Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Placentalia

| Thú có nhau thai |
| --- |
| Thời điểm hóa thạch: Paleocene-Holocene,  |
|  |
| Phân loại khoa học |
| Giới (*regnum*) | Animalia |
| Ngành (*phylum*) | Chordata |
| Lớp (*class*) | Mammalia
 |
| *Nhánh* | Eutheria |
|  |
| Phân thứ lớp (*infraclass*) | **Placentalia** |
| Phân nhóm |
| * Afrotheria
* Boreoeutheria
* Xenarthra
 |

**Thú có nhau thai** (tên khoa học Placentalia) là một nhóm động vật có vú với đặc trưng là có nhau thai. Phần lớn động vật có vú còn tồn tại thuộc nhóm này, hai nhóm động vật có vú còn sinh tồn khác là thú Đơn huyệt và thú có túi.

## Chú thích

## Tham khảo

* Dữ liệu liên quan tới Placentalia tại Wikispecies
# Răng cửa

| *Răng cửa* |
| --- |
| Răng vĩnh viễn của nửa bên phải vòm răng thấp, nhìn từ trên cao. |
| Răng vĩnh viễn, nhìn từ bên phải. |
| Chi tiết |
| Định danh |
| Latinh | *dens incisivus* |
| MeSH | D007180 |
| TA | A05.1.03.004 |
| FMA | 12823 |
| Thuật ngữ giải phẫu |

**Răng cửa** (từ tiếng latin *incidere*, "cắt") là răng phía trước xuất hiện ở hầu hết động vật có vú có nhóm răng khác. Chúng tọa lạc trên mảnh trước hàm và bên dưới xương hàm dưới. Con người có tổng cộng tám (hai mỗi bên, trên và dưới). Opossum có 18, trong khi đó loài tatu chẳng có gì.

## Hình ảnh bổ sung

* Miệng (khoang miệng)
* Hàm trên bên trái. Mặt ngoài
* Nền hộp sọ. Bề mặt dưới

## Tham khảo
# Đơn phối ngẫu

**Đơn phối ngẫu** là một hình thức của mối quan hệ tình cảm trong đó một cá nhân chỉ có một đối tác trong suốt cuộc đời của họ hoặc chỉ có một đối tác tại một thời điểm. Đối lập với nó là các mối quan hệ không đơn phối ngẫu (ví dụ, chế độ đa phu thê hay đa bạn tình). Thuật ngữ này cũng được áp dụng cho hành vi xã hội của một số loài động vật, đề cập đến tình trạng chỉ có một người bạn đời tại một thời điểm.

## Tần suất ở người

 Tác phẩm điêu khắc bằng đồng mô tả một cặp vợ chồng già Kashubian nằm ở quảng trường Kaszubski, Gdynia, Ba Lan, để tưởng nhớ sự chung thủy đơn phối ngẫu của họ, qua thời gian ly thân, trong khi ông tạm thời làm việc tại Hoa Kỳ.
### Tỷ lệ phân phối của chế độ đơn phối ngẫu

Theo *Ethnographic Atlas* của George P. Murdock, trong số 1.231 xã hội từ khắp nơi trên thế giới ghi nhận, 186 là đơn phối ngẫu; 453 thỉnh thoảng có đa thê; 588 có đa thê thường xuyên; và 4 xã hội có đa phu. Tuy nhiên, điều này không tính đến dân số tương đối của mỗi xã hội được nghiên cứu, và thực tế đa phu thê trong một xã hội khoan dung có thể thực sự thấp, với phần lớn những người đa phu thê khao khát thực hành hôn nhân đơn phối ngẫu.

Do đó, ly hôn và tái hôn có thể dẫn đến "chế độ đơn phối ngẫu", tức là nhiều cuộc hôn nhân nhưng chỉ có một người phối ngẫu hợp pháp tại một thời điểm. Điều này có thể được hiểu là một hình thức giao phối theo số nhiều, cũng như những xã hội bị chi phối bởi các gia đình có nữ giới làm lãnh đạo ở Caribbean, Mauritius và Brazil, nơi thường xuyên có sự luân chuyển của các đối tác chưa kết hôn. Tổng cộng, những hình thức quan hệ này chiếm 16 đến 24% trong danh mục "đơn phối ngẫu".

### Tỷ lệ tình dục đơn phối ngẫu

Tỷ lệ tình dục đơn phối ngẫu có thể được ước tính đại khái là tỷ lệ phần trăm của những người kết hôn không tham gia vào quan hệ tình dục ngoài hôn nhân. Mẫu đa văn hóa tiêu chuẩn mô tả số lượng quan hệ tình dục ngoài hôn nhân của nam và nữ trong hơn 50 nền văn hóa tiền công nghiệp. Số lượng quan hệ tình dục ngoài hôn nhân của nam giới được mô tả là "phổ quát" trong 6 nền văn hóa, "ôn hòa" trong 29 nền văn hóa, "thỉnh thoảng" trong 6 nền văn hóa và "không phổ biến" trong 10 nền văn hóa. Số lượng quan hệ tình dục ngoài hôn nhân của phụ nữ được mô tả là "phổ quát" trong 6 nền văn hóa, "vừa phải" trong 23 nền văn hóa, "thỉnh thoảng" trong 9 nền văn hóa và "không phổ biến" trong 15 nền văn hóa.

Các khảo sát được thực hiện ở các quốc gia ngoài phương Tây (2001) cũng tìm thấy sự khác biệt về văn hóa và giới tính trong quan hệ tình dục ngoài hôn nhân. Một nghiên cứu về hành vi tình dục ở Thái Lan, Tanzania và Côte d'Ivoire cho thấy khoảng 16-34% nam giới quan hệ tình dục ngoài hôn nhân trong khi tỷ lệ phụ nữ tham gia quan hệ tình dục ngoài hôn nhân nhỏ hơn nhiều. Các nghiên cứu ở Nigeria đã tìm thấy khoảng 47-53% nam giới và 18-36% phụ nữ tham gia vào quan hệ tình dục ngoài hôn nhân. Một cuộc khảo sát năm 1999 về các cặp vợ chồng kết hôn và sống thử ở Zimbabwe báo cáo rằng 38% nam giới và 13% phụ nữ có quan hệ tình dục ngoài hôn nhân trong vòng 12 tháng qua.

## Tham khảo
# Đa thê

Một người đàn ông châu Phi cùng những người vợ con của mình
**Đa thê** là hình thức phổ biến nhất và hình thức được chấp nhận nhiều nhất của chế độ đa phu thê, là hôn nhân giữa một người đàn ông với nhiều phụ nữ. Đa phu là một hình thức khác của đa phu thê, trong đó phụ nữ có hai hay nhiều chồng. Hầu hết các quốc gia cho phép đa thê là các quốc gia có đa số dân theo Hồi giáo.

Ở một số quốc gia nơi chế độ đa phu thê là bất hợp pháp nhưng đa thê vẫn là một chuẩn mực văn hóa, và đôi khi ngay cả ở những quốc gia mà chế độ đa thê là hợp pháp, đôi khi đàn ông có một hoặc nhiều tình nhân. Tình trạng của một tình nhân không giống như của một người vợ, và bất kỳ đứa trẻ nào được sinh ra từ các mối quan hệ như vậy hầu như được coi là bất hợp pháp và phải chịu các bất lợi về mặt pháp lý. Tỷ lệ ngoại tình và mại dâm cao hơn tồn tại ở những khu vực mà hôn nhân đầu tiên trong một xã hội đa thê thực tế bị nam giới trì hoãn.

## Tỷ lệ đa thê

Ngày nay, đa thê phổ biến ở châu Phi hơn bất kỳ lục địa nào khác. Một số học giả coi tác động của buôn bán nô lệ đối với tỷ lệ giới tính nam-nữ là một yếu tố chính trong sự xuất hiện và củng cố các tập quán đa thê ở các khu vực châu Phi. Nói chung ở các khu vực nông thôn với dân số ngày càng tăng, tỷ lệ đa thê càng cao, nam giới ngày càng chậm trễ bước vào cuộc hôn nhân đầu tiên.   Tỷ lệ đa thê trung bình càng cao, yếu tố của chế độ người già làm chủ và phân tầng xã hội càng lớn.

Trong suốt *vành đai đa thê* châu Phi trải dài từ Sénégal ở phía tây đến Tanzania ở phía đông, có đến một phần ba đến một nửa số phụ nữ đã kết hôn đa thê, và đa thê được tìm thấy đặc biệt ở Tây Phi. Trong lịch sử, đa thê được chấp nhận một phần trong xã hội Do Thái cổ đại, ở Trung Quốc cổ đại và trong các nền văn hóa truyền thống của người Mỹ bản địa, châu Phi và Polynesia. Ở tiểu lục địa Ấn Độ, đa thê đã được thực hành trong thời cổ đại. Đa thê được chấp nhận ở Hy Lạp cổ đại, cho đến khi đế chế La Mã và Giáo hội Công giáo La Mã thay thế.

Ở Bắc Mỹ, đa thê được một số giáo phái Mặc Môn áp dụng, chẳng hạn như Nhà thờ Cơ bản của Jesus Christ các Thánh ngày sau (Nhà thờ FLDS).

## Tham khảo
# Phân bố toàn cầu

*Orcinus orca* và dải phân bố của nó
Trong sinh học, một đơn vị phân loại được gọi là có một **phân bố toàn cầu** nếu phạm vi phân bố của nó kéo dài qua tất cả hoặc hầu hết bề mặt Trái Đất trong các môi trường sống thích hợp. Ví dụ, cá voi sát thủ có phân bố toàn cầu, trên hầu hết các đại dương trên Trái Đất. Các ví dụ về phân bố toàn cầu bao gồm con người, chó, mèo, và chi động vật thân mềm *Mytilus*. Khái niệm này cũng có thể dùng để chỉ một số dịch bệnh. Nó có thể là kết quả từ một phạm vi rộng của hiện tượng dung nạp môi trường hoặc từ sự phân tán sinh học nhanh chóng so với thời gian cần thiết để tiến hóa. Thái cực ngược lại của phân bố toàn cầu là đặc hữu.

## Xem thêm

* Đặc hữu

## Hình ảnh

*
*

## Tham khảo
# Động vật ở hang

Một con chuột trong cái hang của nó
**Một động vật ở hang** hay **động vật sống trong lòng đất** (từ Latinh: *fossor*) là các loại động vật đã tiến hóa, thích nghi và tinh chỉnh các chức năng cơ thể để hình thành nên các loài chuyên biệt, phù hợp với chức năng đào bới và sống dưới lòng đất như các loài chuột, lửng, chuột dũi trụi lông, hay kỳ giông chuột chũi (Ambystomatidae), thậm chí là loài ếch tía. Một số sinh vật trốn trong hang để điều chỉnh nhiệt độ, tránh cái nóng bức, trong khi một số khác sử dụng môi trường sống dưới lòng đất để bảo vệ mình khỏi các loài ăn thịt hoặc là nơi tích trữ thức ăn.

## Các loài

Hầu hết các loài kiến và nhiều con ong bắp cày (Ong bắp cày ký sinh) và các con vật như bọ băng, dơi, nhện v.v, đặc điểm của các loài sống cả đời trong lòng đất là bị mù,và các con vật đó có 3 loại như sau: nhóm troglobites, troglophiles, trogloxenes. thức ăn của các loài vật sống vĩnh viễn trong hang chủ yếu là Guano (phân dơi), và rất nhiều loài gặm nhấm được xem là các loài động vật sống trong hang mặc dù những chuyển động vật lý ở dưới đất là có thể là tối thiểu. Tuy nhiên, chủ yếu từ năm 2000, đối với loài gặm nhấm, thuật ngữ fossorial đã được sử dụng cho những loài sống trong các hố trong một phần đáng kể trong ngày, nhưng đang sống trong các khu vực khác trong ngày, trong khi đối với các loài sinh sống dưới lòng đất (hoặc ít nhất gần như tất cả thời gian) thì thuật ngữ động vật sống dưới đất đã được áp dụng. Một con vật được cho là phân loại phụ nếu nó cho thấy sự thích nghi giới hạn đối với phong cách sống trong hang.

Phấn lớn loài chuột là động vật ở hang, nhìn chung, giống chuột nào cũng đào hang được, có thể đào đường hầm dài từ vài chục xentimet đến một, hai chục mét. Hang chuột là nơi tránh tai họa, tránh được nóng và chống rét. Vị trí làm tổ nói chung đều ở chỗ gần thức ăn và nguồn nước, tối tăm dễ ẩn nấp. Hang của chuột loại nhỏ có đường kính trung bình khoảng 25 mm, còn loại lớn thì khoảng 80 mm. Đa số hang đều có hai ổ chuột trở lên.

Trong nhà thì ở nền nhà ở, buồng bếp, dưới cối xay, dưới chum, dưới tủ, chân giường và rãnh tối là nơi chuột hay đào hang ở. Hang chuột ở mặt đất thì cửa phần nhiều ở nơi tương đối kín đáo, như chân tường, góc nhà, gầm tủ, gầm giường, gầm bàn, ván kê. Thường thì chuột con dưới một tháng tuổi đểu ở trong hang, không ra ngoài. Khi trời nổi gió hoặc mưa thì chúng nấp kín trong hang ổ, ngày âm u, chúng rời hang muộn và quay về sớm.

Các loài chuột thường ở hang dưới đất như chuột đồng, chuột trúc, chuột nước thường đào hang ở dọc bờ sông hồ, chúng có thể đào hang xuyên vào đê điều. Rái cá cạn thường làm hang ở sườn núi, bình nguyên và dãy đồi ở độ cao 2300 - 4800 m trên mặt biển. Rái cạn khi bắt đầu hoạt động hàng ngày, chúng dừng một lúc ở cửa hang để quan sát xung quanh, rồi mới từ từ rời hang đi kiếm ăn. Chuột hoang hay đào hang nơi đất mềm ổ đất hoang, đồng cỏ thoái hóa, vạt cỏ gần đất canh tác, nơi gần đường, mồ mả.

## Tham khảo

* "Fossorial - Definition of Fossorial". Amateur Entomologists' Society. Truy cập ngày 1 tháng 9 năm 2012.
* "Fossorial Legs". University of Sydney. Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 9 năm 2012. Truy cập ngày 1 tháng 9 năm 2012.
# Thỏ đồng

| *Lepus* |
| --- |
| *Lepus europaeus* |
| Phân loại khoa học |
| Giới (*regnum*) | Animalia |
| Ngành (*phylum*) | Chordata |
| Lớp (*class*) | Mammalia |
| Bộ (*ordo*) | Lagomorpha |
| Họ (*familia*) | Leporidae |
| Chi (*genus*) | *Lepus* Linnaeus, 1758 |
| Loài điển hình |
| ''Lepus timidus'' Linnaeus, 1758  |
| Các loài |
|
Xem trong bài. |
| Danh pháp đồng nghĩa |
| * *Allolagus* Ognev, 1929;
* *Boreolagus* Barrett-Hamilton, 1911;
* *Chionobates* Kaup, 1829;
* *Eulagos* Gray, 1867;
* *Eulepus* Acloque, 1899;
* *Indolagus* Gureev, 1953;
* *Lagos* Palmer, 1904;
* *Macrotolagus* Mearns, 1895;
* *Poecilolagus* Lyon, 1904;
* *Proeulagus* Gureev, 1964;
* *Sabanolagus* Averianov, 1998;
* *Sinolagus* Averianov, 1998;
* *Tarimolagus* Gureev, 1947 [Pavlinov et al., 1995*b*].
 |

Lepus là một chi thỏ trong họ Leporidae, bộ Thỏ. Chi này được Linnaeus miêu tả năm 1758. Loài điển hình của chi này là *Lepus* *timidus* Linnaeus, 1758.

## Các loài

*Lepus capensis*
Chi này gồm 32 loài:

* **Chi *Lepus
	+ Phân chi *Macrotolagus*
		- Antelope jackrabbit, *Lepus alleni*
	+ Phân chi *Poecilolagus*
		- Snowshoe hare, *Lepus americanus*
	+ Phân chi *Lepus*
		- Thỏ rừng Bắc Cực, *Lepus arcticus*
		- Thỏ rừng Alaska, *Lepus othus*
		- Thỏ rừng, *Lepus timidus*
	+ Phân chi *Proeulagus*
		- Thỏ rừng đuôi đen, *Lepus californicus*
		- White-sided Jackrabbit, *Lepus callotis*
		- Cape hare, *Lepus capensis*
		- Tehuantepec Jackrabbit, *Lepus flavigularis*
		- Thỏ rừng đen, *Lepus insularis*
		- Scrub Hare, *Lepus saxatilis*
		- Thỏ sa mạc, *Lepus tibetanus*
		- Tolai Hare, *Lepus tolai*
	+ Phân chi *Eulagos*
		- Broom Hare, *Lepus castroviejoi*
		- Thỏ rừng Vân Nam, *Lepus comus*
		- Thỏ rừng Hàn Quốc, *Lepus coreanus*
		- Corsican hare, *Lepus corsicanus*
		- Thỏ rừng châu Âu, *Lepus europaeus*
		- Thỏ rừng Granada, *Lepus granatensis*
		- Manchurian Hare, *Lepus mandschuricus*
		- Woolly hare, *Lepus oiostolus*
		- Thỏ rừng cao nguyên Ethiopia, *Lepus starcki*
		- Thỏ rừng đuôi trắng, *Lepus townsendii*
	+ Phân chi *Sabanalagus*
		- Thỏ rừng Ethiopia, *Lepus fagani*
		- Thỏ rừng Savan châu Phi, *Lepus microtis*
	+ Phân chi *Indolagus*
		- Thỏ rừng Hải Nam, *Lepus hainanus*
		- Thỏ rừng Ấn Độ, *Lepus nigricollis*
		- Thỏ rừng Miến Điện, *Lepus peguensis*
	+ Phân chi *Sinolagus*
		- Thỏ rừng Trung Quốc, *Lepus sinensis*
	+ Phân chi *Tarimolagus*
		- Thỏ rừng Yarkand, *Lepus yarkandensis*
	+ Phân chi *incertae sedis*
		- Thỏ rừng Nhật Bản, *Lepus brachyurus*
		- Thỏ rừng Abyssinie, *Lepus habessinicus*

## Hình ảnh

*
*
*
*

## Tham khảo
# Chi Thỏ cộc

| Thỏ cộc |
| --- |
| Thời điểm hóa thạch: Thế Miocen–Gần đây,  |
| Thỏ cộc Mỹ *(Ochotona princeps)* |
| Phân loại khoa học |
| Giới (*regnum*) | Animalia |
| Ngành (*phylum*) | Chordata |
| Lớp (*class*) | Mammalia |
| Bộ (*ordo*) | Lagomorpha |
| Họ (*familia*) | **Ochotonidae** Thomas, 1897 |
| Chi (*genus*) | Ochotona Link, 1795 |
| Loài điển hình |
| *Ochotona daurica* Link, 1795 (*Lepus dauuricus* Pallas, 1776)  |
| Loài |
|
Xem văn bản. |

Ochotona là một chi thuộc Bộ Thỏ gồm duy nhất các loài **thỏ cộc** hay **thỏ chuột** (tiếng Anh: **pika** hay **pica**) trong Họ Thỏ Cộc (**Ochotonidae**). Thỏ cộc là loài động vật có vú nhỏ sống trên núi có thể được tìm thấy ở Châu Á và Bắc Mỹ. Chúng khác thỏ và thỏ đồng của Họ Thỏ (Leporidae) ở nhiều nét như chân ngắn, cơ thể tròn trịa, bộ lông dày, thiếu đuôi, và tai tròn ngắn. Thỏ cộc tai to (*Ochotona macrotis*) có mặt trên dãy Himalaya và các vùng núi xung quanh sống ở độ cao tận 6.000 mét (20.000 ft), thuộc hàng động vật có vú cư ngụ nơi cao bậc nhất.

Các loài thỏ cộc ưa sườn đá, ăn cỏ, hoa, và cành non. Vào mùa thu, chúng kéo rơm rạ, cành mềm và những thứ khác về tổ để ăn dần trong mùa đông dài lạnh lẽo. Thỏ cộc còn được gọi là "thỏ huýt sáo" do tiếng kêu báo động the thé của chúng khi chúng nhảy vào hang của mình.

Tên gọi "pika" bắt nguồn từ một từ tiếng Evenk là *piika*, còn danh pháp *Ochotona* là từ *ogdoi* (огдой) tiếng Mông Cổ. Chỉ có một chi, Ochotona, là được công nhận trong Họ Ochotonidae, gồm 30 loài.

## Loài

* **Bộ Lagomorpha**
	+ **Họ Ochotonidae**
		- Chi Ochotona Phân chi *Pika*
				+ *Ochotona alpina*
				+ *Ochotona argentata*
				+ *Ochotona collaris*
				+ *Ochotona hoffmanni*
				+ *Ochotona hyperborea*
				+ *Ochotona pallasi*
				+ *Ochotona princeps*
				+ *Ochotona turuchanensis*
			* Phân chi *Ochotona*
				+ *Ochotona cansus*
				+ *Ochotona curzoniae*
				+ *Ochotona dauurica*
				+ *Ochotona huangensis*
				+ *Ochotona nubrica*
				+ *Ochotona pusilla*
				+ *Ochotona rufescens*
				+ *Ochotona thibetana*
				+ *Ochotona thomasi*
				+ *Ochotona yarlungensis*
				+ *Ochotona qionglaoensis*
			* Phân chi *Conothoa*
				+ *Ochotona erythrotis*
				+ *Ochotona forresti*
				+ *Ochotona gaoligongensis*
				+ *Ochotona gloveri*
				+ *Ochotona himalayana*
				+ *Ochotona iliensis*
				+ *Ochotona koslowi*
				+ *Ochotona ladacensis*
				+ *Ochotona macrotis*
				+ *Ochotona muliensis*
				+ *Ochotona nigritia*
				+ *Ochotona roylei*
				+ *Ochotona rutila*
			* Phân chi *Alienauroa*
				+ *Ochotona huanglongensis*
				+ *Ochotona xunhuaensis*
				+ *Ochotona sacraria*
				+ *Ochotona flatcalvariam*
				+ *Ochotona dabashanensis*

## Chú thích