôn quay quanh một đường tưởng tượng gọi là **trục quay**. Nếu trục quay đi qua khối tâm của vật, vật đó được nói là quay quanh chính nó, hay spin. Vật quay quanh một điểm bên ngoài, ví dụ Trái Đất quay quanh Mặt Trời, nó được gọi là vòng quay quỹ đạo hoặc sự xoay vòng, đặc biệt khi nó bị ảnh hưởng dưới lực hấp dẫn.

## Xem thêm

* Quay tuyệt đối
* Phương hướng
* Chuyển động quay
* Chuyển động tròn
* Nguyên lý Mach
* Lăn
* Phép quay trong không gian ba chiều

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Hazewinkel, Michiel, biên tập (2001), "Rotation", *Bách khoa toàn thư Toán học*, Springer, ISBN 978-1-55608-010-4
* Product of Rotations at cut-the-knot. cut-the-knot.org
* When a Triangle is Equilateral at cut-the-knot. cut-the-knot.org
* Rotate Points Using Polar Coordinates Lưu trữ ngày 20 tháng 2 năm 2007 tại Wayback Machine, howtoproperly.com
* Rotation in Two Dimensions by Sergio Hannibal Mejia after work by Roger Germundsson and Understanding 3D Rotation by Roger Germundsson, Wolfram Demonstrations Project. demonstrations.wolfram.com
# 15 tháng 6

Ngày **15 tháng 6** là ngày thứ 166 (167 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 199 ngày trong năm.

|  |
| --- |
| << **Tháng 6 năm 2026** >> |
| CN | T2 | T3 | T4 | T5 | T6 | T7 |
|   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |
|  |

## Sự kiện

* 1215 -– Đại Hiến chương Magna Carta được ký tại Anh, lần đầu giảm quyền lực của nhà nước quân chủ tập trung và bảo vệ các quyền tự do cá nhân.
* 1219 – Theo truyền thuyết, quốc kỳ Đan Mạch được sử dụng lần đầu trong trận Lyndanisse, đây là quốc kỳ cổ nhất vẫn còn được sử dụng.
* 1389 – Đế quốc Ottoman đánh bại lực lượng của người Serbia và người Bosnia trong trận Kosovo.
* 1527 – Mạc Đăng Dung lên ngôi hoàng đế, đặt niên hiệu là Minh Đức.
* 1846 – Hiệp định Oregon xác định vĩ tuyến 49 độ Bắc từ dãy núi Rocky đến eo biển Juan de Fuca là biên giới tự nhiên giữa Hoa Kỳ và Canada.
* 1896 – Động đất Sanriku tại Nhật Bản khiến hơn 22.000 người thiệt mạng.
* 1944 – Chiến tranh thế giới thứ hai: Hải quân Hoa Kỳ bắt đầu đánh chiếm đảo Saipan từ Nhật Bản.
* 1949 – Chính phủ tỉnh Đài Loan của Trung Hoa Dân Quốc công bố chính thức phát hành Tân Đài tệ.
* 1954 – Liên đoàn bóng đá châu Âu được thành lập tại Basel, Thụy Sĩ.
* 1990 - Thành lập Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam.
* 2001 – Nguyên thủ của sáu quốc gia gồm Trung Quốc, Nga, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Uzbekistan ký vào tuyên ngôn thành lập Tổ chức Hợp tác Thượng Hải.

## Sinh

* 28 – Hán Minh Đế, vua thứ 17 của Nhà Hán (m. 75).
* 1828 – Nguyễn Phúc Nhàn Thục, phong hiệu Gia Lạc Công chúa, công chúa con vua Minh Mạng (m. 1864)
* 1932 – Nguyễn Quang Riệu, giáo sư người Pháp gốc Việt (m. 2021)
* 1943 – Johnny Hallyday, ca sĩ, diễn viên người Pháp (m. 2017)
* 1946 – Noddy Holder, ca sĩ người Anh
* 1951 - Quốc Dũng, nhạc sĩ người Việt Nam
* 1953 - Tập Cận Bình, Tổng bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc, Chủ tịch nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa
* 1964 - Goda Takeshi (Jaian), nhân vật hoạt hình nổi tiếng ở Nhật Bản
* 1966 - Hoàng Sơn, diễn viên người Việt Nam
* 1983 - Giáng Tiên, nữ ca sĩ người Việt Nam
* 1984 – Tim Lincecum, cầu thủ bóng chày người Mỹ
* 1991 - Dương Hoàng Yến, nữ ca sĩ người Việt Nam
* 1992 – Mohamed Salah, cầu thủ bóng đá người Ai Cập

## Mất

* 1888 – Friedrich III, Hoàng đế Đức (s. 1831)
* 1889 – Mihai Eminescu, nhà thơ România (s. 1850)

## Ngày lễ và kỷ niệm

## Tham khảo
# Olympiad

Sân vận động tại Olympia cổ đại.
**Olympiad** (tiếng Hy Lạp: άςὈλυμάς, Olympiás) là khoảng thời gian bốn năm gắn liền với Thế vận hội Olympic của người Hy Lạp cổ đại. Mặc dù Thế vận hội Olympic cổ đại được thành lập từ thời Hy Lạp cổ đại, nhưng mãi đến thời Hy Lạp, bắt đầu với Ephorus, Olympiad mới được sử dụng như một dạng lịch. Chuyển đổi sang hệ thống ngày tháng TCN/CN hiện đại, Olympiad đầu tiên bắt đầu vào mùa hè năm 776 TCN và kéo dài đến mùa hè năm 772 TCN, và Olympiad thứ hai bắt đầu với việc bắt đầu các cuộc thi tiếp theo. Bằng cách ngoại suy theo lịch Julian, năm thứ ba của Olympiad 699 đã bắt đầu vào giữa mùa hè 2019 (Bắc bán cầu).

Olympiad hiện đại chỉ một giai đoạn bốn năm bắt đầu vào ngày khai mạc Thế vận hội Olympic cho các môn thể thao mùa hè. Thế vận hội hiện đại đầu tiên bắt đầu vào năm 1896, lần thứ hai vào năm 1900, v.v. (ngày 31 bắt đầu vào năm 2016: xem Điều lệ Olympic).

Các Thế vận hội cổ đại và hiện đại sẽ được đồng bộ hóa đã có một năm số 0 giữa Thế vận hội 4 TCN và Thế vận hội 4 CN. Nhưng khi lịch Julian đi trực tiếp từ năm 1 TCN đến 1 sau Công nguyên, chu kỳ Olympiad cổ đại giờ đã chậm so với chu kỳ hiện đại một năm.

## Thế vận hội cổ đại

Một Olympiad cổ đại là khoảng thời gian bốn năm được nhóm lại với nhau, tính toàn diện như người xưa đã làm. Mỗi năm Olympiad cổ đại chiếm hai năm tính toán hiện đại của TCN hoặc CN, từ giữa hè năm trước đến giữa hè năm sau. Ví dụ: Olympiad 140, năm 1 bằng 220/219 TCN; năm 2 bằng 219/218 TCN; năm 3 bằng 218/217 trước công nguyên; năm 4 bằng 217/216 trước công nguyên. Do đó, các cuộc thi đấu sẽ được tổ chức vào tháng 7/8 năm 220 TCN và được tổ chức vào lần tiếp theo vào tháng 7/8 năm 216 TCN, sau khi bốn năm Olympic đã hoàn tất.

## Ghi chú
# Kelvin

| Kelvin |
| --- |
| Nhiệt kế với độ C bên trái, K bên phải |
| Thông tin đơn vị |
| Hệ thống đơn vị | SI base unit |
| Đơn vị của | Nhiệt độ |
| Kí hiệu | K  |
| Được đặt tên theo | William Thomson, 1st Baron Kelvin |

Trong hệ thống đo lường quốc tế, **Kelvin** là một đơn vị đo lường cơ bản cho nhiệt độ. Nó được ký hiệu bằng chữ K. Mỗi **K** trong nhiệt giai Kelvin (1 K) bằng một độ trong nhiệt giai Celsius (1 °C) và 0 °C ứng với 273,15K. Thang nhiệt độ này được lấy theo tên của nhà vật lý, kỹ sư người Ireland William Thomson, nam tước Kelvin thứ nhất.

Nhiệt độ trong nhiệt giai Kelvin đôi khi còn được gọi là **nhiệt độ tuyệt đối**, do 0 K ứng với nhiệt độ nhỏ nhất mà vật chất có thể đạt được. Tại 0K, trên lý thuyết, mọi chuyển động nhiệt hỗn loạn đều ngừng. Thực tế chưa quan sát được vật chất nào đạt tới chính xác 0 K; chúng luôn có nhiệt độ cao hơn 0 K một chút, tức là vẫn có chuyển động nhiệt hỗn loạn ở mức độ nhỏ. Ngay cả những trạng thái vật chất rất lạnh như ngưng tụ Bose-Einstein cũng có nhiệt độ lớn hơn 0 K. Quan sát này phù hợp với nguyên lý bất định Heisenberg; nếu vật chất ở chính xác 0 K, luôn tìm được hệ quy chiếu trong đó vận tốc chuyển động của chúng là 0 và vị trí không thay đổi, nghĩa là đo được chính xác cùng lúc vị trí và động lượng của hệ, vi phạm nguyên lý bất định. Nhiệt độ của hơi nước đang sôi là 373,15K. Hay nói cách khác định nghĩa Kelvin (K), được xây dựng từ 1967 và có hiệu lực cho đến ngày 20 tháng 5 năm 2019, là 1/273,16 của nhiệt độ nhiệt động lực học của (điểm ba thể hay điểm ba pha) của nước. Kể từ năm 2019, thang Kelvin được định nghĩa bằng cách ấn định giá trị hằng số Boltzmann *k* thành 1.380649×10−23 J⋅K−1, còn nhiệt độ Celsius được định nghĩa là nhiệt độ thang Kelvin trừ đi 273,15.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Kelvin (unit of measurement) tại *Encyclopædia Britannica* (bằng tiếng Anh)
* Độ Kenvin tại Từ điển bách khoa Việt Nam
	+ Nhiệt độ tuyệt đối tại Từ điển bách khoa Việt Nam
* Bureau International des Poids et Mesures (2006). "The International System of Units (SI) Brochure" (PDF). 8th Edition. International Committee for Weights and Measures. Truy cập ngày 6 tháng 2 năm 2008. `{{Chú thích tạp chí}}`: Chú thích magazine cần `|magazine=` (trợ giúp)
# Lục địa Á-Âu

|  |
| --- |
|  |
| Diện tích | 53.990.000 km² |
| Dân số | 4.600.000.000 |
| Mật độ dân số | 85,2 |
| Quốc gia | 92 |
| Phụ thuộc | 4 |
| Múi giờ | UTC-1 (Açores) UTC+12 (Nga) |

**Lục địa Á-Âu** hay **Lục địa Âu-Á** (còn được viết là **đại lục Á-Âu** hay **đại lục Âu-Á**) là một khu vực đất đai rộng lớn, bao gồm châu Âu và châu Á. Phần lớn nằm ở Đông và Bắc bán cầu, lục địa Á Âu có thể được coi là một siêu lục địa, một phần của siêu lục địa lớn hơn là đại lục Phi-Á Âu. Nó giáp với Đại Tây Dương ở phía Tây, Thái Bình Dương ở phía Đông, Bắc Băng Dương ở phía Bắc, Ấn Độ Dương ở phía Nam.

Lục địa Á-Âu có diện tích khoảng 55.000.000 km², khoảng 36,2% diện tích bề mặt Trái Đất, khoảng 5 tỷ người sinh sống (70% dân số thế giới). Loài người bắt đầu định cư tại lục địa này khoảng 60.000 đến 125.000 năm trước.

Trong kiến tạo địa tầng, mảng kiến tạo Á Âu bao gồm châu Âu và phần lớn châu Á, nhưng không bao gồm tiểu lục địa Ấn Độ, tiểu lục địa Ả Rập và khu vực phía đông của dãy Cherskiy tại Sakha.

Sự chia tách giữa châu Âu và châu Á như là 2 lục địa riêng biệt chủ yếu do lý do lịch sử và văn hóa, sự phân chia khu vực địa lý không rõ ràng.

|  |
| --- |
| Bản đồ lục địa Á-Âu |
| Bộ phận Phi-Á-Âu của Trái Đất. |

Thuật ngữ *Eurasia* (Á-Âu) còn được sử dụng trong chính trị quốc tế như là phương thức trung lập để chỉ các tổ chức hay các sự vụ liên quan đến các quốc gia hậu Xô viết, cụ thể là Nga, các nước cộng hòa Trung Á và các nước cộng hòa vùng Kavkaz. Nhiều người Âu không có ý niệm về lục địa Á-Âu, thông thường coi châu Âu và châu Á là các lục địa tách rời, với đường phân chia dọc theo biển Aegean, Dardanelles, Bosphorus, biển Đen, dãy núi Kavkaz, biển Caspi, sông Ural và dãy Ural, và thuật ngữ này phổ biến trên khắp thế giới, thậm chí *châu Á* chứa nhiều khu vực và nhiều nền văn hóa đa dạng cũng như châu Âu, và chúng cũng tách rời về mặt địa lý và khác biệt nhau giống như ở châu Âu. Từ quan điểm hiện đại, lục địa với ít lý do nhất để công nhận tách biệt chính là châu Âu, và trong giới khoa học nói chung người ta coi châu Âu và châu Á là đại lục Á-Âu.

Jared Diamond, trong cuốn sách của mình *Guns, Germs and Steel* (Súng, Mầm bệnh và Thép), đã quy ưu thế vượt trội của người Á-Âu trong lịch sử thế giới cho sự mở rộng theo chiều đông tây của đại lục Á-Âu và các khu vực khí hậu của nó, cũng như khả năng của các động và thực vật Á-Âu dễ thích hợp với điều kiện thuần hóa.

Con đường tơ lụa là biểu tượng của thương mại và trao đổi văn hóa liên kết các nền văn minh Á Âu trong suốt lịch sử và là chủ đề có độ phổ biến gia tăng. Trong các thập kỷ gần đây người ta đã tạo ra quan điểm về một lịch sử Á Âu lớn hơn, thiết lập các mối quan hệ di truyền học, văn hóa và ngôn ngữ giữa các nền văn minh châu Âu và châu Á thời cổ đại, mà trong một thời gian dài trước đó được cho là riêng biệt.

Adolf Erik Nordenskiöld đã đi vòng quanh lục địa Á Âu lần đầu tiên thời kỳ các năm 1878-1879.

## Xem thêm

* Cổ Bắc giới
* Laurasia, một siêu lục địa theo giả thuyết đã nối liền đại lục Á Âu và Bắc Mỹ.
* Cộng đồng kinh tế Á Âu
* Chủ nghĩa Tân Á Âu
* Người Á Âu

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* EurasiaNet
# Cách (ngữ pháp)

**Cách** hay **cách thể** (tiếng Latinh: *casus*) là một trạng thái của danh từ, tính từ, và nhất là đại từ thường thấy trong các ngôn ngữ Ấn-Âu để biểu hiện chức thể trong một câu hay đề. Ví dụ như tiếng Anh, ngôi thứ ba giống đực số ít là *he* và ngôi thứ ba số nhiều là *they* ở cách chủ tử nhưng *him* và *them* ở cách bổ tử.

Trong câu: "anh ấy thấy chúng" là *he sees them* nhưng khi đảo lại là "chúng thấy anh ấy" thì là *they see him*.

Cách thể không được thể hiện trong tiếng Việt ở từ vựng mà chỉ được hiểu thông qua cách đặt câu.

Cách thể có nhiều hình thức, tên đặt theo tiếng Latinh là:

1. *Nominativus*, cách chủ từ (chủ cách), ví dụ: *nauta* (thủy thủ) trong câu *nauta ibi stat* (người thủy thủ đang đứng kia)
2. *Vocativus*, cách xưng hô (xưng cách): *nauta* trong câu *gratias tibi ago, nauta* (ta cám ơn, này thủy thủ)
3. *Accusativus*, cách bổ từ trực tiếp (tân cách): *nautam* trong câu *nautam vidi* (ta thấy người thủy thủ)
4. *Genetivus*, cách sở hữu (sinh cách): *nautae* trong câu *nomen nautae Claudius est* (tên người thủy thủ là Claudius)
5. *Dativus*, cách bổ tử gián tiếp (dữ cách): *nautae* trong câu *nautae donum dedi* (ta tặng người thủy thủ một món quà)
6. *Ablativus*, cách bổ tử gián tiếp (ly cách): *nautā* trong câu *sum altior nautā* (ta cao hơn người thủy thủ)
7. *Locativus*, cách vị trí: *nautae*.

## Tham khảo

* Trần Ngọc Ninh.  *Cơ-cấu Việt-ngữ*. Westminster, CA: Viện Việt-học, 2007.