Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Buổi sáng

Sương mù buổi sáng trên một ngọn núi.
Buổi sáng tại Yosemite.
Việc chích ngừa vắc-xin cúm vào buổi sáng giúp tăng sức đề kháng cao hơn buổi chiều.
**Buổi sáng**, hay nói đơn giản hơn là **sáng**, là khoảng thời gian giữa đêm và trưa, hoặc thường là thời gian giữa lúc Mặt Trời mọc và trưa. Buổi sáng diễn ra trước buổi trưa, buổi chiều và buổi tối, do hiện tượng chạng vạng trước khi Mặt Trời mọc (gọi là tảng sáng), trên trời có những ánh sáng yếu ớt do Mặt Trời chiếu lên. Thông thường thuật ngữ này để chỉ lúc mặt trời mọc. Buổi sáng thường bắt đầu lúc 4:00 phút và kết thúc lúc 10:59 phút.

## Thuật ngữ

Thuật ngữ "buổi sáng" (xuất phát từ chữ "morwening" trong tiếng Anh trung cổ) được hình thành từ nét tương đồng với buổi tối sử dụng từ "morn" (trong tiếng Anh trung cổ "morwen"), ban đầu để chỉ sự xuất hiện của mặt trời mọc cũng như buổi tối là mở đầu sự kết thúc của ngày. Từ "morwen" theo thời gian chuyển thành "morwe" và cuối cùng là "morrow", đúng nghĩa từ "buổi sáng", nhưng sớm được sử dụng để chỉ ngày kế tiếp (i.e., "tomorrow"), cũng như trong ngôn ngữ Đức-Anh khác duy nhất hạn chế dùng từ theo cách sử dụng mới hơn. Từ "mañana" tiếng Tây Ban Nha có hai nghĩa trong tiếng Anh: "morning" và "tomorrow", bên cạnh từ "morgen" trong tiếng Đức và Hà Lan cũng để chỉ hai nghĩa trên. Max Weber (*Lịch sử kinh tế chung*, trang 23) cho rằng cả từ tiếng Anh "morning" và từ tiếng Đức "morgen" đều nghĩa là kích thước của dải đất mà "một con bò có thể cày trong một ngày mà không bị kiệt sức". "Tagwerk" trong tiếng Đức và "a day's work" (một ngày làm việc) trong tiếng Anh cũng đều đồng nghĩa. Một buổi sáng tốt lành trong ý này có thể nghĩa là một ngày cày hoàn hảo.

## Ý nghĩa đối với con người

Buổi sáng thường bao gồm những điều kiện tiên quyết (hầu hết là tầm thường) cho năng suất và cuộc sống chung đầy đủ. Đối với một vài người, từ buổi sáng có thể chỉ khoảng thời gian ngay sau khi thức dậy, không phụ thuộc vào thời gian hiện tại trong ngày. Ý nghĩa hiện đại này của buổi sáng phần lớn là do việc sử dụng điện phổ biến khắp thế giới, bên cạnh các nguồn ánh sáng tự nhiên. Những thói quen nên duy trì vào buổi sáng là uống nước, thay quần áo, tập thể dục, tắm rửa, ăn sáng và lập kế hoạch trong ngày, để cơ thể có được trạng thái tốt nhất cho một ngày mới. Uống nước dứa hay chanh pha mật ong vào buổi sáng rất tốt cho hệ tiêu hóa, giúp đào thải độc tố và ngăn ngừa các vấn đề sức khỏe. Những thói quen xấu vào buổi sáng như nằm lì trên giường, đi vệ sinh hoặc vận động mạnh ngay sau khi thức dậy và bỏ ăn sáng có thể khiến con người giảm thọ. Các nhà nghiên cứu ở Anh cho rằng việc chích ngừa vắc-xin cúm vào buổi sáng giúp tăng sức đề kháng cao hơn buổi chiều.

Buổi sáng có thể là khoảng thời gian được tăng cường hoặc bị giảm năng lượng và năng suất. Khả năng để đánh thức một con người vào buổi sáng có thể bị ảnh hưởng bởi một loại gen gọi là "Period 3". Biến thể dài đang chiếm hầu ở hết con người vào buổi sáng, trong khi những người mang biến thể ngắn thường ưa thích buổi tối hơn.

## Xem thêm

* Mặt Trời mọc
* Buổi trưa
* Buổi chiều
* Buổi tối
* Buổi đêm

## Chú thích

## Liên kết ngoài

* Định nghĩa của Buổi sáng tại Wiktionary
# Chiều tối

Chiều tối tại Hồ Päijänne, Phần Lan.
**Chiều tối** hay xế chiều là khoảng thời gian kết thúc ban ngày, thường được coi là từ lúc buổi chiều tới khi ban đêm bắt đầu (hoàng hôn). Buổi chiều tối có các hoạt động đặc trưng như chuẩn bị và dùng bữa tối, các cuộc gặp gỡ xã hội mang tính trang trọng hoặc các cuộc giải trí.

## Chú thích
# Dương lịch

**Dương lịch** là loại lịch mà ngày tháng của nó chỉ ra vị trí của Trái Đất trong chuyển động của nó xung quanh Mặt Trời (hay nói tương đương là vị trí biểu kiến của Mặt Trời trên thiên cầu).

Trong ngôn ngữ giao tiếp thông thường của người Việt hiện nay, thuật ngữ dương lịch nói chung chỉ là nói tới lịch Gregory mặc dù trên thực tế có nhiều loại lịch khác có cách thức tính toán ngày tháng như đã nói trên.

## Dương lịch chí tuyến

Nếu như vị trí của Trái Đất (hay Mặt Trời) được tính toán liên quan tới điểm phân (điểm xuân phân hay điểm thu phân) thì ngày tháng chỉ ra mùa (và như thế nó đồng bộ với xích vĩ của Mặt Trời). Những loại lịch như thế được gọi là **dương lịch chí tuyến**.

Một năm lịch trung bình của loại lich như thế là xấp xỉ bằng một vài dạng của năm chí tuyến (thông thường hoặc là năm chí tuyến trung bình hoặc là năm xuân phân).

Các loại lịch sau là dương lịch chí tuyến:

* Lịch Gregory
* Lịch Julius
* Lịch Bahá'í
* Lịch Alexandria
* Lịch Iran (lịch Jalāli)
* Lịch Malayalam
* Lịch Tamil
* Dương lịch Thái

Các loại lịch kể trên đều có một năm thường bằng 365 ngày, và đôi khi được mở rộng bằng cách bổ sung thêm 1 ngày dư để tạo thành năm nhuận.

## Dương lịch thiên văn

Nếu như vị trí của Trái Đất được tính toán liên quan tới vị trí của các định tinh thì ngày tháng của nó chỉ ra chòm sao hoàng đạo mà Mặt Trời có thể được tìm thấy gần đó. Những loại lịch như thế được gọi là **dương lịch thiên văn**.

Một năm lịch trung bình của những loại lịch này xấp xỉ năm thiên văn.

Lịch Hindu và lịch Bengal là dương lịch thiên văn. Chúng thông thường dài 365 ngày, nhưng hiện nay đã lấy thêm ngày dư để tạo ra năm nhuận.

## Phi dương lịch

Các loại lịch có thể được gọi là *phi* dương lịch, như lịch Hồi giáo là một loại âm lịch thuần túy và các loại lịch được đồng bộ với chu kỳ giao hội của Sao Kim hoặc đồng bộ với các thời điểm mọc gần Mặt Trời của các ngôi sao.

## Âm dương lịch

Các loại âm dương lịch cũng có thể được coi là "dương lịch" ở một mức độ nhất định nào đó, mặc dù ngày tháng của chúng trên thực tế lại chỉ ra các pha của Mặt Trăng. Do một âm dương lịch điển hình có một năm bao gồm một số nguyên dương nhất định các tháng Mặt Trăng, nên ngày tháng của nó không chỉ ra được vị trí của Trái Đất trong chuyển động xung quanh Mặt Trời như ở trường hợp của dương lịch thuần túy. Lịch Trung Quốc là một loại âm dương lịch điển hình.

## Xem thêm

* Lịch bóng Mặt Trời

## Tham khảo
# Đêm

Màn đêm và ánh trăng mờ.
Một ngày gồm có ban ngày và ban **đêm**. Ban ngày là khoảng thời gian từ khi Mặt Trời mọc đến khi Mặt Trời lặn. **Ban đêm** là khoảng thời gian từ lúc Mặt Trời lặn đến lúc Mặt Trời mọc. Trong một ngày, ban đêm ngắn nhất là ở ngày hạ chí và dài nhất ở ngày đông chí. Ở ngày xuân phân và thu phân thì ban đêm dài bằng ban ngày. Khái niệm **nửa đêm** theo phương Tây là thời điểm chính giữa ban đêm là 0 giờ hay 12 AM. Đó chính là thời điểm chuyển từ ngày này sang ngày khác và nó ở nửa chừng giữa lúc mặt trời lặn và lúc mặt trời mọc. Theo phương Đông thì **nửa đêm là khoảng giữa ban đêm.** Nó có độ dài thời gian bằng giờ Tý hoặc canh ba tương đương độ dài thời gian của hai giờ dương lịch từ 23h hôm trước đến 1h hôm sau. Dân gian có câu: " Nửa đêm, giờ Tý, canh ba" là chỉ những từ đồng nghĩa.

## Ảnh hưởng lên đời sống

Khi ánh sáng Mặt Trời, nguồn năng lượng cơ bản của sự sống trên Trái Đất, không còn được cung cấp, các loài sinh vật có những phản ứng khác nhau. Một số loài ngủ đêm, số khác lại chủ yếu hoạt động về đêm.

## Tham khảo

* Giáo trình thiên văn - Phạm Viết Trinh và Nguyễn Đình Noãn - Nhà xuất bản Giáo dục 2006
* Trạch Cát thần bí - Lưu Đạo Siêu và Chu Vĩnh Ích - Nhà xuất bản Văn Hóa Thông tin - 1996
* Thiên văn Lịch pháp Lịch thế kỷ 21 - Trần Văn Tam - Nhà xuất bản Văn Hóa Thông tin - 2010
* Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam - Vũ Ngọc Phan - Nhà xuất bản Khoa học Xã Hội- 19

## Liên kết ngoài

* Tư liệu liên quan tới Đêm tại Wikimedia Commons