Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Italijan kel'

Italijan kelen leviganduz mail'mas (2020)
Italijan kelen kävutand Evropas (2013)
**Italijan kel'**  (ičeze nimitused: *italiano, lingua italiana*) mülüb indoevropižhe kel'kundha (romanine jouk, italiž-romanine alajouk). Se om valdkundkel' Italijas, San Marinos, Vatikanas, Šveicarijas da EÜ:n aluzkundoiš. Pagižijoiden lugu om läz 70 mln ristituid.

Reguliruindorganzacii om Akademii della Kruska (*Accademia della Crusca*, Florencii, vspäi 1583).

Italijan kirjkel' om olmas latinan kirjamišton pohjal. Nened kirjamed kävutasoiš vaiše sanoiš verazmaiženke augotižlibundanke: j, k, w, x, y. Kirjankel' om sätud Toskanan paginan alusel.

## Lugusanad

* **uno** — üks'
* **due** — kaks'
* **tre** — koume
* **quattro** — nell'
* **cinque** — viž
* **sei** — kuz'
* **sette** — seičeme
* **otto** — kahesa
* **nove** — ühesa
* **dieci** — kümne
* **venti** — kaks'kümne
* **trenta** — koumekümne
* **cento** — sada
* **mille** — tuha

## Frazad

* Benvenuto! — Tervhen!
* Come ti chiami? — Kut sindai kuctas?
* Da dove vieni? — Kugalaine oled?
* Dove vivi? — Kus sinä eläd?
* Addio! — Nägemižhesai!
* Grazie. — Kitän.

## Homaičendad

## Edesine lugemine

Anglijan kelel
* Berloco, Fabrizio (2018). *The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition*. Lengu. ISBN 978-8894034813.

Italijan kelel
* Palermo, Massimo (2015). *Linguistica italiana*. Il Mulino. ISBN 978-8815258847.
* Simone, Raffaele (2010). *Enciclopedia dell'italiano*. Treccani.
# Kariban meri

Kariban meren da Meksikan lahten topografine kart
**Kariban meri** (angl.: *Caribbean Sea*, isp.: *Mar Caribe*, hait. kreol.: *Lamè Karaïb*, franc.: *Mer des Caraïbes*, alam.: *Caraïbische Zee*) om meri Pohjoižamerikan da Suviamerikan keskes. Sijadase suvipäivnouzmha Meksikan lahtespäi, sidä lugetas mereks mugažo. Mert mülütadas Atlantižen valdmeren basseinha. Ühtenzoitase Tünen valdmerenke Panaman kanalal.

Pind sarita — 2 754 tuh. km².

Veden mülü — 6 860 tuh. km³.

Süvüz — 7686 metrhasai.

## Etimologii

*Kariban meri*-nimituz (latin.: *Mare Caribaeum*) om sündnu karibalaižed rahvahiden joukun nimespäi. Karibalaižiden heimod tuliba elämhä meren päivnouzmha randištho 1. voz'tuhan jäl'ghe meiden erad Orinoko-jogensuspäi.

## Geografijan andmused

Vest-Indijan Antilan sared, Suviamerikan pohjoižed mad da Keskuzamerikan kontinentaližed mad ümbärtas Kariban mert. Se lainištab neniden valdkundoiden randad (častomaraižen mödhe):

* Kuban, Jamaikan, Haitin da Dominikanižen Tazovaldkundan randad pohjoižes, mugažo Puerto Rikon (AÜV:oiden territorii);
* Sent Kits da Nevisan, Antigua da Barbudan, Dominikan, Sent Lüsijan, Sent Vinsentan da Grenadinoiden da Grenadan randad päivnouzmas;
* Venesuelan, Kolumbijan da Panaman randad suves;
* Kostarikan, Nikaraguan, Gondurasan, Gvatemalan, Belizan da Meksikan (sen Jukatan-pol'saren suvipäivnouzmaine pala) randad päivlaskmas.

Kariban meren järedad lahted: Guakanajabo, Gonav, Venesuelan, Darjenan, Moskitos da Gondurasan lahted.

Sured sared: Jamaik (täuzin), Kuba, Haiti da Puerto Riko. Sarištod: Antilan pened sared, Kaimanan sared, Islas-de-la-Baj.

Znamasižed langenijad joged Kariban merhe (častomaraižen mödhe): Magdalen (Kolumbii), Atrato (Kolumbii), Koko (Nikaragua) da Patuk (Gonduras).

Sured lidnad da portad: Santjago de Kuba, Kingston, Port-o-Prens, Santo Domingo, Karakas, Barrankil'j.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Puerto Rikon da Kariban regionan tedoidusiden keskuz (*ceaprc.org*). (isp.)
# Panaman kanal

Panaman kanalan kart
**Panaman kanal** om ratud vll 1904−1920 AÜV:oiden sodavägil sauvuz Panaman kaglhal, Panam-valdkundas. Se ühtenzoitab Tünen i Atlantižen valdmerid jügulaivoiden täht.

## Ohjanduz

Edel 2000. vot kanal oli AÜV:oiden ohjastusen al. Kanal om strategiženke znamoičendanke tähäsai, sikš miše ei ole oiktad ted AÜV:oiden südäimes niiden päivnouzmaižen da päivlaskmaižen mererandištoiden keskes. Kitajižed kompanijad Honkongaspäi kontroliruidas kanalan.

## Ümbrikirjutand

Panam- da Kolon-lidnad seištas kanalan agjoidenno, raudte da avtote pidust' kanalad ühtenzoittas niid. Kanalan nügüdläine piduz om 81,6 km, sidä kesken kontinentadme 65,2 km, Panaman i Limonan lahtidme 16,4 km. Se om 150 m levette, 26 m kortte valdmeren pindan päl, kaidoiš sijiš (šlüzad) — koume ted, kaks' ted oma 12 m süvütte da 33,5 m levette (110 futad), koumanz' te (avaitud 26.06.2016-dataspäi) om 18 m süvütte da 55 m levette.

Kanal kogoneb ratud veziteišpäi, koumes šlüzaspäi (koumekamerine Gatun, kaks'kamerine Miraflores i üks'kamerine Pedro Migel'), kahtes ratud järvespäi (Gatun-järv i Alahuel-vezivaradim).

## Kävutand

Konteinerlaivoile 32,3 metrhasai (106 futad) levette sab ujuda kanalan kaikiden teiden kal't. Laiv ujub kanaladme 9 časud. Vn 2016 heinkuhusai oli voimuz pästta kanalan kal't 48 laivhasai päiveses, i läbiujundan järgendust osttihe aukcionaspäi. Vl 2015 vedihe 340 mln tonnoid jüguid kanalan kal't.

Al'ternativad kanalale: varakanal Nikaraguan kal't, raudted Gvatemalan, Kostarikan da Sal'vadoran Gondurasanke kal't.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Panaman kanalan administracijan oficialine sait (*pancanal.com*). (isp.) (angl.)
* Panaman kanalan vebkamerad *coolpanama.com*-saital. (angl.)
# Murahaižed

| ?Murahaižed |
| --- |
| Kuz'jaine (*Formica polyctena*) murahaižiden tipižes *Formica*-heimospäi  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Valdkund: | Živatad |
| Tip: | Palačjaugaižed (*Arthropoda*) |
| Klass: | Gavedid (*Insecta*) |
| Heimkund: | Nahkutsuugaižed (*Hymenoptera*) |
| Sugukund: | **Murahaižed** |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Formicidae  Latreille, 1802 |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **154193** |
| NCBI **36668** |

 |

 |

**Murahaižed** (latin.: *Formicidae*) oma gavediden sugukund. Siš om 14 tuhad erikoid, mülütadas niid 485 heimho (sidä kesken kadonuzid).

Mirmekologii tedoidab murahaižid.

## Leviganduz

Murahaižed elädas kaikil kontinentil päiči Antarktidas i erasiš-se edahaižiš sariš, no enamba oma levitadud tropikoiš. Ottas kuivmaživatoiden biomassan kümnendest-nelländest.

Erased erikod oma arvokahad, reguliruidas toižiden gavediden-parazitoiden lugumärad. Toižed erikod oma parazitoikš ičesaz. Severz'-se murahaižiden erikoid voidas eläda ristituiden kodiš.

## Ümbrikirjutand

Nene kundaližed gavedid jagadas koumeks kastaks: emäčud, ižačud i raderičud, jäl'gmäižed oma suugitomad.

Elädas kanzoil pezoiš-*muražmätoiš*, tehtas niid mahuses, pun südäimes, kividen al. Sötlesoiš kazmusiden südäivedel, saduntravijoil gavedil.

Murahaižiden kanz voib eläda hätken, kunigazemäč voib eläda 20 vodhesai (*Lasius niger*-erikon kunigazemäč eli laboratorižes pezas 28 vot). Muražmätan gavedid udištadas läz täuzin ühtes vodes. Ižačuiden elon hätkeližuz om severz'-se nedalid vaiše, raderičud elädas severziš-se kuišpäi koumhe vodhesai.

## Valitud erikod

* *Formica polyctena* — Kuzimurahaine vai Kuz'jaine
* *Lasius niger* — Purendmurahaine

## Murahaižihe sidodud vepsän ozoitesed

>
> * Must katläine pöudon peras kehub (muražmät).
> * Mustas mecas taigin hapneb (muražmät).
>
>
>

## Kacu mugažo

* Murahaižkondi
* Muražvoi

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Stökol

Poleks täuttud stokan stöklaspäi
Stöklan sekundarižen ümbriradmižen kod
**Stökol** om substancii i üks' kaikiš amuižembišpäi material. Oleleb ratud i londuseline.

Ristit kävutab radmižes avaros stöklan toižendoiden ičendoiden erazvuiččendan tagut. Kaikiš enamba ottud torhuz stöklan sulandan täht om avaros levitadud kvarclete (SiO2).

Stöklan struktur om amorfine, izotropine material. Tehmižen lämuz vajehtase +300..+2500 C° röunoiš, järgeližen silikatstöklan +425..+600 C°, rippub mülündaspäi (hapandused, ftoridad, fosfatad). Irguz pal'hale sil'male ei ole ühthine kaikiden toižendoiden täht, no om paksumba kaiked praktižen sättundan tagut. Ninevuz oleleb 2,2..7,5 g/sm³: järgeližen silikatstöklan 2,2 g/sm³, jüžmakoidenke metalloidenke enamba äjan. Räbed material, eskai kalindan jäl'ghe. Lämuden hüvä izolätor.

Tehtas pertiden i likkuimiden iknoid, vitražid, keitimpolen i himijan astjoid, pakuitest (oz., stökolbutulk), linzoid da zerkloid, optišt da tošt stökolkuidud, stökolkanghid, stökolemalid, specialižid stöklid (termo-, foto- i elektrohromine, seižui himižikš, smartstökol, vahtstökol). Kävutadas radioaktivižiden jändusiden mahapanendan tehnologijas.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Fotografii

Fotografijan seans fotoatel'jes, 1920-nded voded
**Fotografii** om kuviden kirjutamižen tehnologii, optižen sädegoičendan registracii vauktusenmujujan materialan abul vai toižetujal ladimel pol'veimišpäi.

Otnus fotografijha mez' om *fotograf*, hänen ladim om fotoapparat. Hän-žo tegeb fotokuvan sädandan kaikid toižid pordhid paksus. Analogfotografijan ližaprofessijad oma fotolaborant, retušan ližadai, fotoredaktor. Nügüd'aigan (vozišpäi 1998−2005) kaik process mäneb digitaližes nägus, i se mahtuz kävutase päpaloin. Mail'man fotografijan päiv (angl.: *World Photography Day*) oigendase elokun 19. päiväl.

Vn 1826 Nägu iknaspäi Le Gras om kaikiš vanhemb kaičenus fotokuva mirus. Odviden himižiden materialoiden löudmine 19. voz'sadan kahtendes poles märhapani fotografijan levigandust. Pästaškanzihe ezmäižid aiglehtesid fotokuviden avaronke kävutandanke vspäi 1901. Kaikile sättui mujufotografii om olmas vspäi 1906. Amerikaine Polaroid-kompanii pästaškanzi «Polaroid Land 95»-fotoapparatad vn 1948 kül'mkus, i edesižes se oli monopolii kurofotografijan sferas.

Fotografijan toižendad: navedijoiden, fotožurnalistik, fotočomamaht, käskuzkundaline, tedoline, fototerapii, kommertine. Jäl'gmäižhe kaik paukatud radmine mülüb päiči čomamahtoižes, i sen fotografijan toižendad oma reklaman, modan, koncertine, kriminaline, sömän pakuitesen da reklaman, aiglehtesiden täht, fotoportret, sajan, arhitekturan i landšaftan, pertin südäinägun, fotomectuz, paparaccin, kodiživatoiden, äifokusaine fotobankoiden täht.

Fotografijan tehnikad: veroline fotografii (kahtes märičendas järgeližen fotoladimen abul), stereofotografii, ühthižen nägun fotografii (panoramine, sidä kesken kaks'pol'ne), fotografii nägumatomiš sädegoičendoiš (infrarusked, ul'traruskedsinine, röntgenine da tž.), fotografik (sidä kesken fotomontaž), vauktuzkendan fotografii, standartatomad tehnikad (oz., vauktuzgrafik, fotografiruind kaidon pilan kal't).

Fotografijan teorii om analitikan čuraduz, tedoidab fotokuvid. Sen keskuzproblem om kuvan i objektan kriterijoiden märhapanend.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Kaži

| ?Kodikaži |
| --- |
| «Rusked meinkun»-sugun ižakaži  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Valdkund: | Živatad |
| Tip: | Sel'gjäntkeižed (*Chordata*) |
| Klass: | Imetaiživatad (*Mammalia*) |
| Heimkund: | Lihansöjad (*Carnivora*) |
| Sugukund: | Kažinvuiččed (*Felidae*) |
| Heim: | Kažid (*Felis*) |
| Erik: | Meckaži (*Felis silvestris*) |
| Alaerik: | **Kodikaži** |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Félis silvéstris cátus  (Linnaeus, 1758) |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **{{{1}}}** |
| NCBI **{{{1}}}** |

 |

 |

**Kaži** vai **Kodikaži** (latin.: *Felis silvestris catus*) om kodiživat, popularižemb (koirha rindataden) «živat-kompan'jon». Kodikaži om Kažinvuiččiden sugukundan lihansöi imetaiživat. Kodikaži (*Felis silvestris catus*) om meckažin alaerik nügüd'aigaižen biologižen sistematikan mel'pidegen mödhe. Živat om kodikoittud poleks, vajehtab elonmahtod i arktub kebnas ristitun eländsijan irdpolel.

Nügüd' kaikes Mas om 600 mln kodikažid, mülütadas heid 200 kodikažin suguihe.

## Irdpoline nägu

Täuz'kaznuden kažin hibjan keskmäine piduz om 60 sm händata, händan piduz sase 25..35 santimetrhasai. Kirjutadud Ginnessan rekordoiden kirjha kaikiš järedamban kodikažin piduz om 121,9 sm. Tervhen kažin hibjan keskmäine veduz om 2,5..6,5 kg, no voib vastata surembid-ki kažid (6..9 kilogrammad). Meinkunan da sibirin suguiden kažiden veduz om 11,5..13 kg. Hö voidas sabustada 20 kilogrammad — nece om razvdusen jäl'guz.

## Elonlad

Kaži mecadab üksnäze. Hän tabadab nühtajid da toižid penid živatoid, nece mahtuz om arvokaz ristitun täht enamba 10 tuhad vot. Kaži om socialine živat mugažo; hän kävutab kommunikacijan täht kulundsignalad, feromonad da hibjan likundoiden levedan diapazonan.

Mecanerik i kodierik mecatas hüvin läz tazomäras.

## Söte i fiziologijan norm

Lihansöjad živatad, södas mugažo maidod da maidproduktoid. Lipitadas nozolut ei lanktes kel't sihe koiran erineden, no nozoluden pindale, i se libub vakuumal, 4 kerdad sekundas. Söndtavarad kofenke da kakaonke voidas travida kažid.

Pul'san paksuz — 110..140 iškendad minutas, hengaiduz — 16..40 südäimehehengahtust minutas. Hibjan lämuz +38,6 C°. Veren koume gruppad om olmas: A, B i AB.

## Kažihe sidodud vepsän virkehed, muštatišed da ozoitesed

### Virkehed

* kadonu kaži joksi heiden keskes
* kažihe da hirhe väta
* kažikoncert
* kažinhändan alle
* kuti koir da kaži

### Muštatišed

>
> * *Den'goid kuti kažil kündlid.*
> * *Kažin nagr, a hiren voik.*
> * *Kažita hired i pän södas.*
> * *Kodirandal da eskai kažid oma čomarožaižed.*
> * *Neižne ei ole kaži, iknaspäi ed taci.*
> * *Nukkujale (Magadajale) kažile hir' suhu ei tule.*
>
>
>

### Ozoitez

>
> Ukoine libub päčile, korond perskes (kaži)
>
>
>

## Kacu mugažo

* Kažibol
* Kažinhänd

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Mail'man kodikažin federacii (*wcf-online.de*). (saks.) (angl.) (fr.)