# Irlandii

**Irlandii
Éire (irl.)
Ireland (angl.)**|  **Flag**  |  **Valdkundznam**  |
| Pälidn
 | Dublin |
| Eläjiden lugu (2024)
  | 5,380,300 ristitud |
| Pind
 | 70,273 km² |
|  |
| Kel'
 | irlandijan, anglijan |
| Valdkundan pämez'
  | Maikl D. Higgins |
| Päministr
  | Mikal Martin |
| Religii
 | hristanuskond |
| Valüt
  | evro (€) (EUR) |
| Internet-domen
  | .ie |
| Telefonkod
 | +353 |
| Aigvö
 | tal'vel UTC, kezal UTC+1 |

**Irlandii** (irl.: *Éire* [ˈeːɾʲə], angl.: *Ireland* [ˈaɪərlənd], sijaline [ˈaɾlənd]), nece om oficialine nimi, kävutadas **Irlandijan Tazovaldkund**-nimitust mugažo (irl.: *Poblacht na hÉireann*, angl.: *Republic of Ireland*), om valdkund Evropan pohjoižes. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Dublin, sen aglomeracii mülütab man ristitišton koumandest.

Valdkund ei ole PAKO:n ühtnii, no neitraline om. Vspäi 1973 om EÜ:n ühtnijaks.

## Etimologii

Valdkundan nimi sündui irlandijan kelen «Éire»-sanaspäi, kudamb «valdkund» znamoičeb-ki.

## Istorii

Vll 1919−1921 soda Irlandijan ripmatomudes mäni, se lopihe Britaniž-irlandižen kožundaktan allekirjutamižel vn 1921 6. päiväl tal'vkud. Voden jäl'ghe, vn 1922 6. tal'vkud, Irlandii sai dominion-statusan Sures Britanijaspäi Britanižen imperijan mülündas. Täuden ripmatomuden päiv oli vn 1931 11. tal'vku. Toižen mail'man sodan aigan Irlandii oli neitraližeks valdkundaks.

Valdkundan ezmäine Konstitucii (irl.: *Bunreacht na hÉireann*) oli olmas vspäi 1919. Irlandijan koumanz' lugul Konstitucii om pandud eloho vn 1937 29. päiväl tal'vkud kaiken rahvahan referenduman jäl'ghe. Se om väges äiluguižidenke kohendusidenke, vn 1996 tundujidenke vajehtusidenke.

## Geografijan andmused

Irlandijan topografine kart (2010)
Irlandii otab ühtennimižen saren tobmad palad. Valdkund sijadase Atlantižen valdmeren Kel'tan da Irlandijan meriden randoil. Irlandijal om mavaldkundröunoid Surenke Britanijanke (443 km). Randanpird — 1448 km.

Kaikiš korktemb čokkoim om Karantuill-mägi, 1041 m valdmeren pindan päl.

Klimat om ven mererandaline. Tal'v om hobed, keza om viluhk.

Londuseližed varad oma cink, hahktin, hobed, vas'k, kuld, londuseline gaz, turbaz.

## Politine sistem

Irlandijan parlamentan pert' Dublinas, eloku 2013
Ohjandusen form om unitarine konstitucine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (irl.: *Uachtarán na hÉireann*, angl.: *President of Ireland*), kaik rahvaz valičeb händast seičemeks vodeks, voib valitas kahtišti.

Parlament (irl.: *Oireachtas*, virktas «Erahtas», znamoitas «nevondkund») om kaks'kodine, prezident om parlamentan ühtnijan mugažo. Üläkodi om Irlandijan Senat (irl.: *Seanad Éireann*) 60 ühtnijanke, heišpäi päministr paneb radnikusele 11 ristitud, Rahvahaline i Dublinan universitetad valitas 6 ristitud, valičijoiden kollegii kundoiden nimikirjutesišpäi — 44 ristitud, täuz'valdoiktusiden strok om seičemehe vodhesai. Alakodi om Irlandijan Suim (irl.: *Dáil Éireann*) 158 ühtnijanke, kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks.

Parlamentan alakodin ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2024 29. päiväl kül'mkud. Maikl D. Higgins radab prezidentan vn 2011 kül'mkun 11. päiväspäi (56,8 % änid kahtendes turas) kahtenden strokun, sai 55,8 % änid ezmäižes turas vn 2018 valičendoil. Mikal Martin radab päministran vn 2020 kezakun 27. päiväspäi.

## Administrativiž-territorialine jagand

   *Kacu kirjutuz: Irlandijan administrativiž-territorialine jagand.*

Vl 1994 Dublin-grafkundan sijas tegihe koumed grafkundad da üks' lidn (Dublin). Vspäi 2014 valdkundas om koumekümne üks' administrativišt ühtnikad sijaliženke ohjastusenke: 26 grafkundad (angl.: *county*), kaks' lidnad-grafkundad (Limerik, Uoterford) da koume lidnad (Dublin, Kork, Goluei). Sen ližaks, nügüd' municipaližiden ümbrikoiden sistem om peniden lidnnevondkundoiden sijas.

Istorižikš Irlandijan Tazovaldkund jagase nelläks agjaks (angl.: *province*): Lenster, Manster, Konnaht, Ol'ster. Mugažo valdkund jagase kahesaks planiruindan regionaks.

## Eläjad

Irlandijas elädas irlandijalaižed. Vl 2013 valdkundan eläjiden lugu oli 4,593,100 ristitud, vn 2018 heinkus — 5,068,050 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt oli 6,528,799 eläjad vl 1841 i om nügüd'. Ende se poleni näl'gan da emigracijan tagut, minimaline ristitišt oli 2,818,341 eläjad vl 1961.

Uskondan mödhe (2016): riman katolikad — 78,3 %, Irlandijan jumalankodikundan polenpidajad — 2,7 %, toižed hristanuskojad — 1,6 %, ortodoksižed hristanuskojad — 1,3 %, islamanuskojad — 1,3 %, toižed uskojad — 2,4 %, religijatomad — 9,8 %, märhapanendata — 2,6 %.

Toižed znamasižed lidnad (enamba 50 tuh. ristituid vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe): Kork, Limerik, Goluei, Uoterford. Lidnalaižiden pala om 63,7 % (2020).

## Ižanduz

Irlandii om korktas šingotadud lujas elokaz postindustrialine valdkund. Ižandusen hüvä olend rippub irdpol'žes torguindaspäi lujas märas. Rahapanendoiden kucundan politik vedi sarakoiden kontrolinnoks verhiš maišpäi i pertiden korktoidennoks arvoidennoks. Valdkundaline velg ei ole sur', oli KSP:n 44,7 % surtte vl 2022. Industrijan päsarakod oma farmaceftine, himine, medicinižen ladimišton pästand, kompjuteroiden apparatižen periferijan i programholitusen tehmine, sömtegimišt (olud da toižed jomad). Toižed znamasižed sarakod oma finansižed holitišed i turizm. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.

Vl 2023 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli US$516 mlrd ekvivalentas (25. sija mail'mas; tazostadud ostmižmahtusen mödhe US$633 mlrd, 41. sija), ühtele hengele US$101,509 (US$124,596, koumanz' surtte mail'mas). Kogosüdäiproduktan palad (vn 2023 andmused): maižanduz 0,9 %, tegimišt 37,6 %, holitišiden sfer 56,6 %. Radnikoiden jargenduz sektoroidme (2015): maižanduz 5 %, tegimišt 11 %, holitišiden sfer 84 %.

Vl 2012 valdkundan päeksport oli zelläd (läz 60 %), elektromašiništ (13 %), medicinižed instrumentad (7 %); toine eksport — olud, argvoi, lehmänliha. Importan tavarad oma mašinansauvomižen produkcii i transportine mašiništ, erazvuiččed himižed substancijad, mineraline poltuz, materialad, söndtavarad. Vl 2022 tavaroiden eksport ületi importad läz pol'toštha kerdha, holitišiden eksport i import (ottas päpalad Irlandijan torguindas) oliba läz kohtaižed. Irdpol'žen torguindan päühtnijad (2022) oma Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (Irlandijan eksportan 30,3 % i importan 15,5 %), Sur' Britanii (päiči Pohjoižirlandijad, eksportan 8,2 % i importan 17,5 %), Saksanma (eksportan 12,1 % i importan 7,4 %), Kitai (eksportan 6,6 % i importan 10,4 %), Francii (eksportan 3,4 % i importan 8,7 %), Alamad (eksportan 6,8 % i importan 3,4 %), Bel'gii (eksportan 8,4 %), Šveicarii (importan 4,6 %).

## Galerei

* Prezidentan rezidencii (*Áras an Uachtaráin / Residence of the President*) Dublinan Feniks-puištos, keväz'ku 2011
* Irlandijan ohjastusen sauvused (Dublin, heinku 2024)
* Irlandijan Röunantagaižiden azjoiden da torguindan ministruz (*Iveagh House*, Dublin, semendku 2009)
* Valdkundan nellän käskuzkundan sijaduz: Ülembaine, Apelläcine, Korged, Dublinan ümbrikon (Dublin, sügüz'ku 2014)

## Praznikad

Irlandijan praznikad alajagasoiš oficialižihe da oficialitomihe. Nened jäl'gmäižed praznikad jäiba paganičiden aigoišpäi, praznuitas niid paksus oficialiženke praznikanke ühtel päiväl.

Kaičenus paganudessai praznikad oma znamoitud *kon'akol šriftal* alemba kirjutadud tabludes.

Irlandijan praznikad| Kunpäiv | Vepsän nimi | Sijaline nimi | Kommentarijad |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. viluku | Uz' voz' | *Lá Caille or Lá na Bliana Nua* | — |
| 1. uhoku | Ph. Brigittan päiv, *Imbolk* | *Lá Fhéile Bríde* | Keväden ezmäine päiv |
| 17. keväz'ku | Ph. Patrikan päiv | *Lá Fhéile Pádraig* | Kaikiš znamasižemb nacionaline praznik |
| jäl'gmäine videnz'päiv edel Äipäiväd | Pühä Videnz'päiv | — | — |
| ezmäine ezmärg Äipäivän jäl'ghe | Äipäivän Ezmärg | *Luan Cásca* | — |
| semendkun ezmäine ezmärg | Semendkun praznik | *Lá an Lucht Oibre* | — |
| 1. semendku | *Bel'tain* | *Lá Bealtaine* | Kezan ezmäine päiv |
| kezakun ezmäine ezmärg | Kezakun praznik | *Lá Saoire i mí an Mheithimh* | — |
| elokun ezmäine ezmärg | Elokun praznik | *Lá Saoire i mí Lúnasa* | — |
| 1. eloku | *Lugnassad* | *Lá Lúnasa* | Sügüzen ezmäine päiv, satusen keradand |
| 22. sügüz'ku | *Mabon* | — | Sügüz'ližen vauktantazostusen päiv |
| redukun jäl'gmäine ezmärg | Redukun praznik | *Lá Saoire i mí Dheireadh Fómhair* | — |
| 31. reduku | *Samain* | *Oíche Shamhna* | Kaikiden pühiden päivän kanun, Enzne Uz' Voz' |
| 25. tal'vku | Karačun | *Lá Nollag* | — |
| 26. tal'vku | Ph. Stefanan päiv | *Lá Fhéile Stiofáin* vai *Lá an Dreoilín* | — |

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Irlandijan prezidentan sait (*president.ie*). (angl.) (irl.)
* Irlandijan päministran oficialine sait (*taoiseach.gov.ie*). (irl.) (angl.)
* «Irlandijan ohjastuz onlain»-sait (*gov.ie*). (irl.) (angl.)
* Irlandijan parlamentan sait (*oireachtas.ie*). (irl.) (angl.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Evropan valdkundad** |  |
| Evropan valdkundad Alamad | Albanii | Andorr | Armenii1 | Azerbaidžan1 | Avstrii | Bel'gii | Bolgarii | Bosnii da Gercegovin | Čehanma | Danii | Estinma | Francii | Grekanma | Gruzii1 | Horvatii | Irlandii | Islandii | Ispanii | Italii | Kazahstan1 | Kipr1 | Latvii | Lihtenštein | Litvanma | Lüksemburg | Mad'jaranma | Mal't | Moldov | Monako | Mustmägi | Norvegii | Pohjoižmakedonii | Pol'šanma | Portugalii | Ročinma | Romanii | San Marino | Saksanma | Serbii | Slovakii | Slovenii | Suomenma | Sur' Britanii | Šveicarii | Turkanma1 | Ukrain | Vatikan | Vaugedvenäma | Venäma1 |
|

---

1 Om Azijas mugažo. |