Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hil'muiktuzgaz

Hil'muiktuzgazan bul'kud
Hil'muiktuzgazan molekulan 3D-model'
**Hil'muiktuzgaz** vai **hil'nikan dioksid**, mugažo *hil'nikan hapanduz (IV)*, om gaz (**CO2**) mujuta da läz hajuta; sil om muiktahk magu.

Hil'muiktuzgazan koncentracii Man atmosferas om 0,041 % (2018, edel industrializacijad oli 0,028 %). Substancijan ninevuz normaližiš arvoimižiš om 1,97 kg/m³, se om pol'tošt kerdad enamba mi kaiken il'man.

Kova hil'nikan dioksid kucuse **kuivaks jäks**.

## Fizižed ičendad

Sublimacijan lämuz om −78,5 C°. Ninevuz kovas olendas om 1560 kg/m³. Voib sada nozoludeks painuden al, se kävutase hil'muiktuzgazan kaičendan täht, ninevuz om 925 kg/m³ 0 C° lämudel i 35,5 atmosferad painudel.

## Himižed ičendad

Hil'muiktuzgaz om muiktuzoksid. Vedhe segoiden se kändase hil'muiktuseks. Reagiruib muglidenke säten karbonatoid da gidrokarbonatoid.

Gaz ei pid'oitele palamišt, sädase palandan reakcijas.

## Biologine rol'

Hil'muiktuzgazal luja znamoičend om eläban londusen täht. Se ühtneb aktivižešti kaikihe eläban stajan metabolizman processihe. Atmosferine hil'muiktuzgaz om hil'nikan päpurde kazmusiden täht. Hil'muiktuzgaz ei ole toksine, no se ei pid'oitele hengaidust.

Eziauguižešti hil'muiktuzgaz oti kümnikoid procentoid Man atmosferas, no fotosintez poleni sen palad lujas. Gazan ülämär atmosferas ühtneb klimatan toižetamižhe, vedab kazmuzhonusen effektannoks i valdmeren veden muigotamižennoks, a se kucub eläbiden olijoiden kadomišt. Nügüd'aigan sätas projektoid i tegimid kävutamha hil'muiktuzgazad himižes tegimištos, mugažo gazan mahapanendan täht.

Ristitun organizm eritab läz üht kilogrammad hil'muiktuzgazad päiveses.

## Kävutand

Kävutadas sömližaduseks (gaziruidud vezi, konservant, rohlenzoitai, kod E290), lämoinsambutimiš, kriohirurgijas, poltuzelementaks aviamodeliruindas, pnevmatižes azegištos, sauvondas (gruntan kül'menzoituz, kaičii ümbrišt ühthekeitandan aigan). Kuiv jä om avaros levitadud agent torguindan vilugoitimiš.

## Homaičendad
# Uhoku

|  |
| --- |
| ← **uhoku** → |
| Ez | To | Ko | Ne | Vi | So | Pü |
|   |   |   |   |   |   | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |   |
| 2026 v. |

**Uhoku** om voden kahtenz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, koumanz' tal'ven ku. Kogoneb 28 päiväspäi vai 29 (ližapäivvodel, kerdan nelläs vodes) päiväspäi.

## Irdkosketused

* Uhoku *tamby.info*-saital. (ven.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Vilusoda

Berlinan sein vl 1967, nägu Päivnouzmpol'žes Berlinaspäi
**Vilusoda** vai **Viluvoin** (angl.: *Cold War*) om politologijan tärtuz, znamoitas globališt kaikenvuittušt vastustelendad NSTÜ:n i AÜV:oiden keskes vll 1946−1991. Se oli konfrontacii, eile soda, no kucui sodoiden äjüt peniš valdkundoiš — Korei, Vjetnam, Afrikan i Keskuzamerikan mad. Kahten kundaližen sisteman olend tegihe vilusodan süks: kapitalizm i planine socializm. Vastustelendan liderad kändihe südäitukuižikš valdkundoikš.

## Nimituz

Tärtusen avtor om britanine Džordž Oruell-kirjutai, kävuti sidä ezmäižen kerdan vn 1945 19. päiväl redukud britanižen joganedal'žen «Tribune»-aiglehtesen «Sinä da atombomb»-kirjutuses. Hän endusti *kožundaigad, kudamb ei linne kožundaks*, ku toižed järedad valdkundad sadas atomazegištod AÜV:oiden ližaks i jagadas mail'mad keskneze.

## Istorii

Kitain i NSTÜ:n kosketusiden vilugoitmine vällenzi socialistišt blokad. Ičekeskeine südäitukuižiden azegiden ližaduz, niiden «lugumäran voibuižed» da toižen azegišton mödhe vei Kariban krizisannoks, NSTÜ:n ekonomine alašingotez sodarajadusiden tagut — Berlinan seinän sauvomižhe. Nevondkundaližen perestroikan politik, Mihail Gorbačov i AÜV:oiden hüvä vald lopiba vilusodad.

Vilusodan pordod: vastustelendan augotiž (1946−1953), kosketusiden lämšund (1953−1962), kingitamižen lasketusen politik (1962−1979), vastustelendan uz' kertuz (1979−1987), Gorbačovan «uz' meletand» i vilusodan lopind (1987−1991).

## Jäl'gused

NSTÜ:n i sen sodablokan da ekonomižen blokan čihodamine, Saksanman ühtištuz, AÜV:oiden i Evropan maiden lidiruind mail'mas, EÜ:n i PAKO:n leviganduz, Kitain naprindad kätas toižeks ülävaldkundaks, Ühtištoitmatomuden likundan olend, Kožundkirjutez mail'man südäitukuižiden kodviden kel'dos, Kožundkirjutez südäitukuižiden kodviden levitamatomudes i Kožundkirjutesed strategižiden edhetungazegiden lühenduses AÜV:oiden da Venäman keskes.

## Homaičendad
# Rahad

Evron rahuded i banknotad
**Rahad** oma specifine tavar, kudamb om toižiden tavaroiden vai holitišiden maksarvon universaline ekvivalent.

Edel rahoid barter, lahjad i velgad oliba ižandusen likutimeks. Tavar kaikiš lujembanke likvidižudenke kändase rahoikš.

Rahoiden form oleleb erazvuitte: eriline tavar, arvokaz bumag, maksarvon znam, hüvüded vai kal'huded, kontoiden kirjutesed.

## Funkcijad

* Maksarvon mär
* Kävundan abutuz
* Maksmižen abutuz
* Varadusen abutuz
* Mail'man rahad

## Istorii

Personaližed rahad oliba kävutandas nell' tuhad vozid tagaz völ, ned oliba kuld Egiptas i Assirijas. Paindud rahuded oma olmas 7. voz'sadaspäi EME. Tegeškanziba bumagrahoid Kitain territorijal vl 910. Ezmäižed banknotad oma pästtud Stokhol'mha vl 1661.

Nügüd'aigan elektronižed rahad vajehtadas personaližid. Maksmižen tetpaižed abutused valdkundan territorijal oma banknotad i rahuded vaiše.

## Rahoiže sidodud vepsän muštatišed

>
> * *Den'gad den'goid ei olgoi magedamb.*
> * *Den'gad rades tuldas, a vihel'dusel lähttas.*
> * *Den'gha pap'-ki kargaidab.*
> * *Den'goid kuti kažil kündlid.*
> * *Den'goil katust ed kata, katad den'goihe.*
> * *Ei sa rahoid sandal sada, a pidab pidandal pidada.*
> * *Korman ei käske.* (rahoid ei ole)
> * *Pakičijan jäl'ghe ei mängoi.*
> * *Radmata deng pert'he ei tule.*
> * *Rahad da leib vellesed oma.*
> * *Rahad ei olgoi sened, tal'vel-ki kazdas.*
>
>
>

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |