# Họ Mao lương

| Họ Mao lương |
| --- |
| Thời điểm hóa thạch: Tiền Creta–gần đây |
| Cỏ móng lừa (*Caltha palustris*) |
| Phân loại khoa học |
| Giới (*regnum*) | Plantae |
| (không phân hạng) | Angiospermae |
| (không phân hạng) | Eudicots |
| Bộ (*ordo*) | Ranunculales |
| Họ (*familia*) | **Ranunculaceae** Juss., 1789 |
| Chi điển hình |
| *Ranunculus* L., 1753  |
| Các chi |
|
Xem văn bản |

**Họ Mao lương** (danh pháp khoa học: **Ranunculaceae**), còn có tên là **họ Hoàng liên**, là một họ thực vật có hoa thuộc bộ Mao lương. Họ này được các nhà phân loại học thực vật công nhận rộng rãi. Các loài được biết đến nhiều nhất trong họ này có lẽ là cỏ chân ngỗng, mao lương, ô đầu và uy linh tiên.

Kể từ hệ thống APG năm 1998 thì APG cũng công nhận họ này và đặt nó trong bộ Mao lương (Ranunculales), thuộc nhánh eudicots (thực vật hai lá mầm thật sự). Họ này chứa khoảng 50-65 chi, với khoảng 1.500-2.500 loài, chủ yếu là cây thân thảo, nhưng có một vài loài là loại dây leo thân gỗ (chẳng hạn chi *Clematis*). Chúng được tìm thấy ở nhiều nơi trên thế giới.

Một số hệ thống phân loại cũ còn gộp cả các loài mẫu đơn (chi *Paeonia*) vào trong họ Ranunculaceae, nhưng chi này hiện nay được đặt trong họ của chính nó là họ Mẫu đơn (Paeoniaceae). Các chi *Circaeaster* (Tinh diệp thảo) và *Kingdonia* (Độc diệp thảo) hiện nay thuộc họ Tinh diệp thảo (Circaeasteraceae).

Các chi đa dạng loài nhất là *Ranunculus* (600 loài), *Delphinium* (400 loài), *Thalictrum* (330 loài), *Clematis* (325 loài), *Aconitum* (300 loài), *Anemone* *s.l.* (190 loài), *Aquilegia* (80 loài).

Họ này phân bố rộng khắp thế giới, nhưng đặc biệt đa dạng tại khu vực ôn đới Bắc bán cầu.

## Phân loại

Takhtadjan (1997) coi Ranunculaceae là họ duy nhất trong bộ Ranunculales mà ông đặt trong phân lớp Ranunculidae thay vì trong một liên bộ. Trước đó Thorne (1992) đặt Ranunculaceae trong Berberidales, một bộ trong liên bộ Magnolianae. Sớm hơn, Cronquist (1981) gộp Ranunculaceae cùng 7 họ khác trong Rancunculales một bộ trong Magnoliidae mà ông coi là một phân lớp. David (2010) đặt Ranuculaceae cùng với Eupteleaceae, Lardizabalaceae, Menispermaceae, Berberidaceae và Papaveraceae trong Ranunculales, bộ duy nhất của liên bộ Ranunculanae. Điều này là lấy theo công trình của Angiosperm Phylogeny Group.

Họ Ranunculaceae *sensu stricto* (APG) là 1 trong 7 họ gộp trong bộ Ranunculales trong phạm vi eudicots theo phân loại của Angiosperm Phylogeny Group. Họ này là đơn ngành với *Glaucidium* là nhóm chị-em với các chi còn lại. Phát sinh chủng loài này được minh họa trong áp phích của APG.

### Phân chia nhỏ

Các phân chia nhỏ ban đầu của họ này, như trong Adanson (1763), đơn giản chỉ phân chia họ này dựa trên cơ sở quả một hạt hay nhiều hạt. Prantl (1887) chia họ này thành 3 tông là Paeonieae, Hellebroreae và Anemoneae, với *Paeonia*, *Glaucidium* và *Hydrastis* tạo thành tông Paeoniaae. Năm 1932 Langlet sử dụng các kiểu nhiễm sắc thể để tạo ra 2 phân họ là Ranunculoideae và Thalictroideae. Năm 1966 Tamura phát triển tiếp hệ thống của Langlet bằng việc bổ sung các đặc trưng của hoa, với sự phân chia thành 6 phân họ, bao gồm:

* Helleboroideae
* Ranunculoideae
* Isopyroideae
* Thalictroideae
* Coptidoideae
* Hydrastidoideae

nhưng năm 1988 ông giáng Coptidoideae thành 1 tông trong Isopyroideae, và họ này được chia thành 5 phân họ, một sự sắp xếp mà ông còn tiếp tục sử dụng trong chuyên khảo năm 1993 để chia các phân họ lớn thành các tông, dù khi đó *Paeonia* và *Glaucidium* không còn được coi là thuộc về Ranunculaceae. *Paeonia* được tách ra khỏi Ranuculaceae và đặt trong họ của chính nó là Paeoniaceae (thuộc bộ Saxifragales). Các chi khác nguyên được xếp trong Ranunculaceae bao gồm cả *Circaeaster* nay thuộc họ của chính nó là Circaeasteraceae.

Hệ thống hoàn chỉnh của Tamura như sau:

* Phân họ Ranunculoideae Hutch.
	+ Adonideae Kunth
	+ Anemoneae DC.
	+ Ranunculeae DC.
* Phân họ Helleboroideae Hutch.
	+ Helleboreae DC.
	+ Cimicifugeae Torrey & A.Gray
	+ Delphineae Schrödinger
	+ Nigelleae Schrödinger
* Phân họ Isopyroideae Tamura
	+ Coptideae Langlet ex Tamura & K.Kosuge
	+ Dichocarpeae Tamura & K.Kosuge
	+ Isopyreae Schrödinger
* Phân họ Thalictroideae
* Phân họ Hydrastidoideae

Chi *Glaucidium* từng được chuyển sang họ của chính nó là Glaucidiaceae nhưng hiện nay lại được coi là thuộc về họ Ranuculaceae.

### Phát sinh chủng loài phân tử

Khi đưa vào phân tích phát sinh chủng loài phân tử thì chỉ mỗi Thalictroideae là đơn ngành. Vị trí của *Glaucidium* và các đặc trưng hình thái độc nhất vô nhị của nó gợi ý rằng nó nên được coi là một phân họ đơn loài Glaucidioideae. Tương tự, *Hydrastis* cũng được coi là một phân họ, là Hydrastidoideae. Cả hai chi này đều chỉ chứa 1 loài, tương ứng là *Glaucidium palmatum* và *Hydrastis canadense*.

Các mối quan hệ giữa các chi gợi ý sự tồn tại của ba nhánh chính, tương ứng là Coptidoideae, Thalictroideae (nhánh A) và Ranunculoideae (nhánh F). Nhánh F là lớn nhất, với 4 phân nhánh (B–E). Trong số này thì C tương ứng với Delphineae, D với Cimicifugae còn E thì với Ranunculoideae. Vì thế, Wang *et al.* (2009) đã đề xuất phân loại mới bao gồm 5 phân họ, và chia Ranunculoideae thành 10 tông. Mối quan hệ giữa các phân họ được chỉ ra trong biểu đồ dưới đây.

Ngoài 2 chi đơn loài ra thì Coptoideae có 3 chi với 17 loài, Thalictroideae có 9 chi với 450 loài, bao gồm chi *Thalictrum* với 330 loài và chi *Aquilegia* với 80 loài. Các chi còn lại với 2.025 loài, bằng 81% tổng số loài của họ này thuộc về phân họ Ranunculoideae. *Kingdonia* từng được Tamura đưa vào Anemoneae, nhưng hiện nay thuộc về Circaeasteraceae.

Các phân họ của Ranunculaceae (5) và các tông của Ranunculoideae như sau:

* Glaucidioideae (Tamura) Loconte (1 chi)
* Hydrastidoideae Engler (1 chi)
* Coptidoideae Tamura (3 chi)
* Thalictroideae Raf. (10 chi)
* Ranunculoideae Arn. (46 chi)
	+ Adonideae Kunth
	+ Delphinieae Schröd.
	+ Nigelleae Schröd.
	+ Helleboreae DC.
	+ Cimicifugeae Torr.and A.Gray
	+ Caltheae Bercht.and J.Presl
	+ Asteropyreae W.T.Wang and C. Y.Chang
	+ Callianthemeae W.Wang and Z. D.Chen
	+ Anemoneae DC.
	+ Ranunculeae DC.

|  |
| --- |
| Biểu đồ các phân họ của Ranunculaceae |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ranunculaceae |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Glaucidoideae |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Hydrastidoideae |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Coptidoideae |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Ranunculoideae |
|  |
|  |
Thalictroideae |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |

### Các chi

Ranunculaceae chứa các chi sau.

Phân họ Glaucidioideae
* *Glaucidium* Siebold & Zuccarini

Phân họ Hydrastidoideae
* *Hydrastis* L.

Phân họ Coptidoideae
* *Coptis* Salisb.: Hoàng liên.
* *Xanthorhiza* Marshall

Phân họ Ranunculoideae
Tông Asteropyreae (có thể gộp trong phân họ Coptidoideae).
* *Asteropyrum* J.R.Drumm. & Hutch.

Tông Adonideae
* *Adonis* L.: Cỏ phúc thọ, trắc kim trản hoa.
* *Trollius* L. (bao gồm cả *Megaleranthis*): Kim liên hoa, cây nụ vàng.

Tông Delphinieae
* *Aconitum* L.: Ô đầu, phụ tử.
* *Delphinium* L. (bao gồm cả *Aconitella*, *Chienia*, *Consolida*, *Diedropetala*, *Gymnaconitum*?, *Pseudodelphinium*): Thúy tước, phi yến thảo, la lết.

Tông Nigelleae
* *Nigella* L. (bao gồm cả *Garidella*, *Komaroffia*): Hắc chủng thảo.

Tông Helleboreae
* *Helleborus* L.: Thiết khoái tử, cây trị điên, lê lư.

Tông Cimicifugeae
* *Actaea* L. (bao gồm cả *Cimicifuga*, *Souliea*): Loại diệp thăng ma, thăng ma (một số tài liệu gọi nhầm thành ngưu bàng, cụ thể là *A. lappa*), hoàng tam thất.
* *Anemonopsis* Siebold & Zuccarini
* *Beesia* Balf.f. & W.W.Sm.: Thiết phá la.
* *Eranthis* Salisb. (bao gồm cả *Shibateranthis*): Thỏ quỳ, ô đầu ông.

Tông Caltheae
* *Caltha* L. (bao gồm cả *Psychrophila*?, *Thacla*): Lư đề thảo, cỏ móng lừa.

Tông Callianthemeae
* *Callianthemum* C.A.Mey.: Mĩ hoa thảo.

Tông Anemoneae
* *Anemoclema* (Franch.) W.T.Wang: Anh túc liên hoa.
* *Anemone* L.(bao gồm cả *Anemonanthea*, *Anemonanthera*?, *Anemonastrum*, *Anemonidium*, *Anemonoides*?, *Anetilla*, *Arsenjevia*, *Barneoudia*?, *Capethia*, *Eriocapitella*, *Jurtsevia*, *Knowltonia*, *Miyakea*, *Oreithales*?, *Pulsatilla*): Cỏ chân ngỗng, phong quỳ, ngân liên hoa, dã liên hoa, bạch đầu ông.
* *Clematis* L. (bao gồm cả *Archiclematis*, *Atragene*, *Clematopsis*, *Coriflora*, *Naravelia*, *Viorna*): Uy linh tiên, ông lão, thiết tuyến liên, mộc thông, hỗ diệp thiết tuyến liên, tích lan liên.
* *Hepatica* Mill.: Cây lá gan, chương nhĩ tế tân. Có thể gộp trong *Anemone*.

Tông Ranunculeae
* *Calathodes* Hook.f. & Thomson: Kê trảo thảo, cỏ móng gà.
* *Callianthemoides* Tamura
* *Ceratocephala* Moench (bao gồm cả *Ceratocephalus*): Mao lương quả sừng.
* *Ficaria* Guett.
* *Halerpestes* Greene: Kiềm mao lương.
* *Hamadryas* Comm. ex Juss.
* *Krapfia* DC.
* *Laccopetalum* Ulbr.
* *Metanemone* W.T.Wang: Mao lương liên hoa.
* *Myosurus* L.
* *Oxygraphis* Bunge: Nha chích hoa, hoa chân quạ.
* *Paroxygraphis* W.W.Sm.: 1 loài *Paroxygraphis sikkimensis*.
* *Ranunculus* L. (bao gồm cả *Aphanostemma*, *Aspidophyllum*, *Batrachium*, *Casalea*, *Gampsoceras*, *Rhopalopodium*?): Mao lương.
* *Trautvetteria* Fisch. & C.A.Mey.
* *Arcteranthis* Greene: 1 loài *Arcteranthis cooleyae*.
* *Beckwithia* Jepson
* *Coptidium* (Prantl) Rydberg
* *Cyrtorhyncha* Torrey & A. Gray: 1 loài *Cyrtorhyncha ranunculina*.
* *Kumlienia* Greene: 1 loài *Kumlienia hystricula*. Có thể gộp trong *Ranuculus* như là *Ranuculus hystriculus*.
* *Peltocalathos* Tamura

Phân họ Thalictroideae
* *Anemonella* Spach (gồm cả *Syndesmon*): 1 loài (*Anemonella thalictroides*). Có thể gộp trong *Thalictrum* như là *Thalictrum thalictroides*.
* *Aquilegia* L.: Lâu đẩu?, cỏ bồ câu.
* *Dichocarpum* W.T.Wang & P.K.Hsiao: Nhân tự quả.
* *Enemion* Rafinesque: Nghĩ biển quả thảo.
* *Isopyrum* L. (bao gồm cả *Paropyrum*): Biển quả thảo, cỏ quả dẹp.
* *Leptopyrum* Reichenbach: Lam cận thảo.
* *Leucocoma* (Greene) Nieuwl.
* *Paraquilegia* J.R.Drumm. & Hutch. (bao gồm cả *Alexeya*): Giả lâu đẩu.
* *Semiaquilegia* Makino: Thiên quỳ.
* *Thalictrum* L. (bao gồm cả *Piuttia*, *Schlagintweitiella*, *Stipularia*): Thổ hoàng liên, đường tùng thảo.
* *Urophysa* Ulbr.: Vĩ nang thảo.

## Thư viện ảnh

### Các tông của phân họ Ranunculoideae

* Adonideae:
*Adonis annua*
* Delphinieae:
*Delphinium elatum* hybrid
* Nigelleae:
*Nigella damascena*
* Helleboreae:
*Helleborus × hybridus*
* Cimicifugeae:
*Cimicifuga simplex*
* Caltheae:
*Caltha palustris*
* Callianthemeae:
*Callianthemum hondoense*
* Anemoneae:
*Anemone nemorosa*
* Ranunculeae:
*Ranunculus auricomus*

### Các phân họ khác

* Coptidoideae:
*Coptis trifolia*
* Glaucidioideae:
*Glaucidium palmatum*
* Hydrastidoideae:
*Hydrastis canadensis*
* Thalictroideae:
*Thalictrum delavayi*
* Thalictroideae:
*Aquilegia vulgaris*
* Thalictroideae:
*Isopyrum thalictroides*

## Tham khảo

## Liên kết ngoài

* Ranunculaceae Lưu trữ ngày 3 tháng 1 năm 2007 tại Wayback Machine trong L. Watson và M.J. Dallwitz (1992 trở đi). *Các họ thực vật có hoa* Lưu trữ ngày 3 tháng 1 năm 2007 tại Wayback Machine.
* Phân loại trong NCBI
* Liên kết tại csdl.tamu.edu, Texas Lưu trữ ngày 18 tháng 4 năm 2006 tại Wayback Machine