Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Biến dị di truyền

**Biến dị di truyền** là sự khác nhau về ADN giữa các cá thể hoặc quần thể. Đột biến là nguyên nhân sâu xa nhất của biến dị di truyền, nhưng các cơ chế khác, chẳng hạn như phiêu bạt di truyền, cũng đóng một vai trò nhất định.

## Nội dung khái niệm

* Biến dị di truyền là thuật ngữ dùng để chỉ các biến dị của sinh vật có khả năng **di truyền được** cho thế hệ sau, phân biệt với khái niệm "biến đổi" do Lamac (Jean-Baptiste Lamarck) đề xuất và biến dị thường biến (hay tính mềm dẻo kiểu hình)., ,
* Về vai trò, thì biến dị di truyền là **nền tảng của tiến hoá**, không có loại biến dị này thì quá trình tiến hoá của sinh vật không thể xảy ra. Các biến dị di truyền - theo thuyết tiến hoá hiện đại - là nguồn nguyên liệu cho chọn lọc. Từ nguồn nguyên liệu này, quá trình chọn lọc (chọn lọc tự nhiên hoặc chọn lọc nhân tạo) có thể tạo ra các dạng sinh vật mới và hình thành loài mới.

## Các dạng chính

Ở trình độ Di truyền học phổ thông, người ta thường phân biệt 3 dạng biến dị di truyền:, ,

* Đột biến (mutation) là biến đổi của vật chất di truyền, đó là những biến đổi của DNA (hình 1) hoặc của biến đổi nhiễm sắc thể (hình 2).
* Dòng gen (gene flow) là thuật ngữ dùng để chỉ sự di cư hoặc nhập cư giữa các quần thể khác nhau nhưng của cùng một loài. Qua di cư hoặc nhập cư, quần thể có khả năng thêm các alen khác mà nó vốn không có (hình 3).
* Giao phối phát sinh các tổ hợp gen mới mà quần thể vốn không có, nhờ sự phân li độc lập trong giảm phân và tổ hợp tự do trong thụ tinh (hình 4). Dạng này gồm cả tái tổ hợp gen, bao gồm tái tổ hợp tương đồng và tái tổ hợp không tương đồng.

* Hình 1: Các dạng đột biến điểm ở gen.
* Hình 2: Các dạng đột biến NST thường gặp.
* Hình 3: Di cư hoặc nhập cư có thể tạo nguồn gen mới.

## Nguồn trích dẫn

## Tham khảo

## Đọc thêm

* Ernst Mayr (1970): Populations, species, and evolution – An abridgment of Animal species and evolution. The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts and London, England, ISBN 0-674-69013-3.
* Theodosius Dobzhansky (1970): Genetics of the evolutionary process. Columbia, New York, ISBN 0-231-02837-7.
* McGinley, Mark; J. Emmett Duffy (ed). 2008. "Genetic variation." In: *Encyclopedia of Earth*. Washington, D.C.: National Council for Science and the Environment.
* "Genetic Variation" in Griffiths, A.J.F. *Modern Genetic Analysis, Vol 2.*, p. 7
* "How is Genetic Variation Maintained in Populations" in Sadava, D. et al. *Life: The Science of Biology*, p. 456
* Eviatar Nevo; Beiles, A. "Genetic variation in nature". Scholarpedia, 6(7):8821. Doi:10.4249/scholarpedia.8821
* Hedrick P. (2011): Genetics of populations. Jones & Bartlett Learning, ISBN 978-0-7637-5737-3.
* Rieger R. Michaelis A., Green M. M. (1976): Glossary of genetics and cytogenetics: Classical and molecular. Springer-Verlag, Heidelberg - New York, ISBN 3-540-07668-9; ISBN 0-387-07668-9.
* Griffiths, A. J. F. (1999). An Introduction to genetic analysis. W. H. Freeman, San Francisco, ISBN 0-7167-3520-2.
* Luigi Luca Cavalli-Sforza, Bodmer W. F. (1999): *The genetics of human populations*. Dover, Mineola, New York, ISBN 0-486-40693-8.

## Liên kết ngoài

* Genetic variation
# Đa dạng di truyền

A graphical representation of the typical human karyotype.
**Đa dạng di truyền** là tổng số các đặc điểm di truyền trong thành phần di truyền của một loài, nó dao động rộng rãi từ số lượng loài đến sự khác biệt trong loài và có thể được quy cho khoảng thời gian tồn tại của một loài. Nó khác với biến dị di truyền, thuật ngữ dùng để mô tả xu hướng biến đổi của các đặc điểm di truyền.

Đa dạng di truyền là một phương pháp để các quần thể có thể thích nghi được với môi trường sống thay đổi. Với nhiều biến đổi hơn, một số cá thể trong một quần thể sẽ có cơ hội cao hơn trong việc sở hữu những biến dị alen phù hợp với môi trường. Những cá thể đó sẽ có cơ hội sống sót cao hơn để duy trì nòi giống có alen đó trong cơ thể. Quần thể đó sẽ tiếp tục có thêm nhiều thế hệ nhờ sự thành công của những cá thể này.

Lĩnh vực học thuật di truyền học quần thể bao gồm nhiều giả thiết và lý thuyết liên quan tới đa dạng di truyền. Lý thuyết tiến hóa trung lập đề xuất rằng sự đa dạng là kết quả của sự tích lũy các thay đổi trung lập. Chọn lọc đa dạng hóa là giả thiết cho rằng hai hạ quần thể của một loài sống ở những môi trường khác nhau chọn lọc những alen khác nhau ở một locus cụ thể. Ví dụ, điều này có thể xảy ra nếu một loài có có một phân bố rộng liên quan tới tính di động của các cá thể bên trong nó. Chọn lọc phụ thuộc tần suất là giả thiết cho rằng khi các alen trở nên phổ biến hơn thì chúng cũng trở nên dễ bị tổn thương hơn. Điều này xảy ra ở những tương tác mầm bệnh-vật chủ, trong đó một alen phòng thủ xuất hiện với tần suất cao trong vật chủ có nghĩa là việc một mầm bệnh sẽ lây lan nếu có có thể vượt qua alen đó sẽ dễ xảy ra hơn.

## Đo đạc

Có thể đánh giá tính đa dạng di truyền của một quần thể bằng một số đo đạc đơn giản.

* Đa dạng gen là tỷ lệ các locus đa hình trong bộ gen .
* Dị hợp tử là tỷ lệ cá thể trong quần thể dị hợp tử về một locus cụ thể.
* Các alen trên mỗi locus cũng được sử dụng để chứng minh tính biến dị.
* Đa dạng nucleotide là mức độ đa hình nucleotide trong một quần thể và thường được đo lường thông qua các dấu hiệu về phân tử như trình tự vi vệ tinh và vệ tinh nhỏ, DNA ty thể và đa hình đơn nucleotide (SNPs).

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Implementing the Global Plan of Action on Animal Genetic Resources
* Domestic Animal Diversity Information System
* Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture
# Hiện tượng đa hình

Màu sắc vỏ ốc khác lạ của một con ốc sên, chúng được coi là biểu hiện của đa hình về kiểu gen trong quần thể cùng loài
**Hiện tượng đa hình** (*polymorphism*) là sự xuất hiện của hai hoặc nhiều hình thái hoặc kiểu hình khác nhau rõ ràng (còn được gọi là kiểu hình thay thế) trong quần thể của một loài, trong sinh học hiện tượng trong quần thể song song tồn tại một số loại kiểu hình ở trạng thái cân bằng ổn định, không dạng nào ưu thế hơn hẳn để có thể hoàn toàn thay đổi các dạng khác. Nói một cách đơn giản, tính đa hình là khi có hai hoặc nhiều khả năng của một tính trạng trên gen.

## Đại cương

Trong sự đa hình cân bằng, không có sự thay đổi alen này bằng alen khác mà là sự ưu tiên duy trì các thể dị hợp về một gen hoặc một số gen. Các thể dị hợp thường tỏ ra có ưu thế hơn các thể đồng hợp tương ứng về sức sống, khả năng thích ứng trước ngoại cảnh. Hiện tượng đa hình là phổ biến trong tự nhiên, nó liên quan đến đa dạng sinh học, biến thể di truyền và thích nghi. Đa hình thường có chức năng duy trì dạng đa dạng trong quần thể sống trong môi trường đa dạng.

Ví dụ phổ biến nhất là dị hình giới tính, xảy ra ở nhiều sinh vật, các ví dụ khác là các hình thức bắt chước của loài bướm và huyết sắc tố và nhóm máu của con người. Có nhiều hơn một đặc điểm có thể có về màu da của báo đốm, da chúng có thể có màu sáng hoặc hình thái tối (báo đen) do có nhiều hơn một biến thể có thể có của gen này, nó được gọi là "đa hình". Tuy nhiên, nếu báo đốm chỉ có một đặc điểm có thể có của gen đó, nó sẽ được gọi là "*đơn hình*". Ví dụ, nếu chỉ có một màu da có thể có mà một con báo đốm có thể có, nó sẽ được gọi là đơn sắc.

Theo lý thuyết tiến hóa, tính đa hình là kết quả của các quá trình tiến hóa, cũng như bất kỳ khía cạnh nào của một loài. Nó là di truyền và được thay đổi bởi chọn lọc tự nhiên. Trong đa hình, cấu trúc di truyền của một cá thể cho phép các hình thái khác nhau và cơ chế chuyển đổi xác định hình thái nào được hiển thị là môi trường. Trong đa hình di truyền, cấu trúc di truyền xác định hình thái. Thuật ngữ đa hình cũng đề cập đến sự xuất hiện của cấu trúc và chức năng nhiều hơn hai loại cá thể khác nhau, được gọi là zooids, trong cùng một sinh vật. Đa hình cân bằng đề cập đến việc duy trì các kiểu hình khác nhau trong quần thể.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Polymorphism (biology) tại *Encyclopædia Britannica* (bằng tiếng Anh)
* Dobzhansky, Theodosius. 1970. Genetics of the Evolutionary Process. New York: Columbia U. Pr
* Ford, E. B. 1975. Ecological Genetics (4th ed.). London: Chapman & Hall
* Sheppard, Philip M. 1975. Natural Selection and Heredity (4th ed.) London: Hutchinson.
# Thích nghi

Trong sinh học, một **sự thích nghi**, cũng được gọi là một **đặc điểm thích nghi** hoặc **sự thích ứng**, là một đặc điểm với vai trò chức năng hiện thời trong quá trình sống của một sinh vật được duy trì và tiến hóa bằng chọn lọc tự nhiên. **Thích nghi** liên quan đến cả tình trạng hiện tại của sự chuyển thể và quá trình tiến hóa là động lực dẫn đến sự thích nghi. Thích nghi đóng góp vào khả năng, thể trạng và sự sống còn của các cá thể. Sinh vật đối mặt với một loạt các thách thức môi trường khi chúng lớn lên và phát triển và được trang bị với một sự thích nghi linh hoạt như một kiểu hình của các đặc điểm phát triển nhằm đáp ứng các điều kiện áp dụng. Chỉ tiêu phát triển của phản ứng đối với bất kỳ đặc điểm nhất định là cần thiết để điều chỉnh thích ứng vì nó dành một loại bảo hiểm sinh học hoặc sự thích ứng với các môi trường khác nhau.

## Tham khảo

## Xem thêm

* Bắt chước
# Đồng tuyệt chủng

**Đồng tuyệt chủng** (*Coextinction*) hay **cùng tuyệt chủng** hay **đồng nguy cấp** (*cothreatened*) là hiện tượng biến mất (tuyệt chủng) hoặc suy giảm của một loài vật chủ dẫn đến sự biến mất theo hoặc nguy cơ tuyệt chủng của một loài khác phụ thuộc vào nó, có khả năng dẫn đến các hiệu ứng phân tầng ở các bậc dinh dưỡng. Thuật ngữ này bắt nguồn bởi các tác giả Stork và Lyal (1993) và ban đầu được sử dụng để giải thích sự tuyệt chủng của côn trùng ký sinh sau khi mất vật chủ của chúng sống bám vào. Thuật ngữ này hiện được sử dụng để mô tả sự mất mát của bất kỳ loài nào có tính tương tác, bao gồm cạnh tranh với đồng loại của chúng và động vật ăn cỏ chuyên biệt với nguồn thức ăn của chúng. Đồng tuyệt chủng đặc biệt phổ biến khi một loài chủ chốt đã tuyệt chủng.

## Nguyên nhân

Một trong những minh họa điển hình và thường xuyên nhất là loài chim bồ câu viễn khách đã tuyệt chủng và loài rận ký sinh Columbicola extincus và Campanulotes errorus cũng tuyệt chủng theo vì không còn vật chủ để mà ký sinh, tuy nhiên gần đây người ta đã phát hiện loài rận Columbicola extincus đã được phát hiện lại trên chim bồ câu đuôi dài (Patagioenas fasciata) và rận ký sinh Campanulotes errorus được tìm thấy là một trường hợp có khả năng xác định nhầm loài Campanulotes flavus hiện đang tồn tại Tuy nhiên, mặc dù rận bồ câu viễn khách đã được phát hiện lại còn các loài ký sinh trùng khác, ngay cả trên chim bồ câu viễn khách vẫn có thể xảy ra sự tuyệt chủng. Một số loài rận chẳng hạn như Rallicola extincus một loài ký sinh trên chim Huia có thể đã tuyệt chủng cùng với vật chủ của chúng.

Các nghiên cứu gần đây đã nêu gợi ý rằng có tới 50% số loài có thể bị tuyệt chủng trong 50 năm tới. Điều này một phần là do sự đồng tồn tại hay thường gọi là cộng sinh, ví dụ, sự biến mất của các loài bướm nhiệt đới từ Singapore được cho là do mất các cây ký chủ ấu trùng của chúng. Để xem các trường hợp tuyệt chủng có thể xảy ra trong tương lai sẽ diễn ra như thế nào, các nhà nghiên cứu đã đưa ra các mô hình để chỉ ra các mối quan hệ xác suất giữa sự tuyệt chủng của đơn vị liên kết và vật chủ trên các hệ thống đồng tiến hóa giữa các loài cụ thể (*co-evolved inter-specific systems*). Các đối tượng Ong bắp cày đang thụ phấn cho các loài cây sung trong chi Ficus, ký sinh trùng linh trưởng (nấm Pneumocystis, tuyến trùng và chấy) và vật chủ của chúng, ve ký sinh và rận và vật chủ là gia cầm của chúng, bướm và cây ký chủ ấu trùng của chúng. Kết quả cho thấy, đối với tất cả trừ các nhóm gắn kết cụ thể với vật chủ nhất (ví dụ như nấm ký sinh trên động vật linh trưởng Pneumocystis), mức độ tuyệt chủng của các nhóm gắn kết có thể thấp tương ứng với mức độ tuyệt chủng vật chủ nếu ở mức thấp nhưng có thể sẽ tăng nhanh khi sự tuyệt chủng của vật chủ tăng lên trong tương lai gần. Mối quan hệ này giữa các mức độ tuyệt chủng của vật chủ và các loài ký sinh cũng có thể giải thích một phần lý do tại sao rất ít sự kiện cùng tuyệt chủng được ghi nhận cho đến nay

## Tham khảo
# Miêu tả theo nhánh học

**Miêu tả theo nhánh học** là một cách tiếp cận để phân loại sinh học trong đó các sinh vật được phân nhóm lại với nhau dựa trên cơ sở dù chúng có hay không có một hoặc nhiều điểm chung đơn nhất đến từ tổ tiên chung cuối cùng của nhóm và không hiện diện trong tổ tiên xa xưa hơn. Vì vậy, các thành viên của cùng một nhóm được cho là có một lịch sử chung và được coi là có mối quan hệ liên quan chặt chẽ hơn.
Các phương pháp ban đầu được sử dụng trong phân tích phân loại theo nhánh và các trường phái phân loại lấy từ nó có nguồn gốc từ công trình của nhà côn trùng học người Đức Willi Hennig, người gọi nó là hệ thống học phát sinh loài (Cũng là tựa đề của cuốn sách năm 1966 của ông); các thuật ngữ "miêu tả theo nhánh học" và "nhánh" đã được phổ biến rộng rãi bởi các nhà nghiên cứu khác. Miêu tả theo nhánh học theo nghĩa ban đầu dùng để chỉ một tập hợp các phương pháp được sử dụng trong phân tích phát sinh loài, mặc dù nó là bây giờ đôi khi được dùng để chỉ toàn bộ lĩnh vực.
Các kỹ thuật miêu tả theo nhánh học, và đôi khi các thuật ngữ, đã được áp dụng thành công cho các ngành khác: ví dụ, để xác định mối quan hệ giữa các bản thảo còn sót lại của *Canterbury Tales*, hay giữa 53 bản thảo tiếng Phạn *Charaka Sanhita*.

## Tham khảo
# Di truyền học sinh thái

**Di truyền học sinh thái** nghiên cứu di truyền học trong các quần thể tự nhiên.

Bộ môn này thì tương phản với di truyền học cổ điển, thứ làm việc hầu hết với các loài lai tạp giữa các giống trong phòng thí nghiệm, và phân tích chuỗi DNA, thứ nghiên cứu gien ở cấp độ phân tử.

Nghiên cứu trong lĩnh vực này là về các tính trạng của tầm quan trọng sinh thái—tức là, những tính trạng liên quan đến giá trị thích nghi, thứ ảnh hưởng tới sự sinh tồn và duy trì nòi giống của một sinh vật. Có thể lấy ví dụ là: thời gian nở hoa, sức chịu hạn, tính đa hình, khả năng bắt chước, khả năng tránh sự tấn công của kẻ săn mồi.

Các nghiên cứu thường xuất hiện sự trộn lẫn giữa các lĩnh vực và các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. các mẫu vật của các quần thể tự nhiên có thể được mang về phòng thí nghiệm để phân tích sự đa dạng gien của chúng. Các thay đổi trong quần thể ở những thời điểm và địa điểm khác nhau sẽ được ghi chú lại, và các quy luật chết đi của cá thể trong những quần thể này sẽ được nghiên cứu. Các nghiên cứu thường được thực hiện trên côn trùng và các sinh vật khác mà có vòng đời ngắn.

## Lịch sử

Mặc dù trước đây đã có các công trình nghiên cứu về các quần thể tự nhiên nhưng nhà sinh vật học người Anh E.B. Ford (1901–1988) được công nhận là người đã sáng lập nên lĩnh vực này vào đầu thế kỷ XX.

## Xem thêm

* Kháng thuốc kháng sinh
* *Biston betularia*

## Tham khảo

## Đọc thêm

* Cain A.J. and W.B. Provine 1992. Genes and ecology in history. In: R.J. Berry, T.J. Crawford and G.M. Hewitt (eds). *Genes in ecology*. Blackwell Scientific: Oxford. Provides a good historical background.
* Conner J.K. and Hartl D.L. 2004. *A primer of ecological genetics*. Sinauer Associates, Sunderland, Mass. Provides basic and intermediate level processes and methods.
# Nhân học tiến hóa

**Nhân học tiến hóa** là một lĩnh vực nghiên cứu liên ngành, tập trung vào sự tiến hóa của sinh lý và hành vi con người, đồng thời phân tích mối quan hệ giữa loài người và các loài linh trưởng khác. Lĩnh vực này kết hợp kiến thức từ cả khoa học tự nhiên lẫn khoa học xã hội để hiểu rõ hơn về quá trình phát triển của con người qua hàng triệu năm.

Nhân học tiến hóa khám phá sự phát triển của con người cả về mặt sinh học lẫn văn hóa, từ quá khứ đến hiện tại. Dựa trên nền tảng phương pháp khoa học, nhân học tiến hóa kết hợp các bằng chứng và phương pháp luận từ nhiều lĩnh vực khác nhau, bao gồm khảo cổ học, sinh thái học hành vi, tâm lý học, linh trưởng học và di truyền học. Thông qua việc phân tích các di tích khảo cổ, quan sát hành vi của người và linh trưởng trong môi trường sống tự nhiên, nghiên cứu quá trình nhận thức và tâm lý, cũng như phân tích dữ liệu di truyền, nhân học tiến hóa cung cấp cái nhìn sâu sắc về những trải nghiệm đa dạng của con người qua thời gian.

## Xem thêm

* Nhân học – scientific study of humans, human behavior, and societiesPages displaying wikidata descriptions as a fallback
* Lý thuyết di truyền kép
* Thần kinh học tiến hóa
* Tâm lý học tiến hóa – branch of psychologyPages displaying wikidata descriptions as a fallback
* Homininae – subfamily of mammalsPages displaying wikidata descriptions as a fallback
* Triết học sinh học
* Xã hội học – khoa học về các quy luật và tính quy luật xã hội chungPages displaying wikidata descriptions as a fallback

## Tham khảo
# Sinh lý học tiến hóa

Chọn lọc tự nhiên và chọn lọc tình dục thường được cho là hành động trực tiếp nhất đối với hành vi (ví dụ, động vật chọn làm gì khi đối mặt với kẻ săn mồi), được thể hiện trong giới hạn được đặt ra bởi khả năng thực hiện của toàn bộ sinh vật (ví dụ: nó có thể chạy nhanh như thế nào) được xác định bởi các đặc điểm phụ (ví dụ, thành phần loại sợi cơ). Một điểm yếu của mô hình hoạt động và khái niệm này là không có sự công nhận rõ ràng về vị trí của các đặc điểm lịch sử cuộc sống.
**Sinh lý học tiến hóa** là nghiên cứu về **tiến hóa sinh lý**, nghĩa là cách thức mà các đặc điểm chức năng của các cá thể trong quần thể sinh vật đã đáp ứng với sự lựa chọn qua nhiều thế hệ trong lịch sử của quần thể.

Môn này là một nhánh phụ của cả sinh lý học và sinh học tiến hóa. Các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực này đến từ nhiều nền tảng, bao gồm sinh lý học, sinh học tiến hóa, sinh thái học và di truyền học.

Theo đó, phạm vi của các kiểu hình được môn này nghiên cứu bởi các nhà sinh lý học tiến hóa rất rộng, bao gồm lịch sử sự sống, hành vi, hiệu suất của toàn bộ sinh vật, hình thái chức năng, cơ chế sinh học, giải phẫu, sinh lý học cổ điển, nội tiết học, sinh hóa và tiến hóa phân tử. Nó liên quan chặt chẽ đến sinh lý học so sánh và sinh lý học môi trường, và những phát hiện của nó là mối quan tâm chính của y học tiến hóa. Một định nghĩa đã được đưa ra là "nghiên cứu về cơ sở sinh lý của thể dục, cụ thể là tiến hóa tương quan (bao gồm các hạn chế và đánh đổi) về hình thức và chức năng sinh lý liên quan đến môi trường, chế độ ăn uống, cân bằng nội môi, quản lý năng lượng, tuổi thọ và tỷ lệ tử vong và đặc điểm lịch sử cuộc sống ".

## Lịch sử

Như cái tên của nó, sinh lý học tiến hóa là sản phẩm của hai môn khoa học riêng biệt. Theo Garland và Carter, sinh lý học tiến hóa phát sinh vào cuối những năm 1970, sau những cuộc tranh luận liên quan đến tình trạng trao đổi chất và điều nhiệt của khủng long (xem sinh lý học của khủng long) và các loài bò sát giống động vật có vú.

Thời kỳ này được tiếp nối bởi những nỗ lực vào đầu những năm 1980 để tích hợp di truyền định lượng vào sinh học tiến hóa, có tác dụng lan tỏa trên các lĩnh vực khác, như sinh thái học hành vi và sinh thái học. Vào giữa những năm cuối thập niên 1980, các phương pháp so sánh phát sinh gen bắt đầu trở nên phổ biến trong nhiều lĩnh vực, bao gồm sinh thái sinh lý và sinh lý so sánh. Một tập năm 1987 có tiêu đề "Những hướng đi mới trong sinh lý học sinh thái" có ít sinh thái học nhưng nhấn mạnh đáng kể vào các chủ đề tiến hóa. Nó tạo ra cuộc tranh luận mạnh mẽ, và trong vài năm, Quỹ khoa học quốc gia đã phát triển một hội thảo có tiêu đề Sinh lý học sinh thái và tiến hóa Lưu trữ ngày 4 tháng 3 năm 2016 tại Wayback Machine.

## Tham khảo
# Tâm lý học tiến hóa

Charles Darwin (1809–1882)
**Tâm lý học tiến hóa** là một cách tiếp cận lý thuyết trong khoa học xã hội và tự nhiên, xem xét cấu trúc tâm lý từ quan điểm tiến hóa hiện đại. Nó tìm cách xác định những đặc điểm tâm lý của con người là sự thích nghi tiến hóa - đó là các sản phẩm chức năng của chọn lọc tự nhiên hoặc chọn lọc giới tính trong quá trình tiến hóa của con người. Tư duy thích nghi về các cơ chế sinh lý, như tim, phổi và hệ thống miễn dịch, là phổ biến trong sinh học tiến hóa. Một số nhà tâm lý học tiến hóa áp dụng cùng một suy nghĩ vào tâm lý học, cho rằng mô đun của tâm trí giống với cơ thể và với các điều chỉnh mô đun khác nhau phục vụ các chức năng khác nhau. Các nhà tâm lý học tiến hóa cho rằng phần lớn hành vi của con người là đầu ra của sự thích nghi tâm lý phát triển để giải quyết các vấn đề tái phát trong môi trường tổ tiên của con người.

Tâm lý học tiến hóa không chỉ đơn giản là một phân ngành của tâm lý học mà lý thuyết tiến hóa của nó có thể cung cấp một khung nền tảng, siêu hình học tích hợp toàn bộ lĩnh vực tâm lý học giống như cách sinh học tiến hóa đối với sinh học.

Các nhà tâm lý học tiến hóa cho rằng các hành vi hoặc đặc điểm xảy ra phổ biến trong tất cả các nền văn hóa là những ứng cử viên tốt cho sự thích nghi tiến hóa bao gồm khả năng suy luận cảm xúc của người khác, phân biệt người không phải họ hàng, xác định và thích bạn đời khỏe mạnh hơn và hợp tác với người khác. Họ báo cáo thử nghiệm thành công của các dự đoán lý thuyết liên quan đến các chủ đề như giết trẻ sơ sinh, tình báo, dạng hôn nhân, tình dục bừa bãi, nhận thức của vẻ đẹp, giá cô dâu, và đầu tư của cha mẹ.

Các lý thuyết và phát hiện của tâm lý học tiến hóa có ứng dụng trong nhiều lĩnh vực, bao gồm kinh tế, môi trường, y tế, luật pháp, quản lý, tâm thần học, chính trị và văn học. Sự phê phán của tâm lý học tiến hóa liên quan đến các câu hỏi về khả năng kiểm tra, các giả định về nhận thức và tiến hóa (như chức năng mô đun của não bộ, và sự không chắc chắn lớn về môi trường tổ tiên), tầm quan trọng của các giải thích phi di truyền và không thích nghi, cũng như các vấn đề chính trị và đạo đức do để giải thích kết quả nghiên cứu.

## Tham khảo
# Nhân giống chọn lọc

**Nhân giống chọn lọc** (hay **chọn lọc nhân tạo**) là việc phát hiện, giữ lại và nhân giống những cá thể mang đặc tính tốt đáp ứng các yêu cầu đề ra và loại thải các cá thể xấu không đạt yêu cầu, nhằm hoàn thiện và nâng cao năng suất giống vật nuôi, cây trồng. Ba khâu rất quan trọng trong công tác giống vật nuôi là chọn lọc-chọn phối-nhân giống. Chọn lọc là khâu đầu tiên và có vai trò quyết định của công tác giống. Muốn có những cá thể để ghép đôi rồi từ đó nhân lên thì trước hết phải chọn lọc từ các cá thể tốt từ quần thể. Trên cơ sở chọn lọc tốt kết hợp với nuôi dưỡng chăm sóc tốt thì con vật sẽ phát huy được giá trị của phẩm giống. Đây là quá trình mà con người chọn các loài động vật khác và thực vật theo một vài tính trạng đặc biệt mà con người muốn. Quá trình này nhằm đào thải những biến dị bất lợi cho con người và tích lũy những biến dị có lợi.

Ví dụ: một nông dân nuôi gà rừng sẽ chọn ra những con gà đẻ nhiều trứng nhất để gây giống, lứa con của những con gà này sẽ đẻ ra lượng trứng nhiều hơn mức trung bình so với những con gà khác, rồi người đó lại chọn những con đẻ nhiều trứng nhất trong lứa này để phối giống, tạo ra lứa cháu. Trải qua hàng chục thế hệ chọn lọc như vậy sẽ tạo ra giống gà siêu trứng, có thể đẻ ra lượng trứng nhiều gấp mấy lần so với gà rừng.

## Phương thức

* Chọn lọc cá thể: Chọn lọc cá thể (Individual selection) là quá trình chọn lọc từng con (cá thể) một, căn cứ vào những chỉ tiêu nhất định để chuẩn bị ghép đôi. Để chọn lọc cá thể cần tiến hành đánh giá qua tổ tiên, bản thân và qua đời con.
* Chọn lọc theo nhóm: Chọn lọc theo nhóm là quá trình chọn lọc và sử dụng theo nhóm dựa trên những chỉ tiêu nhất định tính chung cho toàn nhóm.
* Chọn lọc kiểu hình: Chọn lọc kiểu hình *(phenotypic selection)* là chọn các cá thể dựa trên các chỉ tiêu về ngoại hình, sức sản xuất, sức sinh sản của chúng.
* Chọn lọc khác: Chọn lọc vô ý thức (ngẫu nhiên), chọn lọc có ý thức.

## Tham khảo

* Giáo trình chăn nuôi. Nhà xuất bản Nông nghiệp Hà Nội 2000. TS Trần Văn Tường.