Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Grenlandan kel'

**Grenlandan kel'**  (ičeze nimituz *Kalaallisut*) om grenlandalaižed-rahvahan kel'. Se om üks' eskimosiž-aleutižiš kelišpäi, danižen Grenland-avtonomijan oficialine kel'. Läz 49 tuhad pagižijoid elädas siš. Lähižed keled oma Kanadan eskimosižed keled — ozutesikš, inuktitut da toižed eskimosižed keled.

## Nügüdlaine situacii

Grenlandan kel' om levitadud Grenland-saren päivnouzmaižel, suvipäivlaskmaižel da pohjoižpäivnouzmaižel randištoil. Kelel om paginoid, päivlaskmpol'ne pagin om oficialine vodespäi 2009. Kaks' oficiališt kel't oli Grenlandas edel 2009. vot, danijan i grenlandan, no siš vodespäi grenlandan kel' linni sen man üks'jäižeks oficialižeks keleks. Grenlandan školiš opetas danijan kelel päpaloin tähäsai.

Vl 2006 kaik oli 56 tuhad ristituid grenlandan kelen mahtusidenke; heišpäi läz 49 tuhad eliba Grenlandas da 7 tuhad eliba Danijas. Grenlandan eläjiden 80..85 procentad kävutadas necidä kel't päižeks, se om üks'jäine kel' avtonomijan äjiden ristituiden täht. Sil-žo aigal Grenlandan ristitišton kahesandez (6500 eläjad) kävutab vaiše danijan kel't.

## Grammatik

Grenlandan keles voib tartta suffiksoid sanantüvehe agjatomašti, sikš sana oleskeleb pit'kaks lujas. Grenlandan kel' om ergativine kel', ergativan ozutai tartub aktantha.

Nimed (nominad) toižetasoiš luguidme da kändoidme; kaik om kahesa kändod grenlandan keles. Mugažo possessivine form om nimil. Verboil ei ole aigad; aigan ozutajad oma mugoižed sanad, kuti, ozutesikš, «homen», «eglai» da toižed.

## Kirjamišt

Nügüd'aigan kaik Grenlandan eläjad mahttas lugeda da kirjutada.

Nügüdläižes kirjamištos om 19 kirjant:

* Aa, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Qq, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv.

Velgsanoiš kavütadas mugažo nenid kirjamid (niid om kümne): Bb, Cc, Dd, Ww, Xx, Yy, Zz, Ææ, Øø, Åå.

## Homaičendad
# Huanhe

Huanhe-jogen kart
**Huanhe** (kit.: 黃河 / 黄河, pin'jin': *Huáng hé* — «pakuine jogi», niman mujun mödhe) om jogi Kitaiš. Lankteb Tünen valdmeren Pakuižhe merhe (nimitihe sidä jogen mödhe), sen Bohai-lahthe.

## Ühthižed andmused

Jogen piduz om 5 464 km, basseinan pind — 752 tuh. nellikkilometrad. Veden keskmäine mülü om 2 571 m³/s jogensus. Huanhe jokseb 2 avtonomižen rajonan da 7 agjan (provincijan) kal't.

## Geografijan andmused

Joginišk sijadase Tibetan mägišton päivnouzmaižes palas, 4500 m ü.m.t. korktusel. Jogahižel vodel jogi tob 1,5 mlrd. tonnoid sagedmaid, se om kaikiš suremb lugu mail'man jogiden keskes. Sen ližaks, vl 2007 4,3 mlrd. tonnoid redustadud vet da substancijoid oli pästtud jogehe, 70% tegemištospäi. Sikš ku äi sagedmaid jäb joksmusen aigan, ka jogen vago om 3..10 metrad ülemb ümbärdajid tazangištoid, i dambad 5 tuh. km pitte oma jogen randoikš kesk- da alajoksmusel.

Ližajoged: oiktad — Macüi, Dasähe, Taohe, Udinhe, Veihe (kaikiš znamasižemb), Lohe; hurad — Datunhe, Huanšui, Czulihe, Daheihe, Fenhe.

Sured eländpunktad (mödvedhe): Lan'čžou, In'čuan', Baotou, Čženčžou, Czinan'. Om ehtatimid da 28 sildad ajelemha joges päliči.

## Kävutand i sur'veded

Hukou-vezilanktendad Huanhe-jogen joksmuses.
Huanhen bassein varatoitab jomižvedel 140 mln ristituid, ottas vet kastelemha-ki pöudoid. Pahaks, jogen joksmuz veb lujile sur'vezile kaikuččes kahtendes-koumandes vodes, aigkirjoiden mödhe jäl'gmäižes koumes tuhad vodes. Vl 1960−2016 saudihe 16 gidroelektrostancijad, no sur'veded oleldas tähäsai: joginiškad jädudas, sid' sulatas ühtenaigašti. Sur' Kitain tazangišt om lapak, se azj kändab sur'vezid katastrofaks. Ühteltoštkümnendel vodel meiden erad jogi vajehti vagod, mi kucui Sin'-dinastijan lähtendad (voded 9-23 m.e.). Huanhe jokseb nügüdläižedme vagodme vspäi 1897, i vajehtab vagod suril vai penil pidustoil joga 110-130 vot.

## Homaičendad
# Stroncii

Stroncii

|  |  |
| --- | --- |
| 38 |

0 0 2 8 18 8 2
 |
| Sr
87,62 |
| Stroncii |

Stroncijan spektran nägui pala
**Stroncii** (*Sr* — *strontium* latinan kelel) om koumekümne kahesanz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahtenden gruppan päalagruppas, IIA), tabluden videndes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand

Stroncii om levitadud londuses keskmäras, sen pala Man kores om 0,014 % massan mödhe (läz 23nz' sija), litosferas — 0,045 %. Metall om lujas aktivine himižešti, i sikš ei voi löuta sidä londuses puhthas olendas.

Vl 1808 anglijalaine Hemfri Devi-himik sai puhtast stroncijad ezmäižen kerdan. Nimituz libub stroncianit-mineralaspäi, löutihe sidä Šotlandijan Strontian-külänno (šotl.-kel't.: *Sron an t-Sìthein*).

## Fizižed ičendad

Stroncijan palaine
Stroncii om pehmed tagokaz plastine hobedaižvauged muglmametall.

Atommass — 87,62. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 2,54 g/sm³. Suladandlämuz — 1050 K (777 C°). Kehundlämuz — 1650 K (1377 C°).

Stabiline stroncii kogoneb nelläs izotopaspäi: 84Sr (0,56 %), 86Sr (9,86 %), 87Sr (7,00 %), 88Sr (82,58 %). Tetas 29 radioaktivišt izotopad 73..83, 85, 89..105 atommassanke, i niiden kuz' izomärad. Kaikiš hätkembad ratud izotopad oma 90Sr 28,9 vot pol'čihodamižen pordonke, 85Sr (T½ = 64,85 päivest) i 89Sr (T½ = 50,57 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomerad 73, 75, 77), β- i neitronižen (nomerad 97..102) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš rubidijaks vai ittrijaks, izotopad 73, 75, 77 — rubidijaks i kriptonaks.

## Himižed ičendad

Stroncijan muigotandmär om +2 ühtnendoiš. Reagiruindan ičendad oma kal'cijan pojavad. Teravas reagiruib vedenke:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
i metallatomižidenke substancijoidenke, muigotub il'mas pakuiženke kerthenke. Läz ei ole muglreakcijoid. Stroncijan tuhk voib süttuda iče il'mas, mugažo metall palab il'mas huldutamižen aigan.

Kortktoil lämuzil stroncii reagiruib hil'muiktuzgazanke säden karbidoid:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
## Kävutand

Londuseline stroncii om toksine vähän, kävutase metallurgijas i pirotehnikas, i ei pida segoitada sidä radioaktivižidenke izotopoidenke. Ottas kävutamižhe irgäd stroncijad uranan endištandan reakcijas. Tehtas kaikenaigaižid magnitoid, stroncijan hapanduz ottase keramižen üläveimen palaks.

## Irdkosketused

* Stroncii *webelements.com*-saital. (angl.)
* Kirjutuz stroncijas Himižiden elementoiden populärižes *n-t.ru*-kirjištos. (ven.)
# Matematik

«Afinoiden škol» (kuvan pala). Rafael', voziden 1509−1511 keskes.
**Matematik** (amuižgrek.: μᾰθημᾰτικά *mafematika* < amuižgrek.: μάθημα *mafema* — «tedoiduz», «tedo») om strukturiden, järgendusen, kesksidoiden tedo. Se libui istorižil teil objektoiden lugendan, maričemižen da forman ümbrikirjutamižen operacijoišpäi. Nügüd' sätas matematižid objektoid realižusen objektoiden idealizacijal i kirjutadas niiden ičendoid formalizuidud kelel, vajehtui om sen «kirjameks».

Eziauguižešti ottas avaruden i verdan kosketusid, märitas niid luguikš i sadas abstraktižid kosketusid. Tedoitud objektoiden ičendad formuliruišoiš kut aksiomad vai märitas jo matematižen objektan nimikirjuteseks. Sid' tehtas todesižid ühthevendoid (teoremoid) niiš ičendoišpäi logikan ohjandimiden mödhe. Teorii sädase, i objektan idealine matematine model' om vaumitud. Nügüd'aigaine matematik tedoidab niid modelid mugažo.

Matematik ei mülü londusentedoho, no sen apparat kävutase levedali naturaližil tedoil sädamha tarkoiktan ümbrikirjutamižen modelid da samha uzid rezul'tatoid.

Tedon pätemad:

* lugud;
* toižetamižed;
* strukturad;
* avaruden kesksidod;
* diskretine matematik.

Matematikan päjagused:

* arifmetik, algebr da luguiden teorii;
* geometrii da topologii;
* matematine analiz;
* differencialižed tazostused;
* naceinuden teorii;
* lugendmatematik.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Aleksandrii

**Aleksandrii
الإسكندرية *(al'-'Iskandarijja)|  **Lidnanznam**  |  **Flag**  |
| Valdkund
  | Egipt |
| Eläjiden lugu (2024)
  | 5,696,130 ristitud |
| Pind
 | 1,661 km² |
|  |
| Pämez'
  | Abdel'aziz Konsova El' Ghuri (angl. *Abd El Aziz Konsowa El Ghoury*) |
| Telefonkod
 | +20-(0)3 |
| Aigvö
 | UTC+2 |

**Aleksandrii** (arab.: الإسكندرية *al'-'Iskandarijja* [al.ʔiskanˈdarijja], sijaline egiptan pagin: *Eskenderijja* [eskendeˈɾejjæ], amuižgrek.: Ἀλεξάνδρεια *Aleksándreia*, koptan kel': ⲁⲗⲉⲝⲁⲛⲇⲣⲓⲁ *Alezandria* vai ⲣⲁⲕⲟϯ *Rakodi*) om Egiptan lidn-millioner da meriport. Se om valdkundan kahtenz' surtte lidn, Aleksandrijan agjan administrativine keskuz.

## Istorii

Eländpunktan aluz om pandud Aleksandr Makedonijalaižel vl 331 EME i om nimitadud hänen nimel. Lidnas ei olend polisan organizacijad, saudihe sidä Deinokrat-arhitektoran regulärižen planan mödhe. Aleksandrii oli Ptolemejiden Egiptan pälidnaks. Torguindlidn tuli lanktusennoks 4.-5. voz'sadoil meiden erad i arabižen anastusen jäl'ghe vl 641. Lidnan torguindznamoičend poleni voz'sadoiš irdpol'židen süiden tagut, vaiše severz'-se tuhid eläjid jäiba 17. voz'sadale. Erased vanhad lidnfartalad upsihe merhe manrehkaidusiden taguiči.

Aleksandrijan udessündutand zavodihe Muhammed Ali-pašan ohjandusen al 19. voz'sadan augus, hän käski sauda ut kanalad Nilan pävagonnoks i sauvoi rezidencijad. Ezmäine Afrikas raudte ühtenzoiti lidnad Kairanke vl 1854.

Aleksandrii om ižandusen äisarakoline keskuz. Kaikenvuitte tegimišt (metallurgii, kivivoihimii, farmaceftine, elektrotehnine) i fondbirž ratas lidnas. Valdkundan kaikiš järedamb port, Egiptan eksportan-importan jüguiden koume nelländest läbitadas sidä. Turizm om šingotadud.

## Geografijan andmused

Aleksandrijan agjan ümbrikod (2024)
Lidn vedase nell'kümne kilometrad pidust' Keskmeren randad, sijadase viž metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Ratud vodele 1820 Mahmudii-kanal ühtenzoitab lidnad Nilan suhištonke.

Klimat om letetazangišton vai stepin räk kuiv. Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +20,9 C°. Ekstremumad oma 0 C° (viluku) i +45,0 C° (semendku). Paneb sadegid 212 mm vodes.

Vl 2009 lidnan ristitišt oli 4,317,398 eläjad, vl 2016 — 4,984,387 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

## Tetabad sündnuded

* Šarif Omar (1932−2015) — egiptalaine akt'or.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Lidnan ohjastusen oficialine portal (*alexandria.gov.eg*). (arab.) (angl.) (fr.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |