Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Thuyết sinh học của Aristoteles

*Historia animalium*, một trong những cuốn sách về sinh học của Aristoteles. Bản thế kỷ 12.
Một trong số nhiều quan sát của Aristoteles về sinh vật học biển bao gồm hiện tượng bạch tuộc có khả năng đổi màu khi bị làm phiền.
**Thuyết sinh vật học của Aristoteles** là lý thuyết về sinh vật học được dựa vào sự quan sát và thu thập dữ liệu một cách có hệ thống, chủ yếu là về động vật học, được thể hiện trong các cuốn sách về khoa học của Aristoteles. Nhiều quan sát của ông được thực hiện trong thời gian ông ở trên đảo Lesbos, đặc biệt là bao gồm cả những mô tả của ông về sinh vật học biển tại đầm Pyrrha ở đó. Lý thuyết của ông dựa trên khái niệm của ông về hình thức, cái mà bắt nguồn từ nhưng lại rõ ràng không giống với lý thuyết về Hình thức của Platon.

Lý thuyết này mô tả năm quá trình sinh vật học chính, bao gồm quá trình trao đổi chất, điều hòa thân nhiệt, xử lý thông tin, hình thành phôi thai và di truyền. Mỗi quá trình đều được định nghĩa một cách khá chi tiết, trong một số trường hợp đủ chi tiết để giúp các nhà sinh vật học hiện đại tạo ra các mô hình toán học của các cơ chế được mô tả. Phương pháp của Aristoteles cũng giống với phong cách khoa học được sử dụng bởi các nhà sinh vật học hiện đại khi tìm hiểu một lĩnh vực mới, với việc thu thập dữ liệu có hệ thống, việc phát hiện ra các khuôn mẫu và suy luận ra các cách giải thích nguyên nhân có thể xảy ra từ những điều này. Ông không thực hiện các thí nghiệm giống ngày nay mà tiến hành quan sát động vật sống và thực hiện giải phẫu. Ông đặt tên khoảng 500 loài chim, động vật có vú và cá; và ông phân biệt hàng tá côn trùng và những loài không xương sống khác. Ông mô tả giải phẫu bên trong của hàng trăm loài vật, và tiến hành giải phẫu khoảng 35 loài trong số đó.

## Tham khảo

* Guthrie, W. K. C. (1981). *A History of Greek Philosophy*. Quyển 1. Cambridge University Press.
* Leroi, Armand Marie (2010). Föllinger, S. (biên tập). *Function and Constraint in Aristotle and Evolutionary Theory*. Franz Steiner Verlag. tr. 261–284. `{{Chú thích sách}}`: Đã bỏ qua `|work=` (trợ giúp)
* Leroi, Armand Marie (2014). *The Lagoon: How Aristotle Invented Science*. Bloomsbury. ISBN 978-1-4088-3622-4. `{{Chú thích sách}}`: Đã bỏ qua tham số không rõ `|titlelink=` (gợi ý `|title-link=`) (trợ giúp)
* Mason, Stephen F. (1962) [1953]. *A History of the Sciences*. P. F. Collier. ISBN 0-02-093400-9.
* Mayr, Ernst (1985). *The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance*. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-36446-2.
* Ogilvie, Brian W. (2010). Grafton, Anthony; Most, Glenn W.; Settis, Salvatore (biên tập). *Zoology*. Harvard University Press. tr. 1000–1001. ISBN 978-0-674-07227-5. `{{Chú thích sách}}`: Đã bỏ qua `|work=` (trợ giúp)
* Taylor, Henry Osborn (1922). "Chapter 3: Aristotle's Biology". *Greek Biology and Medicine*. Bản gốc lưu trữ ngày 27 tháng 3 năm 2006.
# Kiệt tác

*Sự sáng tạo Adam của* Michelangelo (khoảng năm 1512), một phần của trần nhà nguyện Sistine, được coi là một kiệt tác hội họa.
**Kiệt tác** (tiếng Latin: **magnum opus**, *công việc tuyệt vời)* hoặc chef-d'œuvre (tiếng Pháp*)* được sử dụng trong văn phong hiện đại là một tác phẩm sáng tạo mà được khen ngợi và tôn vinh đáng kể, đặc biệt là một trong đó được coi là tác phẩm vĩ đại nhất trong sự nghiệp của một người hoặc cho một tác phẩm có tính sáng tạo, kỹ năng, sự thành thạo hay tay nghề xuất sắc. Trong lịch sử, một "kiệt tác" là một tác phẩm có tiêu chuẩn rất cao được tạo ra để tác giả có được tư cách thành viên của một bang hội hoặc học viện trong các lĩnh vực khác nhau của nghệ thuật thị giác và thủ công.

 Trong hội họa, *Mona Lisa của* Leonardo da Vinci (khoảng 1503-06) được coi là một kiệt tác kinh điển, mặc dù nó không được sáng tác để tác giả có thể được kết nạp vào bang hội hay học viện.
## Lịch sử

Federico Zuccari, *Hai họa sĩ tập sự*, 1609. Họ sẽ phải tạo ra một *kiệt tác* để trở thành bậc thầy khi kết thúc thời gian học việc.
Ban đầu, thuật ngữ *kiệt tác* đề cập đến một tác phẩm được một người học việc hoặc một người học nghề mà mong muốn trở thành một nghệ nhân bậc thầy trong hệ thống bang hội cũ của châu Âu, tạo ra. Giá trị của người đó được coi là đủ điều kiện trở thành thành viên bang hội sẽ được đánh giá một phần bởi kiệt tác người đó tạo ra, và nếu anh ta thành công, tác phẩm sẽ được bang hội giữ lại. Do đó, người sáng tạo ra tác phẩm sẽ rất chăm chút và kỹ càng để sản phẩm của mình được coi là kiệt tác trong bất kỳ nghề thủ công nào, cho dù đó là nghề làm bánh kẹo, hội họa, thợ kim hoàn, làm dao kéo, làm đồ da, hoặc nhiều ngành nghề khác.

Ví dụ, tại Luân Đôn, vào thế kỷ 17, Công ty thờ phụng các thợ kim hoàn, đã yêu cầu một người học việc sản xuất một kiệt tác dưới sự giám sát của họ tại một "xưởng làm việc" trong Hội trường của Goldsmiths. Nhà xưởng đã được thiết lập như là một phần của việc thắt chặt các tiêu chuẩn sau khi công ty lo ngại rằng mức độ kỹ năng của thợ kim hoàn đã bị pha loãng. Các giám thị của công ty đã phàn nàn vào năm 1607 rằng "thực hành nghệ thuật và bí ẩn của thợ kim hoàn không chỉ phát triển thành những sự phân rã lớn mà còn phân tán thành nhiều phần, vì vậy bây giờ rất ít công nhân có thể hoàn thành và hoàn thiện một phần của một cái đĩa bạc với tất cả các đồ trang trí & các bộ phận của chúng mà không cần sự giúp đỡ của nhiều người & nhiều tay nghề". Cùng một tổ chức thợ kim hoàn trên vẫn yêu cầu người thợ thủ công sản xuất ra một kiệt tác nhưng nó không còn được sản xuất dưới sự giám sát chặt chẽ của các thợ khác trong xưởng.

## Tham khảo
# Hesperornis

| Hesperornis |
| --- |
| Thời điểm hóa thạch: Creta muộn,  |
| Bộ xương phục dựng của *H. regalis* |
| Phân loại khoa học |
| Giới (*regnum*) | Animalia |
| Ngành (*phylum*) | Chordata |
| Lớp (*class*) | Aves |
| Bộ (*ordo*) | †Hesperornithiformes |
| Họ (*familia*) | †Hesperornithidae |
| Chi (*genus*) | †Hesperornis |
| Loài điển hình |
| †Hesperornis regalis Marsh, 1872  |
| Danh pháp đồng nghĩa |
| *Lestornis* Marsh, 1876
*Coniornis* Marsh, 1893
*Hargeria* Lucas, 1903 |

Hesperornis là một chi chim tuyệt chủng sống vào giai đoạn Champagne từ khoảng thời gian cuối kỷ Phấn Trắng (83,5-78 Ma) tại Bắc Mỹ. Hóa thạch đầu tiên được phát hiện ở Kansas và Canada.

## Các loài

* †*Hesperornis altus* (Marsh, 1893)
* †*Hesperornis bairdi* Martin & Lim, 2002
* †*Hesperornis chowi* Martin & Lim, 2002
* †*Hesperornis crassipes* (Marsh, 1876)
* †*Hesperornis gracilis* Marsh, 1876
* †*Hesperornis macdonaldi* Martin & Lim, 2002
* †*Hesperornis mengeli* Martin & Lim, 2002\
* †*Hesperornis montana* Schufeldt, 1915
* †*Hesperornis regalis* Marsh, 1872
* †*Hesperornis rossicus* Nesov & Yarkov, 1993

## Chú thích

## Tham khảo

* Dữ liệu liên quan tới Hesperornis tại Wikispecies
# Thomas Henry Huxley

| Thomas Henry Huxley |
| --- |
| Ảnh Huxley năm 1880 hoặc trước đó |
| Sinh | (1825-05-04)4 tháng 5 năm 1825 Ealing, Middlesex |
| Mất | 29 tháng 6 năm 1895(1895-06-29) (70 tuổi) Eastbourne, Sussex |
| Quốc tịch | Anh |
| Tư cách công dân | Vương quốc Anh |
| Trường lớp | Sydenham College London Charing Cross Hospital |
| Nổi tiếng vì | Thuyết tiến hóa, giáo dục khoa học, thuyết bất khả tri |
| **Sự nghiệp khoa học** |
| Ngành | Động vật học; Giải phẫu học so sánh |
| Nơi công tác | Hải quân Hoàng gia, Trường Phẫu thuật Hoàng gia Anh, Trường Mỏ Hoàng gia, Viện Hoàng gia, Đại học London |
| Người hướng dẫn luận án tiến sĩ | Thomas Wharton Jones |
| Các nghiên cứu sinh nổi tiếng | Michael Foster |
| Ảnh hưởng bởi | Edward Forbes Charles Darwin |
| Ảnh hưởng tới | Patrick Geddes Henry Fairfield Osborn H.G. Wells E. Ray Lankester |
|  |

**Thomas Henry Huxley** PC FRS (4 tháng 5 năm 1825 – 29 tháng 6 năm 1895) là một nhà sinh học, giải phẫu học người Anh, được biết đến như "Chó bun của Darwin" ("Darwin's Bulldog") vì sự ủng hộ nhiệt liệt với thuyết tiến hóa của Charles Darwin.

Hầu như hoàn toàn tự học, ông đã trở thành một trong những nhà giải phẫu học so sánh xuất sắc nhất cuối thế kỉ 19. Nhiều phát hiện của ông còn được chấp nhận rộng rãi cho tới ngày nay, chẳng hạn dựa trên cơ sở giải phẫu ông đã xác định tổ tiên loài chim tiến hóa từ các loài khủng long có cánh cỡ nhỏ. Tuy nhiên vai trò này ngày nay bị lu mờ bởi vai trò của ông trong cuộc tranh luận bảo vệ thuyết tiến hóa, đặc biệt là cuộc tranh luận ở Oxford năm 1860 với Samuel Wilberforce, và trong công cuộc phát triển nền giáo dục khoa học, chống lại những hình thức giáo dục tôn giáo cực đoan ở Anh.

## Chú thích

## Tham khảo

* Huxley, Thomas Henry (1825-1895) National Library of Australia, *Trove, People and Organisation* record for Thomas Huxley
* Các tác phẩm của Thomas Henry Huxley tại Dự án Gutenberg
* The Huxley File at Clark University - Lists his publications, contains much of his writing.
* Works by Thomas H. Huxley in audio format from LibriVox
* Huxley review: Darwin on the origin of species *The Times*, ngày 26 tháng 12 năm 1859 p8–9.
* Huxley review: Time and life: Mr Darwin's "Origin of species." *Macmillan's Magazine* 1: 1859 p142–148.
* Huxley review: Darwin on the origin of Species, *Westminster Review*, 17 (n.s.) April 1860 p541–570.
# Đa ngành

Nhóm "động vật máu nóng" là một ví dụ về khái niệm đa ngành.
Trong phát sinh loài học, một đơn vị phân loại được gọi là **đa ngành** hay **đa phát sinh** (*polyphyly*, gốc từ tiếng Hy Lạp πολύς: nhiều và φυλή: chủng loài, có nghĩa là "của nhiều chủng loài") nếu đặc điểm chung đó của các thành viên trong nhóm đã tiến hóa một cách riêng rẽ trong các vị trí khác nhau trên cây phát sinh loài. Một cách tương đương, một đơn vị phân loại đa ngành là đơn vị phân loại không chứa tổ tiên chung gần nhất của tất cả các thành viên của nhóm đó.

Ví dụ, nhóm động vật máu nóng là đa ngành, do nó chứa cả động vật có vú (*Mammalia*) và chim (*Aves*), nhưng tổ tiên chung gần nhất của chim và động vật có vú lại là động vật máu lạnh. Các động vật máu không nóng đã tiến hóa một cách riêng rẽ để trở thành các tổ tiên của động vật có vú và các tổ tiên của chim, vì thế nó không thể coi là một cách gộp nhóm khoa học thật sự theo cách hiểu của phát sinh loài học.

Phân loại khoa học nhắm tới mục tiêu chung là gộp nhóm các loài cùng nhau sao cho mỗi nhóm đều là hậu duệ từ một tổ tiên chung duy nhất, đồng thời loại bỏ các nhóm mà người ta thấy chúng là đa ngành. Nó chính là tác nhân kích thích cho các sửa đổi lớn trong các hệ thống phân loại. Một nhóm đa ngành có thể được "chốt lại" hoặc là bằng cách loại bỏ một số nhánh hoặc là bằng cách thêm cả tổ tiên chung vào.

Các quan điểm trong phân loại học khác nhau ở chỗ một nhóm hợp lệ có cần thiết phải chứa **tất cả** các hậu duệ từ một tổ tiên chung hay không. Các nhóm đạt được điều này gọi là đơn ngành (*monophyly*), và theo quan điểm của miêu tả theo nhánh thì nó cần phải là mục tiêu của phân loại học để đảm bảo mọi nhóm đều có tính chất này. Tuy nhiên, nhiều nhà phân loại học khác lại cho rằng các nhóm cận ngành (*paraphyly*) (các nhóm chỉ chứa một phần nào đó các hậu duệ từ một tổ tiên chung mà không phải toàn bộ các hậu duệ) cũng có thể được coi là cách gộp nhóm hợp lệ.

## Xem thêm

* Đơn ngành
* Cận ngành

## Tham khảo

* Colin Tudge (2000). The Variety of Life. Ấn bản Đại học Oxford. ISBN 0-19-860426-2.
# Xạ khuẩn

| Xạ khuẩn |
| --- |
| Hình ảnh của *Actinomyces israelii* dưới kính hiển vi điện tử. |
| Phân loại khoa học |
| Giới (*regnum*) | Bacteria |
| Ngành (*phylum*) | **Actinobacteria** Margulis |
| Lớp (*class*) | **Actinobacteria**Stackebrandt et al. 1997 |
| Phân lớp |
| * ?Nostocoida limicola I ♠
* ?*Candidatus* Planktophila Jezbera et al. 2009
* ?*Cathayosporangium* ♠ Runmao et al. 1995
* ?*Tonsillophilus suis* ♠ Azuma and Bak 1980
* Acidimicrobidae Stackebrandt et al. 1997 emend. Zhi et al. 2009
	+ Acidimicrobiales Stackebrandt et al. 1997 emend. Zhi et al. 2009
* Coriobacteridae Stackebrandt et al. 1997 emend. Zhi et al. 2009
	+ Coriobacteriales Stackebrandt et al. 1997 emend. Zhi et al. 2009
* Nitriliruptoridae Kurahashi et al. 2010
	+ Nitriliruptorales Sorokin et al. 2009
	+ Euzebyales Kurahashi et al. 2010
* Rubrobacteridae Rainey et al. 1997 emend. Zhi et al. 2009
	+ Gaiellales Albuquerque et al. 2012
	+ Rubrobacterales Rainey et al. 1997 emend. Zhi et al. 2009
	+ Solirubrobacterales Reddy and Garcia-Pichel 2009
	+ Thermoleophilales Reddy and Garcia-Pichel 2009
* Actinobacteridae Stackebrandt et al. 1997 emend. Zhi et al. 2009
	+ Bifidobacteriales Stackebrandt et al. 1997 emend. Zhi et al. 2009
	+ Actinomycetales Buchanan 1917 emend. Zhi et al. 2009
 |

**Xạ khuẩn** (danh pháp khoa học: **Actinobacteria**; tiếng Anh: *Actinomycetes*) là một nhóm vi khuẩn nhân sơ

(*Eubacteria*) phân bố rất rộng rãi trong tự nhiên. Trước kia được xếp vào Tản thực vật (tức nấm), nhưng ngày nay chúng được xếp vào vi khuẩn (Schizomycetes)

Xạ khuẩn có nhiều nét khác với nấm nhưng giống vi khuẩn:

* Có giai đoạn đơn bào và có giai đoạn đa bào
* Kích thước rất nhỏ
* Nhân giống với vi khuẩn, không có màng nhân và tiểu hạch
* Vách tế bào không chứa celluloz hoặc kitin, giống với vi khuẩn
* Phân chia tế bào giống với vi khuẩn (kiểu Amitoz)
* Xạ khuẩn không có giới tính (không có tế bào đực cái)
* Hoại sinh và ký sinh

Xạ khuẩn sống trong đất, tham dự vào quá trình chuyển hóa tự nhiên của nhiều hợp chất trong đất.

## Phân loài

Ngành Xạ khuẩn *Actinobacteria*
Lớp Xạ khuẩn *Actinobacteria*
* Phân lớp Acidimicrobidae
	+ Bộ Acidimicrobiales
* Phân lớp Actinobacteridae
	+ Bộ Actinomycetales
	+ Bộ Bifidobacteriales
* Phân lớp Coriobacteridae
	+ Bộ Coriobacteriales
* Phân lớp Rubrobacteridae
	+ Bộ Rubrobacterales
* Phân lớp Sphaerobacteridae
	+ Bộ Sphaerobacterales

## Ứng dụng

Đặc tính của xạ khuẩn là khả năng tiết kháng sinh (*antibiotic*), dùng làm thuốc điều trị bệnh cho người, gia súc và cây trồng. Xạ khuẩn còn có khả năng sinh ra các vitamin thuộc nhóm B, một số amino acid và các acid hữu cơ. Xạ khuẩn còn có khả năng tiết ra các enzym (proteas, amylaz...) và trong tương lai có thể dùng xạ khuẩn để chế biến thực phẩm thay cho nấm và vi khuẩn vì nấm có thể sinh ra aflatonxin độc cho người và gia súc.

## Tham khảo

## Liên kết ngoài
# Ernst Haeckel

| Ernst Haeckel |
| --- |
|  |
| Sinh | (1834-02-16)16 tháng 2, 1834 |
| Mất | 9 tháng 8, 1919(1919-08-09) (85 tuổi) |
| Quốc tịch | Đức |

**Ernst Heinrich Philipp August Haeckel**  (tiếng Đức: Ernst Heinrich Haeckel; 16 tháng 2 năm 1834 tại Potsdam – 9 tháng 8 năm 1919 tại Jena) là nhà vạn vật học, sinh học và triết học người Đức. Ông chính là người đầu tiên đưa ra thuật ngữ "sinh thái học" vào năm 1866.

## Tiểu sử

Năm 1852, Ernst Haeckel hoàn thành chương trình trung học tại thành phố Mersburg. Sau đó ông theo học y khoa ở bậc đại học tại Berlin. Năm 1857, ông nhận bằng bác sĩ. Từ năm 1861 là phó giáo sư và từ năm 1865 tới 1909 là giáo sư đại học Jena.

Ernst Haeckel năm 1860
Các tư tưởng của Charles Darwin có ảnh hưởng rất mạnh tới Ernst Haeckel. Năm 1863 ông đã công khai phát biểu về học thuyết Darwin tại hội nghị của giới khoa học Đức. Năm 1866 cho ra đời cuốn sách "Hình thái học sinh vật đại cương" (*Generelle Morphologie der Organismen*). Năm 1874 Haeckel công bố tác phẩm "Lịch sử phát triển của loài người". Trong đó thảo luận những vấn đề tiến hóa của loài người. Ông cũng đưa ra quan điểm về sự tồn tại trong lịch sử dạng trung gian giữa khỉ và con người. Quan điểm này sau đó đã được khẳng định bởi việc tìm ra hài cốt của người vượn tại đảo Java (Indonesia).

Ernst Haeckel cũng là người hoàn thiện học thuyết về nguồn gốc của sinh vật đa bào (1866), thiết lập quy tắc gen (dựa trên quy tắc này, trong quá trình phát triển cá thể các giai đoạn tiến hóa chính được lặp lại), xây dựng phổ hệ đồ của giới sinh vật. Ông tiếp tục những nghiên cứu của mình về động vật tại phòng thí nghiệm và trong những chuyến khảo sát tại các đảo thuộc Ai Cập và Algérie, đồng thời xuất bản những sách chuyên khảo về trùng tia, sứa...

## Tham khảo
# Lịch sử tự nhiên

Bảng lịch sử tự nhiên, từ 1728 *Cyclopaedia, hay một từ điển Khoa học và Nghệ thuật Tổng quát*
**Lịch sử tự nhiên** là ngành nghiên cứu sinh vật bao gồm thực vật và động vật trong môi trường sống của chúng, tìm hiểu nhiều về mặt quan sát hơn là các phương pháp nghiên cứu thí nghiệm. Lịch sử tự nhiên nhấn mạnh nghiên cứu khoa học nhưng không có giới hạn, với một số bài viết ngày này thường xuất bản ở danh sách các tạp chí khoa học hơn là trong các tạp chí khoa học.

Người nghiên cứu lịch sử tự nhiên gọi là *nhà tự nhiên học* hay *nhà lịch sử tự nhiên*.

## Tham khảo

## Xem thêm

* Tự nhiên: Môi trường tự nhiên
* Lịch trình tiến hóa của sự sống
* Chủ nghĩa tự nhiên (triết học)

## Liên kết ngoài

* A History of the Ecological Sciences by Frank N. Egerton
# Tảo học

Nhiều loại tảo mọc trong cảng Kyrkevik ngay bên ngoài Havets Hus ở Lysekil, Thụy Điển. Trong số các loại tảo này có tảo răng cưa (Fucus serratus), tảo đỏ (Rhodophyta) và rau diếp biển (Ulva lactuca).
**Tảo học** (tieng Anh: **phycology** hoặc **algology**, từ tiếng Hy Lạp φῦκος, phykos, "rong biển"; và -λογία, -logia) là một phân ngành của Sinh học nghiên cứu về tảo.

Tảo đóng vai trò quan trọng vì la những sinh vât sản xuất chính trong các hệ sinh thái dưới nước. Hầu hết tảo là sinh vật nhân thực, quang hợp sống trong môi trường ẩm ướt. Chúng được phân biệt với thực vật bậc cao bởi thiếu rễ, thân hoặc lá thật. Chúng không ra hoa. Nhiều loài là đơn bào và cực nhỏ (bao gồm cả thực vật phù du và vi tảo khác); nhiều loại khác là đa bào ở nhiều mức độ, một số trong số này phát triển đến kích thước lớn (ví dụ, tảo biển như tảo bẹ và Sargassum).

Tao học cũng nghiên cứu các dạng sinh vật nhân sơ được gọi là tảo xanh lam hoặc vi khuẩn lam. Một số loài tảo cực nhỏ cũng xuất hiện như những loài cộng sinh trong địa y.

Các nhà nghiên cứu thực vật học thường tập trung vào tảo nước ngọt hoặc tảo đại dương, và xa hơn nữa trong các khu vực đó là tảo cát hoặc tảo mềm.

## Liên kết ngoài
# Trình tự acid nucleic

Electropherogram printout from automated sequencer showing part of a DNA sequence
Trong di truyền học, một **trình tự axit nucleic**, **trình tự ADN** hay **trình tự di truyền** là chuỗi các ký tự liên tiếp nhau nhằm biểu diễn cấu trúc chính của một dải hay phân tử ADN thực hoặc tổng hợp, mà có khả năng mang thông tin về gen và di truyền.

Để tương ứng với bốn loại nucleotide, người ta dùng 4 ký tự để phân biệt *A*, *X* (dùng ở Việt Nam, chữ *C* được dùng ở các tài liệu tiếng Anh), *G*, và *T*- tương ứng với tên của 4 gốc **A**denin, **X**itosin (C**ytosine*), **G**uanin, **T**imin được liên kết hóa trị với mạch chính phosphor. Trong trường hợp chung, các chuỗi được ghi lên kế nhau không có khoảng trống (*gap*) chèn vào, ví dụ chuỗi AAAGTXTGAX, đi từ đầu 5' đến 3' tính từ trái sang phải. Nếu có khoảng trống, người ta dùng ký hiệu gạch ngang (-) để làm đại diện, ví dụ ATX-G--X. Bất cứ chuỗi ký tự nào của các nucleotide mà dài hơn 4 đều có thể gọi là trình tự ADN. Mặt khác, tùy vào chức năng sinh học, và ngữ cảnh, mà một trình tự có thể mang mang mã hoặc không mang mã (*noncoding DNA*). Các trình tự ADN cũng có thể chứa "DNA rác" (*junk DNA*).

Việc xác định trình tự DNA là tâm điểm của dự án bản đồ gene người . Các trình tự/chuỗi này có thể được trích rút ra từ dữ liệu thô trong sinh học thông qua quá trình gọi là Phương pháp sắp xếp chuỗi DNA (*DNA sequencing*).

Trong một số trường hợp, trong chuỗi có thể xuất hiện các ký tự khác A, T, X, và G. Chúng biểu diễn cho sự đại diện không rõ ràng, có nghĩa là tại vị trí đó, có thể có hơn một loại nucleotide. Đây là quy ước của **Hiệp hội Hóa học thuần túy và Hóa học ứng dụng Quốc tế** (IUPAC - *International Union of Pure and Applied Chemistry*):

```
       A = adenine
       C = cytosine
       G = guanine
       T = thymine
       R = G A (purine)
       Y = T C (pyrimidine)
       K = G T (keto)
       M = A C (amino)
       S = G C (strong bonds)
       W = A T (weak bonds)
       B = G T C (all but A)
       D = G A T (all but C)
       H = A C T (all but G)
       V = G C A (all but T)
       N = A G C T (any)
```

## Xem thêm

* Di truyền học
* DNA
* DNA motif
* Single nucleotide polymorphism (SNP)

## Tham khảo

**^** Lưu trữ ngày 7 tháng 1 năm 2008 tại Wayback Machine
# Phân loại theo ngoại hình

**Phân loại theo ngoại hình** là cố gắng để phân loại các sinh vật dựa vào sự tương đồng tổng thể, chủ yếu là các đặc điểm ngoại hình trong hình thái học hay các đặc điểm có thể quan sát được mà không quan tâm tới các quan hệ tiến hóa hay phát sinh loài. Nhược điểm lớn của phép phân loại này là có thể gây nhầm lẫn và phức tạp hóa sự phân loại khi nó gặp phải các tính trạng là kết quả của tiến hóa hội tụ hay tiến hoá song song.

Phân loại theo ngoại hình đã bị thay thế phần lớn bằng miêu tả theo nhánh học trong nghiên cứu về các mối quan hệ tiến hóa giữa các loài. Tuy nhiên, một vài phương pháp của nó, chẳng hạn như kết hợp cận lân, vẫn có chỗ đứng trong miêu tả theo nhánh, như là sự xấp xỉ hợp lý của phát sinh loài khi các phương pháp tiên tiến hơn (như suy luận Bayes) là quá tốn kém và phức tạp về mặt tính toán.

Các kỹ thuật của phân loại theo ngoại hình, bao gồm các dạng của tạo cụm và sắp xếp. Chúng là các cách thức tinh vi để rút gọn (giảm bớt) sự biến đổi đa dạng của sinh vật đến mức có thể quản lý được. Trong thực tiễn, nó có nghĩa là việc đo đạc hàng chục các tham biến và sau đó trình bày chúng như là các đồ thị 2 hay 3 chiều. Phần lớn thách thức kỹ thuật trong phân loại theo ngoại hình tập trung xung quanh việc cân bằng giữa việc mất mát thông tin trong các phép rút gọn với việc dễ dàng diễn giải các đồ thị là kết quả của việc rút gọn đó.

## Tham khảo

* Sneath P. H. A., R. R. Sokal. 1973. *Numerical taxonomy — The principles and practice of numerical classification*. W. H. Freeman, San Francisco. xv + 573 trang.
* Legendre Pierre, Louis Legendre. 1998. *Numerical ecology*. Ấn bản tiếng Anh lần thứ 2. Elsevier Science BV, Amsterdam. xv + 853 trang.
# Phân tích cụm

Kết quả một phân tích cụm chỉ ra các hình vuông theo màu sắc được chia thành 3 cụm (nhóm).
**Phân tích cụm** (hay **phân nhóm**, **gom cụm**, tiếng Anh: **cluster analysis**) là một tác vụ gom nhóm một tập các đối tượng theo cách các đối tượng cùng nhóm (gọi là *cụm*, *cluster*) sẽ có tính giống nhau (theo các đặc tính nào đó) hơn so với các đối tượng ngoài nhóm hoặc thuộc các nhóm khác. Phân tích cụm là một tác vụ chính của khai phá dữ liệu, và là một kỹ thuật phổ biến trong thống kê phân tích dữ liệu, được dùng trong nhiều lĩnh vực, bao gồm nhận dạng mẫu, phân tích ảnh, truy hồi thông tin, tin sinh học, nén dữ liệu, đồ họa máy tính và học máy.

Phân tích cụm có nguồn gốc ở lĩnh vực nhân chủng học do Driver và Kroeber đề xuất năm 1932 và giới thiệu trong tâm lý học bởi Joseph Zubin năm 1938 và Robert Tryon năm 1939 cũng như được dùng khá nổi tiếng bởi Raymond Cattell bắt đầu từ năm 1943 để phân loại lý thuyết tính trạng trong lĩnh vực tâm lý học nhân cách.

## Xem thêm

### Các dạng phân tích cụm chuyên biệt

* Automatic clustering algorithms
* Balanced clustering
* Clustering high-dimensional data
* Conceptual clustering
* Consensus clustering
* Constrained clustering
* Community structure
* Data stream clustering
* HCS clustering algorithm
* Sequence clustering
* Phân vùng quang phổ

### Các kỹ thuật được dùng trong phân tích cụm

* Mạng thần kinh nhân tạo (ANN)
* Nearest neighbor search
* Neighbourhood components analysis
* Latent class model
* Affinity propagation

### Tiền xử lý và tham chiếu dữ liệu

* Giảm chiều dữ liệu
* Phép phân tích thành phần chính
* Multidimensional scaling

### Khác

* Cluster-weighted modeling
* Curse of dimensionality
* Determining the number of clusters in a data set
* Parallel coordinates
* Phân tích cấu trúc dữ liệu (thống kê)

## Tham khảo