Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Người Úc

Người Úc| Quốc kỳ Úc |
|  |
| Tổng dân số |
| k. 25 triệu |
| Khu vực có số dân đáng kể |
|  Úc | 24.000.000 |
|  Thái Lan | 300.000 |
|  Hoa Kỳ | 94.000–200.000 |
|  Vương quốc Anh | 113.000 |
|  Hồng Kông | 90.000 |
|  New Zealand | 70.000 |
|  Canada | 62.910 |
|  Indonesia | 55.000 |
|  Hy Lạp | 50.000 |
|  Ý | 30.000 |
|  Liban | 20.000–25.000 |
|  Singapore | 20.000 (2011) |
|  Pháp | 3.000 (2011) |
|  Brasil | 1.000 |
| Ngôn ngữ |
| Tiếng Anh **·** Các ngôn ngữ thiểu số khác |
| Tôn giáo |
| Công giáo và các tôn giáo khác |
| Sắc tộc có liên quan |
| * Anh Quốc
* Ireland
* New Zealand
* Canada
* Mỹ
* Nam Phi
* Người Anh di cư ở châu Phi
* Người Zimbabwe da trắng
* Melanesia
* Polynesia
* Khối Thịnh vượng chung Anh
 |

**Người Úc** (tiếng Anh: **Australians** hay thông tục là **Aussies** (/ˈɒzi/)) là tất cả những công dân mang quốc tịch Úc hoặc những người có mối quan hệ gắn bó mật thiết về lịch sử, văn hóa và ngôn ngữ (tiếng Anh Úc) với nước Úc. Công dân của nước Thịnh vượng chung Úc sống và lao động dưới hệ thống pháp luật của đất nước Úc.

## Xem thêm

* Người Úc gốc Việt

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Tư liệu liên quan tới People of Australia tại Wikimedia Commons
# Đồng cỏ và cây bụi Montane

Phạm vi đồng cỏ và cây bụi
**Đồng cỏ và cây bụi Montane** là một loại môi trường sống được xác định bởi Quỹ Động vật hoang dã Thế giới. Quần xã sinh vật bao gồm đồng cỏ cao và cây bụi trên khắp thế giới. Thuật ngữ "montane" trong tên của quần xã sinh vật dùng để chỉ "độ cao", chứ không phải là thuật ngữ sinh thái biểu thị khu vực bên dưới đường giới hạn cây gỗ.

Loại môi trường sống này bao gồm các cấu trúc cao độ (núi và núi cao) đồng cỏ và cây bụi, kể cả Puna và Páramo ở Nam Mỹ, hệ sinh thái núi ở New Guinea và Đông Phi, thảo nguyên của cao nguyên Tây Tạng, cũng như môi trường hệ sinh thái núi tương tự khác trên thế giới.

Các loài thực vật và động vật của páramos vùng nhiệt đới thể hiện sự thích nghi nổi bật với điều kiện mát mẻ, ẩm ướt và ánh sáng mặt trời gay gắt. Trên thế giới, các cây đặc trưng của những môi trường sống hiển thị các tính năng như cấu trúc hoa thị, bề mặt sáp, và nhiều lông phong phú.

Các páramos của miền bắc Andes là những ví dụ rộng lớn nhất về kiểu môi trường sống này. Mặc dù các sinh thái sinh thái đa dạng nhất ở Andes, những hệ sinh thái này rất đặc biệt ở bất cứ nơi nào chúng xảy ra ở vùng nhiệt đới. Các vùng đất nóng và vùng đồng hoang ở Đông Phi (ví dụ, Núi Kilimanjaro, Núi Kenya, Núi Rwenzori), Núi Kinabalu của Borneo và Vùng Trung tâm của New Guinea đều bị giới hạn về phạm vi, bị cô lập và hỗ trợ các loài thực vật và động vật đặc hữu.

Các đồng cỏ thuộc vùng núi cận nhiệt đới khô cằn, thảo nguyên và rừng bao gồm Cao nguyên Etiopia, đồng cỏ và rừng núi Zambezian và môi trường sống hoang dã của miền đông nam châu Phi.

Các đồng cỏ montane của cao nguyên Tây Tạng vẫn hỗ trợ quá trình di cư tương đối nguyên vẹn của linh dương Tây Tạng (*Pantholops hodgsoni*) và kiang, hoặc lừa hoang dã Tây Tạng (*Equus hemionus*). Một đặc điểm độc đáo của nhiều loài páramos nhiệt đới là sự hiện diện của những cây hoa hồng khổng lồ từ nhiều họ thực vật khác nhau, chẳng hạn như Lỗ bình (Châu Phi), Puya (Nam Mỹ), Cyathea (New Guinea) và Argyroxiphium (Hawai'i). Những hình thức thực vật này có thể sống ở độ cao 4,500–4,600 mét (14,76–15,09 ft) trên mực nước biển.

## Xem thêm

* Sinh thái học núi
* Thảo nguyên

## Tham khảo
# Drakensberg

Dãy núi Drakensberg-Dãy núi Rồng| Di sản thế giới UNESCO |
| --- |
|  |
| Tiêu chuẩn | Văn hóa: iii, vi |
| Tham khảo | 916 |
| Công nhận | 2000 (Kỳ họp 24) |

**Dãy núi Drakensberg** hay **Quathlamba** là một dãy núi chạy song song với bờ biển phía nam của châu Phi. Dãy núi này nằm chủ yếu ở Nam Phi và có độ dài khoảng 1125 km (khoảng 700 dặm), từ tỉnh Mpumalanga đến tỉnh Eastern Cape, và tạo thành biên giới phía đông của Lesotho và tỉnh Free State. Đây là phần cao nhất của khu vực phía đông Great Escarpment. Các đỉnh núi nổi bật trong dãy núi này gồm có Thabana Ntlenyana (3.482 m/11.424 ft trên mực nước biển, đỉnh cao nhất ở phía nam châu Phi) và Mont-aux-Sources (3299 m/10.822 ft). Vườn quốc gia Hoàng gia Natal nằm ở gần Mont-aux-Sources. Có hai tuyến đường sắt chạy qua dãy núi này tại hai điểm là đèo Van Reenen (1646 m/5400 ft) và Laing's Nek (1250 m/4100 ft).

## Xem thêm

* Danh sách di sản thế giới tại châu Phi

## Tham khảo

 Tư liệu liên quan tới Drakensberg tại Wikimedia Commons
# Du lịch sinh thái

Trạm dừng chân ở Việt Nam
Một tour du lịch sinh thái trên lưng voi ở Thái Lan
**Du lịch sinh thái** là loại hình du lịch dựa vào tự nhiên và văn hóa bản địa gắn với giáo dục môi trường, có đóng góp cho nỗ lực bảo tồn và phát triển bền vững với sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương. Du lịch sinh thái là loại hình du lịch có trách nhiệm đối với môi trường ở các khu thiên nhiên còn tương đối hoang sơ với mục đích thưởng ngoạn thiên nhiên và các giá trị văn hóa kèm theo của quá khứ và hiện tại, thúc đẩy công tác bảo tồn, có ít tác động tiêu cực đến môi trường và tạo các ảnh hưởng tích cực về mặt kinh tế-xã hội cho cộng đồng địa phương.

## Hoạt động đặc trưng

Du lịch sinh thái có nhiều mảng đặc trưng:

* Du lịch nghỉ dưỡng, giải trí
* Du lịch nghiên cứu sinh thái rừng, hồ
* Du lịch thể thao leo núi, thể thao mặt nước
* Du lịch văn hoá lịch sử

## Xem thêm

* Du lịch
* Môi trường

## Tham khảo
# Cơ quan (sinh học)

Hoa là cơ quan sinh sản ở nhiều loài thực vật.

| *Cơ quan* |
| --- |
| Many of the internal organs of the human body |
| Chi tiết |
| Cơ quan | Organ systems |
| Định danh |
| Tiếng Hy Lạp | *Οργανο* |
| FMA | 67498 |
| Thuật ngữ giải phẫu |

Trong sinh học, **cơ quan** là tập hợp các mô cùng thực hiện một chức năng chung. Tập hợp các cơ quan theo một hệ thống được gọi là hệ cơ quan. Ở thực vật, các cơ quan chính là rễ, thân, lá, cơ quan sinh sản. Ở động vật, có các hệ tiêu hóa, hệ hô hấp, hệ sinh sản... Đối với các động vật đơn bào, các phần thực hiện một chức năng nhất định được gọi là bào quan.

## Chú thích
# Phổ quát văn hóa

**Phổ quát văn hóa** (còn được gọi là **phổ quát nhân học** hay **phổ quátnhân loại**), như thảo luận của Emile Durkheim, George Murdock, Claude Lévi-Strauss, Donald Brown và những người khác, là một yếu tố, mô hình, đặc điểm hoặc thể chế phổ biến đối với tất cả các nền văn hóa của loài người trên toàn thế giới. Được kết hợp với nhau, toàn bộ các phần của các vũ trụ văn hóa được gọi là tình trạng của con người. Các nhà tâm lý học tiến hóa cho rằng các hành vi hoặc đặc điểm xảy ra phổ biến trong tất cả các nền văn hóa là những ứng cử viên tốt cho sự thích nghi tiến hóa. Một số nhà lý thuyết nhân học và xã hội học có quan điểm tương đối văn hóa có thể phủ nhận sự tồn tại của vũ trụ văn hóa: mức độ mà các vũ trụ này là "văn hóa" theo nghĩa hẹp, hoặc trên thực tế, hành vi được thừa hưởng về mặt sinh học là vấn đề " tự nhiên so với nuôi dưỡng ".

## Tham khảo

## Sách tham khảo

* Bourguignon, Erika; Greenbaum Ucko, Lenora (1973). *Diversity and Homogeneity in World Societies*. New Haven, Connecticut: HRAF Press. ISBN 978-0875363301.
* Brown, Donald (1991). *Human Universals*. Philadelphia: Temple University Press. ISBN 978-0070082090.
* Joseph H. Greenberg, *et al.* (1978) *Universals of Human Language*, 4 vols. Stanford University Press.
* Charles D. Laughlin và Eugene G. d'Aquili (1974) *Biogenetic Structuralism*. New York: Columbia University Press.
* Claude Lévi-Strauss (1966) *The Savage Mind*. Chicago: University of Chicago Press [first published in French in 1962].
* George P. Murdock (1945), "The Common Denominator of Culture," in *The Science of Man in the World Crisis*, Ralph Linton (ed.). New York: Columbia University Press.
* Charles E. Osgood, William S May, and Murray S Miron (1975) *Cross-Cultural Universals of Affective Meaning* Champaign, IL: University of Illinois Press.
* Steven Pinker (2002), *The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature*, New York: Penguin Putnam.
* Rik Pinxten (1976) "Epistemic Universals: A Contribution to Cognitive Anthropology," in *Universalism Versus Relativism in Language and Thought*, R. Pinxten (ed.). The Hague: Mouton.
# Thây ma điện thoại

Những người dùng điện thoại thông minh(smartphone)
Vừa đi vừa nghe điện thoại
Tham gia giao thông nhưng vừa xem điện thoại
**Thây ma điện thoại** (tiếng Anh: smartphone zombie, hay còn gọi là smombie) là một người đi bộ mà thường dạo bước chậm chạp và không chú ý vào bối cảnh xung quanh bởi vì họ đang quá tập trung vào điện thoại thông minh của họ. Điều này đã được cảnh báo như một mối nguy hiểm tiềm ẩn đáng chú ý khi những người đi bộ bị phân tâm gây nên các vụ tai nạn. Nhiều thành phố như Trùng Khánh và Antwerpen đã giới thiệu các làn đường đặc biệt dành cho những người dùng điện thoại thông minh trong năm 2014 cũng như năm 2015 để chỉ dẫn hướng đi và quản lý họ.

Năm 2014, Trung Quốc có hơn năm trăm triệu người dùng điện thoại thông minh và hơn một nửa trong số đó có thói quen nghiện sử dụng điện thoại. Ở Hồng Kông, họ được gọi là *dai tau juk* ("lũ cúi đầu").

Những người đi bộ quá tập trung vào điện thoại có thể trật bước khỏi lề đường, đụng phải phần phía trước ô tô và va vào những người đi bộ khác. Trường thị giác của một người dùng điện thoại thông minh đã được ước đoán chỉ bằng 5% so với những người đi bộ không bị phân tâm.

## Biện pháp an toàn

Một ứng dụng sử dụng máy ảnh của điện thoại làm cho cho nó [điện thoại] trông trong suốt để có thể được sử dụng cho việc đưa ra một số cảnh báo về những mối nguy hiểm. Tại Augsburg và Cologne, các đèn giao thông mặt đất được nhúng xuống vỉa hè đã được giới thiệu để chúng xuất hiện trong tầm mắt những người đi bộ bận rộn. Tại Seoul, các ký hiệu cảnh báo đã được đặt trên vỉa hè tại các giao lộ nguy hiểm sau hơn 1000 vụ tai nạn đường bộ do điện thoại thông minh gây ra tại Hàn Quốc vào năm 2014.

## Xem thêm

* Nghiện smartphone
* Ứng xử đi bộ
* Lạm dụng điện thoại di động
* Điện thoại di động và an toàn lái xe

## Chú thích

## Đọc thêm

* Hookham, Mark; Togoh, Isabel; Yeates, Alex (ngày 21 tháng 2 năm 2016). "Walkers hit by curse of the smombie". *The Sunday Times*. UK. Bản gốc lưu trữ ngày 10 tháng 11 năm 2016. Truy cập ngày 6 tháng 4 năm 2017.
* Hatton, Celia (ngày 15 tháng 9 năm 2014). "Chongqing's 'mobile lane'". *BBC News*. UK: BBC.
* Offensive, Marking Them (ngày 21 tháng 3 năm 2016). "Are you a smartphone zombie?". *The Times of India*. Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2017.
* "Teens pick 'Smombie' as hippest German word", *The Local*, Germany, ngày 14 tháng 11 năm 2015
* ""Smombie" ist das Jugendwort des Jahres". *Sueddeutsche.de* (bằng tiếng Đức). ngày 13 tháng 11 năm 2015.

## Liên kết ngoài

* The Smombie Chronicles Lưu trữ ngày 12 tháng 1 năm 2017 tại Wayback Machine – Tin tức châm biếm về thây ma điện thoại
# Tâm lý học nhận thức

Jean Piaget
**Tâm lý học nhận thức** là nghiên cứu khoa học về các quá trình tinh thần như " chú ý, việc sử dụng ngôn ngữ, trí nhớ, nhận thức, giải quyết vấn đề, sáng tạo và tư duy ". Phần lớn các tác phẩm xuất phát từ tâm lý học nhận thức đã được tích hợp vào nhiều ngành hiện đại khác như Khoa học nhận thức và nghiên cứu tâm lý học, bao gồm tâm lý học giáo dục, tâm lý học xã hội, tâm lý học nhân cách, tâm lý học bất thường, tâm lý học phát triển, ngôn ngữ học và kinh tế học.

## Lịch sử

Về mặt triết học, những suy ngẫm về tâm trí con người và các quá trình của nó đã có từ thời Hy Lạp cổ đại. Vào năm 387 TCN, Plato đã gợi ý rằng bộ não là nơi chứa các quá trình tinh thần. Năm 1637, René Descartes đã khẳng định rằng con người được sinh ra với những ý tưởng bẩm sinh, và đã chuyển tiếp ý tưởng về thuyết nhị nguyên thân - tâm, được gọi là thuyết nhị nguyên chất (về cơ bản là ý tưởng rằng trí tuệ và cơ thể là hai chất riêng biệt). Từ thời điểm đó, các cuộc tranh luận lớn xảy ra trong suốt thế kỷ 19 liên quan đến việc liệu suy nghĩ của con người chỉ mang tính kinh nghiệm (chủ nghĩa kinh nghiệm) hay bao gồm kiến thức bẩm sinh (chủ nghĩa tự nhiên). Một số trong những người tham gia vào cuộc tranh luận này bao gồm George Berkeley và John Locke đứng về phía chủ nghĩa kinh nghiệm và Immanuel Kant đứng về phía chủ nghĩa tự nhiên.

Với các cuộc tranh luận triết học vẫn đang tiếp diễn, từ giữa đến cuối thế kỷ 19 là thời điểm quan trọng trong sự phát triển của tâm lý học như một môn khoa học. Hai khám phá mà sau này đóng vai trò quan trọng trong tâm lý học nhận thức là phát hiện của Paul Broca về vùng não chịu trách nhiệm chính trong việc sản xuất ngôn ngữ, và khám phá của Carl Wernicke về một lĩnh vực được cho là chủ yếu để hiểu ngôn ngữ. Cả hai khu vực này sau đó được đặt tên chính thức cho những người sáng lập và làm gián đoạn quá trình sản xuất hoặc hiểu ngôn ngữ của một cá nhân do chấn thương hoặc dị tật ở những khu vực này thường được gọi là chứng mất ngôn ngữ của Broca và chứng mất ngôn ngữ của Wernicke.

Từ những năm 1920 đến những năm 1950, cách tiếp cận chính đối với tâm lý học là chủ nghĩa hành vi. Ban đầu, các tín đồ của nó đã xem các sự kiện tinh thần như suy nghĩ, ý tưởng, sự chú ý và ý thức là không thể quan sát được, do đó nằm ngoài lãnh vực của một khoa học tâm lý học. Một người tiên phong của tâm lý học nhận thức, người đã làm việc bên ngoài ranh giới (cả trí tuệ và địa lý) của chủ nghĩa hành vi là Jean Piaget. Từ năm 1926 đến những năm 1950 và đến những năm 1980, ông đã nghiên cứu những suy nghĩ, ngôn ngữ và trí thông minh của trẻ em và người lớn.

## Tham khảo
# Opisthocomidae

| Opisthocomidae |
| --- |
| Thời điểm hóa thạch: Cuối thế Eocen - Gần đây |
| Gà móng hoang dã (*Opisthocomus hoazin*) |
| Phân loại khoa học |
| Giới (*regnum*) | Animalia |
| Ngành (*phylum*) | Chordata |
| Lớp (*class*) | Aves |
| Bộ (*ordo*) | **Opisthocomiformes** L'Herminier, 1837 |
| Họ (*familia*) | **Opisthocomidae** Swainson, 1837 |
| Loài điển hình |
| **Opisthocomus hoazin** Muller, 1776  |
| Các chi |
| * ?†*Foro*
* ?†*Onychopteryx*
* †*Hoazinoides*
* †*Namibiavis*
* †*Protoazin*
* †*Hoazinavis*
* *Opisthocomus*
 |
| Danh pháp đồng nghĩa |
| * Foratidae Olson 1992
* Hoazinoididae Rasmussen 1997
* Onychopterygidae Cracraft 1971
 |

**Opisthocomidae** là họ chim duy nhất trong bộ **Opisthocomiformes** chỉ còn có một loài còn sinh tồn là gà móng hoang dã (*Opisthocomus hoazin*) sinh sống ở lưu vực sông Amazon và châu thổ Orinoco ở Nam Mỹ.

Nhiều loài hóa thạch được cho là có quan hệ họ hàng gần với *Opisthocomus hoazin* đã được miêu tả, bao gồm:

* *Hoazinoides magdalenae*: sống vào giữa thế Miocen (14-12 triệu năm trước) tại nơi ngày nay là Colombia.
* *Namibiavis senutae*: sống vào đầu giữa thế Miocen (17,5-17 triệu năm trước) tại nơi ngày nay là Namibia.
* *Hoazinavis lacustris*: sống vào cuối thế Oligocen và đầu thế Miocen (24-22 triệu năm trước) tại nơi mà ngày nay là bang São Paulo, Brasil.
* *Protoazin parisiensis*: sống vào cuối thế Eocen (38-34 triệu năm trước) ở Pháp.
* *Foro panarium*: sống vào đầu thế Eocen (khoảng 48 triệu năm trước) ở Hoa Kỳ. Phân tích phát sinh chủng loài của Field & Hsiang (2018) chỉ ra rằng *Foro panarium* có quan hệ họ hàng gần với Musophagiformes nhưng không gần với Opisthocomidae.
* *Onychopteryx simpsoni*: sống vào đầu thế Eocen (khoảng 48 triệu năm trước) ở Argentina. Có lẽ là một *nomen dubium*.

## Phát sinh chủng loài

Dựa theo Mayr & De Pietri (2014).

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
†*Namibiavis* |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
†*Protoazin* |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
†*Hoazinavis* |
|  |
|  | *Opisthocomus* |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

## Tham khảo
# Phaethornis pretrei

| *Phaethornis pretrei* |
| --- |
| Tình trạng bảo tồn |
|  Ít quan tâm  (IUCN 3.1) |
| Phân loại khoa học |
| Giới (*regnum*) | Animalia |
| Ngành (*phylum*) | Chordata |
| Lớp (*class*) | Aves |
| Bộ (*ordo*) | Apodiformes |
| Họ (*familia*) | Trochilidae |
| Chi (*genus*) | *Phaethornis* |
| Loài (*species*) | P. pretrei |
| Danh pháp hai phần |
| *Phaethornis pretrei* |

Phaethornis pretrei là một loài chim trong họ Trochilidae.

## Chú thích

## Tham khảo

* Dữ liệu liên quan tới Phaethornis pretrei tại Wikispecies