Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Pälidn

Moskv om Venälaižen Federacijan pälidn
**Pälidn** om ripmatoman valdkundan vai avtonomižen territorijan oficialine vanhemb lidn. Valdkundaližen tobmuden ülembaižed organad sijadasoiš siš — parlament, ohjastuz i valdkundan pämehen ofis, Ülembaine käskuzkund, mugažo verhiden maiden sur'oigenduzkundad. Valdkundan organoiden pala radab erasti toižiš lidnoiš, ozutesikš, Suviafrikan Tazovaldkundas.

Päine lidn om valdkundan kaikiš suremb lidn eläjiden lugun i ižanduzpotencialan mödhe päpaloin. Erased valdkundad sauvoihe specialižid lidnoid tehta pälidnan funkcijoiden mödhe, kut AÜV:oiden Vašington-pälidn, vai sirttas pälidnad geografižhe keskuzpalaha šingotamha territorijad, kut Naip'jido i Brazilia.

Kätas pälidnad valdkundan erižeks administrativižeks ühtnikaks paksumba kaiked, ičeze ohjanduzrežimanke. Valdkundan toižiden agjoiden päižed lidnad oma administrativižed keskused, pagišten tarkoikti.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Konfucii

|  |
| --- |
| Konfucii |
| kit.: 孔夫子 |
|
Konfucijan kuva Britanižes enciklopedijaspäi, guaš bumagal, läz 1770. vot |
| nimi sündundan jäl'ghe: | kit.: 孔丘 |
| radmižen toižend: | filosof, opendai, kirjutai |
| sündundan dat: |
551 eKr
 |
| sündundan sijaduz: | Qufu[d], Lu[d] |
| valdkund: | Lu[d] |
| kolendan dat: | ок. 479 edel m.e. |
| kolendan sijaduz: | Si River[d], Lu[d] |
| tat: | 孔紇[d] |
| mam: | Yan Zhengzai[d] |
|  **Konfucii VikiAitas**  |

**Konfucii** (kit.: 孔子 [\*kʰloːŋʔ ʔslɯʔ] *Kun-czi* «Kun-opendai» vai 孔夫子 [\*kʰloːŋʔ pa ʔslɯʔ] *Kun Fu-czi*, latin.: *Confucius*), nimed sündundaspäi *Kun Cü* 孔丘 i *Kun Čžunni* 孔仲尼 (sünd. läz 551. vot EME Cüifu-makundha, nüg. Šan'dun-agjas, Kitai — kol. 479 EME, sigä-žo) oli kitajine opendai da filosof. Kirjuti amuižkitajan kelel. Üläsuguižel Kun-rodul, sai tetabut kaks'kümnevoččen kuti opendai.

Tedomehen filosofijan sistem nimitase konfucijanizm, se valatoiti lujas Kitain i kaiken Päivnouzmaižen Azijan elod. Konfucii pani ezmäižen universitetan alust i pani erazvuiččiden ruhtinazkundoiden aigkirjoid sistemaks. Hän formulirui etikan kuldašt ohjandint: «Ala tege ristitule sidä, midä ed tahtoiži tehta ičeleiž». Konfucijan openduz om ruhtinasiden, vakdkundmehiden, sodamehiden i manmehiden ičtazvedandan ohjandimiš, se leviganzi Kitain maidme avaros Buddan opendusen kartte Indijas. Tetas 26 Konfucijan openikad. Filosof openikoidenke keraziba U-Czin-kogodust (kit. 五经 «viž kirjad») — kitajižen istorijan i literaturan muštnik, Kitain veroližen opendusen aluz. Konfucijan udessündutadud openduz kändihe valdkundan ideologijaks Han'-imperijan aigan (meiden eran zavodind) i oli mugomaks 20. voz'sadan augotižhesai, sil aigal toihe filosofad religiipanteonha pühämeheks.

Filosof nai ühesatoštkümnevoččen, Li-poig oli sündnu (鯉, närituznimi oli 伯魚 Bo Jui). Sima Cän' kirjuti Konfucijan biografijad «Istorižed kirjutesed»-säduses.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Vakcin

Vakcinan pakuitez, Bandung, Indonezii
**Vakcin** (latin.: *vaccinus*-sanaspäi «lehmän», paginoiš «rokotez», «vakciniruind») om biologižen augotižlibundan medicinine preparat, andab organizmale sadud immunitetad konkretišt antigenad vaste naceinuden surenke znamoičendanke.

Järgeližikš vakcin mülütab agentad, kudamb muštatab kucujad läžundad mikroorganizmad, i tegese paksus mikroban vällestadud vai riktud formišpäi, vai sen ühtespäi pindaližiš vauktušišpäi. Agent stimuliruib organizman immuništ sistemad tundištelemha agentad grazindaks, kačustelemha sidä i edesižes tundištada da rikta sidodud sihe agentha miččid taht mikroorganizmid, tuleban aigan eskai. Vakcinad oleldas profilaktižed (tuleban aigan infekcijan jäl'gusiden endustuz vai vällenduz londuseližel patogenal) i terapevtižed (oz., spravitai brucellözanvastaine vakcin, vakcinad rakad vaste tedoiduses).

Vakcinan tond organizmha nimitase *vakcinacijaks*. Vakcinacii om kertläzundoiden endustusen kaikiš effektivižembaks metodaks. Märitud vakcinacijal avaros levitadud immunitet pidab vastust znamasižes märas mail'man rokon likvidacijas i mugomiden läžundoiden röunatud leviganduses, kut poliomielit, ruskič i kahnduz (tetanus), mirun valdkundoiden enambuses. Ristituiden usklematomuz vakcinacijale om todud tervhudenkaičendan kümnen päižen probleman nimikirjuteshe, mittušt Mail'man Tervhudenkaičendan organizacii radoi vl 2019. Sen organizacijan arvoindoiden mödhe, immunizacii laskeb endustada kaks'..koume millionad kolendan statjoid joga vodel. Se om kaikiš effektivižembiš rahapanendoišpäi tervhudenkaičendan sferas. Niiden ližaks voib endustada nell' millionad surmaližid statjoid joga vodel tehnižikš.

Piidab toda vakcinad tehmižen sijaspäi klinikhasai sättujiš arvoimižiš. Vakcin transportiruiše organizmas otandan südäimehe sijaspäi tarbhaižhe sijhasai, kus se painab. Medicinas kävutadas vakcinan tondan organizmha nenid mahtusid: oraline (sun kal't), intranazaline (nenan kal't), lihasensüdäimine, nahkanalaine, nahkansüdäimine, skarifikacine (nahk künstase vaiše vakcinan tippun kal't).

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Kotk (lidn)

**Kotk
Kotka (suom. i roč.)**| **Lidnanznam**  |
| Valdkund
  | Suomenma |
| Eläjiden lugu (2025)
  | 50,157 ristitud |
| Pind
 | 949,76 km² |
|  |
| Pämez'
  | Esa Sirviö (keväz'ku 2018—) |
| Telefonkod
 | +358-(0)5 |
| Aigvö
 | tal'vel UTC+2, kezal UTC+3 |

 *Sil sanal voib olda toižid znamoičendoid; miše nähta niid, tulgat tänna.*

**Kotk** (suom. i roč.: *Kotka*, suomen virkand: [ˈkotkɑ]) om Suomenman lidn da järed meriport Kümenlakso-agjas. Se om valdkundan ühesatoštkümnenz' lidn eläjiden lugun mödhe.

## Istorii

Eländpunktan aluz om pandud vl 1879 lidnan statusanke, no ende ročine *Svensksund*-lidnuz (suom.: *Ruotsinsalmi*) oli jo Kotkan sijas. Vspäi 1890 raudte ühtenzoitab lidnad Kouvolanke.

Kotk šingotase ohjastusen holišiden kompanijoil, logistikal («Steveco»), cellülozbumagaižel tegimištol («Stora Enso», «Kotkamills Oy»). Järed rahvahidenkeskeine meriport om saudud lidnas.

## Geografijan andmused

Lidnankundan sijaduz agjas i valdkundas vn 2020 kartal
Lidn sijadase valdkundan suvipäivnouzmas, agjan suves, Suomen lahten randal, 0..87 m ü.m.t. korktusil.

Matkad Hel'sinkihesai om 115 km päivlaskmha orhal, 164 km avtotedme vai raudtedme, Venäman röunhasai — vižkümne kilometrad päivnouzmha orhal. Lähembaižed lidnad oma Kouvol 40 km pohjoižhe i Hamin 15 km pohjoižpäivnouzmha.

Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan pind om 949,76 km², sidä kesken kuiv ma — 271,95 km², vezi da sokaz tahond ottas 5,82 nellikkilometrad, meri om 671,99 km².

## Tobmuz

Lidnankundan kart ende erigoittud kundoidenke (2022)
Kotkan municipaline suim kogoneb 51 ezitajaspäi.

Edeline lidnan pämez' om Genri Lindelöf (*Henry Lindelöf*, 2002 — tal'vku 2017).

## Eläjad

Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 60 752 ristitud, vl 2000 — 54 846 ristitud, vl 2010 — 54 824 ristitud, vl 2020 — 52 096 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 62 tuh. eläjid 1970-nzil vozil, sid' se poleni migracijan tagut Hel'sinkihe tobjimalaz.

Eläjad mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 89,8 %, ročin kel' — 1,0 %, toižed keled — 9,2 %.

## Galerei

* Lidnan ohjastusen pert' (vn 2007 olend)
* Ph. Mikulain jumalanpert' (ortodoksine hristanuskond, 1799−1801), vn 2006 nägu
* Kotkan port vl 2009
* *Kotkamills Oy* vl 1984 (kartonan, kraftbumagan i pilindmaterialiden pästand)
* Sibeliusan puišt (2010)
* Vellamo-merimuzei vl 2008

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Lidnan ohjastusen sait (*kotka.fi*). (suom.) (angl.) (ven.)
# Lao-czi

|  |
| --- |
| Lao-czi |
| kit.: 老子 |
|
Lao-czin kivine skul'ptur, sijadase pohjoižhe Cüan'čžou-lidnaspäi, Fuczän'-agj, Kitai |
| radmižen toižend: | filosof, arhivaar, kirjutai, Taoist |
| sündundan dat: |
6. sajand eKr
 |
| sündundan sijaduz: | Chu riik[d], Western Zhou[d] Zhoukou[d], Kitai |
| valdkund: | Zhou dünastia[d] |
| kolendan dat: | 1 voztuha edel m.e. |
| tat: | Li Jing[d] |
| mam: | *неизвестно* |
|  **Lao-czi VikiAitas**  |
| **Om sädusid** VikiPurtkiš  |

**Lao-czi** (kit.: 老子, pin'jin': *Lǎo Zǐ*; sünd. 604. voz' EME, Čžou-valdkund — kol. 5. voz'sada EME, sigä-žo) oli Amuižen Kitain filosof. Daosizman klassine filosofine «Dao De Czin»-traktat om sätud hänel, ezimeletaden. Traktat om kirjutadud Čžou-valdkundan pälidnas i starinoičeb kaluiden da azjoiden ten polhe amuižkitajan kelel äiznamaižil sanoil.

Mez' radoi Čžou-dinastijan imperatoran tanhan arhivariusal i kirjištmeheks elon tobmad palad. Märičese tedoliteraturas kut daosizman alusenpanii, hot' nügüd'aigaine istorine tedo paneb heilündan alle filosofan istorižut. Lao-czi i Konfucii vastsihe vl 517 EME legendan mödhe. Daosizman školoiden päpala kumardelese Lao-czile, lugeb händast ühteks Koumes Pühäspäi, toižin sanoin jumalaks. Filosofan jumaloičend zavodihe koumandel voz'sadal EME. Tan-dinastijan imperatorad (618−907) lugihe Lao-czid ičeze ezitataks, letihe pühäpertid hänen oiktastuseks i andoihe korktoid arvoid.

Lao-czin filosofijan keskuzmel' om kahten augun meletuz — Dao i De, agnosticizman elementoidenke. Mirun šingotez tegese ezikuviden i principiden mödhe, ei sa märhapanda niid sel'ktas, no voib nimitada, ozutesikš, «Dao:ks». Daon oletusen parahim mahtuz om tahtotoman, spontanižen aktivižusen princip («u-vei»). De om universaline vägi, Mail'man garmonijan käskuz.

## Todusen polhe

* «Sanutud kulheze toduz heitab olda mugoman, sikš miše kadoti eziaugušt sidod todesižusen kuronke».
* «Tedai ei pagiže, pagižii ei teda».

Lao-czin melen mödhe, ristit sab todusen el'gendust ičeze joudutamižen kal't kaikes kelastusespäi, i mistine maht lopib realižusen ecindoid. Filosof oli mistikan polenpidajan nügüdläižes el'genduses.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Alkogoližed jomad

Erazvuiččed alkogoližed jomad
**Alkogoližed jomad** vai **spirtjomad** oma nozoluded, kudambad elätas etilspirt (se-žo etanol, alkogol') mülükundas. Om äi toižendoid, tehtas niid kävundal tobjimalaz.

Ottas kävutamižhe alkogoližid jomid vaumičemha kokteilid i sömän slokostindan aigan, ližatas blödihe: marinadad, ragu, fruktdesert, kan'fetad.

Mainitadas «alkogoližed tegesed (spirttegesed)»-tärtust käskusištos i tavarantedos.

Om regionaližid pirdoid alkogolin kävutandas: väghižed jomad Pohjoižmaiš, vin (jomad vinmarjaspäi) Suvievropas, olud Saksanmas. Mail'man religijad kactas alkogolin otandha südäimehe erazvuiččin, oz., judaizm i sintoizm lugedas üläkävutandad hüväks, no islam kel'dab spirtjomid täuzin.

Alkogoližiden jomiden kaikenaigaine ülämär om äjiden läžundoiden sü, ristitkundan problemoiden purde. Etilspirt om psihoaktivine substancii i kucub depressijoid, voib veda fizižennoks rippundannoks.

## Alkogoližihe jomihe sidodud vepsän muštatišed

>
> * *Humalahne kuti nat'.*
> * *Kut ei sättugoi länged sigale, muga ei sättu vin akale.*
> * *Pahad päd vinal ed ladi.*
>
>
>

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |