Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Konstitucii

Hammurapi-carin (ohjasti läz 1793−1750 EME) stellan detal' kuvadab, miše hän sai Vavilonan käskusid Päiväižen ištujas jumalaspäi. Stell kaičese Luvr-muzejas, Pariž, Francii.
**Konstitucii** (latin.: *constitutio*-sanaspäi «sauvuz, ohjandim, ühthištoitmine») om valdkundan vai sen federativižen regionan, vai valdkundoiden ühtnendan erinii normativine oiktuzline akt ülembaiženke juridiženke vägenke. Se akt märičeb valdkundan politižen, oiktuzližen i ekonomižen sistemiden alusid. Valdkundan alusenpanii dokument, sen sädandan pämetod oma kirjutadud. Konstitucii vahvištase sätajal suimal vai kaiken rahvahan referendumal maiden tobmas palas.

Päkäskuz varmitab valdkundan i personan oiktuzližen statusan alusid, oiktusid i velgusid. Materialine Konstitucii om oiktuzližiden normiden ühtmuz, kudambad märitas valdkundan üläorganoid, niiden formiruindan i funkcioniruindan järgendust, kesksidoid i kompetencijad, mugažo ristitun olend panese sidoden valdkundan tombudhe. Vajehtusiden i ližadusiden järgenduz kirjutase siš-žo Konstitucijas.

Konstitucijan juridine i faktine tärtused oma pandud oiktuses. Juridine konstitucii om oiktuznormiden sistem, ned normad reguliruidas märitud kundaližid kesksidoid. Olijad ristitkundas realižed kesksidod sätas faktišt konstitucijad. Kundaližen kožundaktan (Socialižen kontraktan) teorii märičeb Konstitucijad kut ristitišton i valdkundan kožundakt, siš valdkundan formiruindan järgenduz i poliden kesksidod oma kirjutadud.

## Toižendad

Jagadas konstitucijoid nenikš toižendoikš:

* kirjutadud (üks' vai severz'-se konstitucižid käskusid) vai ei. Jäl'gmäižed oma harakterižed anglijan oiktuzsisteman täht, oz., ottas äi käskusid konstitucižidenke normidenke, precedentoid i konstitucižid veroid Suren Britanijan konstitucijaks;
* olendan väges strokun mödhe: pordaigaline vai kaikenaigaine;
* sädandan i vahvištusen subjektan mödhe: regulärine vai pordaigaline parlament, sätai suim, kaiken rahvahan referendum, monarh.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Sait mail'man konstitucijoiš (*constituteproject.org*) i niiden tekstad anglijan kelel. (angl.) (isp.) (arab.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Fosfor

Fosfor

|  |  |
| --- | --- |
| 15 |

0 0 0 0 5 8 2
 |
| P
30,973762 |
| Fosfor |

Fosforan spektran nägui pala
**Fosfor** (*P* — *phosphorus* latinan kelel) om 15nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om videndestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — videnden gruppan päalagruppas, VA), tabluden koumandes periodas.

## Avaidusen istorii

Element om ezmäine avaitud Antižen mirun jäl'ghe. Gamburgalaine Hennig Brand-alhimik löuzi vauvhatujad substancijad ristitun kuzes vl 1669 i nimiti sidä latinan kelen sanoil *phosphorus mirabilis* «lämoin čudonsädai kandai». Francine Antuan Lavuazje-himik (1743−1794) todesti fosforad elementarižeks substancijaks. Fosfor (vai Eosfor, amuižgrek.: Φωσφόρος *fosforos* «lämoin kandai») oli homendeztähthan kaičijan amuižgrekižes mifologijas.

## Ühthižed andmused

Fosfor om levitadud Man kores znamasižešti (800..900 grammad tonnas) i ani ei sidä merivedes — 0,07 mg/L. Ei voi löuta fosforad puhthas olendas elementan lujan himižen aktivižusen tagut.

Fosfor om tarbhaine eläbiden olijoiden täht, ühtneb luiden i hambhiden sauvondha, sen muiktused formiruidas stajiden südäitukuid, fermentoid. Ristitun maks toižetab fosforan ühtnendoid.

## Fizižed ičendad

Vauged, rusked da must (ruskedsinine) fosfor oma elementan allotropižikš modifikacijoikš.
Fosfor om metallatoi substancii normaližiš arvoimižiš, süttub kebnas. Kaik om nell' allotropišt modifikacijad, polenijan himižen aktivižusen i ližadujan ninevusen mödhe: morii vauged (kändase rusttaks lämudel vai ionizirujal sädegoičendal, pakuine — ližadusidenke), vähäntoksine rusked (2,4 g/sm³, om polimeraks koverikahanke strukturanke), must (sadas 20 tuhad atmosferid painudel i +200 C° lämudel, 2,69 g/sm³), metalline (sadas läz üks' millionad atmosferid painudel, 3,83 g/sm³, elektrojoksusen hüvä veim). Lugetas ruskedsiništ fosforad rusttan fosforan järedkristalližeks modifikacijaks.

Atommass — 30,973762. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 1,82 g/sm³ (vauged fosfor). Suladandlämuz — 317,3 K (44,15 C°). Kehundlämuz — 553 K (279,85 C°).

Londuseline fosfor kogoneb üks'jäižes stabiližes 31P-izotopaspäi. Tetas 22 ratud radioaktivišt izotopad 24..30, 32..46 atommassanke, ei ole izomärid. Kaikiš hätkemban 33P-izotopan pol'čihodamižen pord om 25,34 päivest.

## Kävutand

Kävutadas rusttad fosforad tobjimalaz, sütutamižsubstancijaks tehmaha virid (pandas konor'an polehe klejanke i stöklanke) i azegištod, mineraližeks heretuseks. Ottas kävutamižhe vauktad fosforad pästmaha travijad azegištod. Pämineralad oma apatit Ca5(PO4)3(F,Cl,OH) i fosforit.

Ottas tegimištos fosfatoid abutusikš pehmdamha vet, andmaha metalloiden pindoile rösttumatomut («mažef»-passivator).

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Fosfor *webelements.com*-saital. (angl.)
* Kirjutuz fosforas Himižiden elementoiden populärižes *n-t.ru*-kirjištos. (ven.)
# Buteflika Abdel' Aziz

|  |
| --- |
| Buteflika Abdel' Aziz |
| arab.: عبد العزيز بوتفليقة |
|
Abdel' Aziz Buteflika Alžiran pälidnas, vn 2006 uhoku |
| radmižen toižend: | politikanmez', diplomaat, revolutsionäär, vabariigi president |
| sündundan dat: |
2. keväz’ku 1937
 |
| sündundan sijaduz: | Oujda[d], Prantsuse protektoraat Marokos[d] |
| valdkund: |  Alžir |
| kolendan dat: | 17. sügüz'ku 2021(2021-09-17) (84 vot) |
| kolendan sijaduz: | Zéralda[d], Algiers Province[d], Alžir |
|  **Buteflika Abdel' Aziz VikiAitas**  |
| **Om sädusid** VikiPurtkiš  |

**Abdel' Aziz Buteflika** (arab.: عَبد الْعَزِيْز بُوتَفْلِيْقَة [ʕabd elʕaziːz buːtefliːqa] *ʿAbd al-ʿAzīz Būtaflīka*, franc.: *Abdelaziz Bouteflika*; sünd. 2. keväz'ku 1937, Udžd, Francijan Marok — kol. 17. sügüz'ku 2021 ičeze kodiš Zeral'd-kundas, Alžiran agj, Alžir) oli Alžir-valdkundan videnz' prezident. Vspäi 1999 valitihe koume kerdad, oli radnikuses vn 2019 uhokuhusai, vn 2013 insul'tha kacmata.

Vodespäi 1963 (5. sügüz'ku) vhesai 1979 (8. keväz'ku) mez' radoi Alžiran röunantagaižiden azjoiden ministran. Buteflika oli ÜRO:n Päassamblejan ezimehen (17.09.1974 — 16.09.1975).

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Beirut

**Beirut
بيروت‎
*(Bairūt)|  **Lidnanznam**  |  **Flag**  |
| Valdkund
  | Livan |
| Eläjiden lugu (2014)
  | 361,366 ristitud |
| Pind
 | 19,8 km² |
|  |
| Pämez'
  | Džamal' Itani (semendku 2016—, جمال عيتاني) |
| Telefonkod
 | +961−01 |
| Aigvö
 | tal'vel UTC+2, kezal UTC+3 |

Beirutan fartalad vl 2010
**Beirut** (arab.: بيروت‎ *Bairūt*) om Livanan pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om valdkundan ižandusen da opendusen keskuz, sädab erilišt muhafazad (agjad).

## Istorii

Eländpunkt om olmas 30. voz'sadaspäi EME. Mainitase ezmäižen kerdan finikijan 𐤁𐤀𐤓𐤕-nimenke (*Barut*), Amuižen Egiptan eläjad ottihe lidnan portoid kävutamižhe. Beirut sai enamba znamoičendad Rimalaižen imperijan aigan kuti oiktusentedon keskuz.

Olnu vspäi 1975 Livanan rahvahanikoiden soda toi äi vigoid lidnale, vspäi 2000 lidnan istorine keskuz om läz udessündutadud. Araban sportvändod oliba lidnas vll 1957, 1997 i 2015.

Beirut šingotase bankingal, tekstilin da kengiden pästandal, sömtegimištol, turizmal i torguindal, painandan edheotandoil, meriportal.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase valdkundan päivlaskmas, Livanan Keskmeren randišton keskpalas, sen nemel.

Klimat om Keskmeren kaks'sezonine. Voden keskmäine lämuz om +20,9 C°, kezakun-redukun +24,1..+27,8 C°, tal'vkun-keväz'kun +14..+16 C°. Ekstremumad oma +0,2 C° (keväz'ku) i +40,4 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +15 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +30,5 C° (uhoku). Paneb sadegid 825 mm vodes, enamba tal'vkus (164 mm) i vilukus (191 mm), kuiv sezon oleskeleb kezakus-sügüz'kus (viž millimetrad pordos).

Beirut jagase 12 fartalaks, ned alajagasoiš 59 sektoraks.

## Eläjad

Vl 2014 lidnan eläjiden lugu oli 361 366 ristitud. Kaik 2,2 mln ristituid elihe Sures Beirutas 200 km² pindal vl 2016, sen rajonad sijadasoiš Mägilivan-agjas.

Religijan mödhe (arni lidn, nimikirjutesen mödhe vn 2009 valičendoiden aigan): sunnitad — 45 %, hristanuskojad — 39 %, šiitad — 14 %, judaistad — 1 %, druzad — 1 %, alavitad — 218 ristitud.

## Transport

Avtobusad i velosipedad oma kundaližeks transportaks lidnas. Meriport radab. Avtobusad ühtenzoittas ezilidnoidenke i edemba, mugažo Sirijan suridenke lidnoidenke.

Beirutan rahvahidenkeskeine civiline lendimport Rafik Hariri-päministran nimed (*BEY / OLBA*, 6,3 mln passažiroid vl 2022) sijadase ühesas kilometras suvhe lidnan keskusespäi, sen suvižiš ezilidnoiš. Tehtas reisid lähižiden maiden surihe lidnoihe i lebutahoiže, Saksanman surihe lidnoihe, Päivlaskmaižen Evropan pälidnoihe, Stokhol'mha.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Lidnan tobmuden sait (*beirut.gov.lb*). (arab.) (angl.) (fr.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Azijan pälidnad** |  |
| Abu Dabi | Amman | Ankar | Astan | Ašhabad | Bagdad | Baku | Bandar Seri Begavan | Bankok | Beirut | Biškek | Dakk | Damask | Dili | Doh | Džakart | Dušanbe | El' Kuveit | Hanoi | Islamabad | Jerevan | Jerusalim | Kabul | Katmandu | Kuala Lumpur | Male | Manam | Manil | Maskat | Naip'jido | Nikosii | Pekin | Phen'jan | Pnompen' | Rijad | Sanaa | Seul | Singapur | Šri Džajavardenepura Kotte | Taškent | Tbilis | Tehran | Thimphu | Tokio | Ulanbatar | Uz' Deli | V'jent'jan |
|  |
# Volg

Volgan basseinan kart
Volg Ahtubinskas
**Volg** vai **Volg-jogi** (ven.: *Волга* [ˈvoɫɡə], mokš. i erz.: *Рав*, nitmar.: *Юл*, čuv.: *Атӑл*, tot.: *Идел*, kalm.: *Иҗил-һол*) om jogi Venäman päivlaskmas.

Se om kaikiš pidemb jogi Evropas, sen kaikiš suremb basseinan pindan i vedhuden mödhe. Jokseb Päivnouzmaižedme Evropan alangištodme, keskjoksmuses — siriči Volgaveren ülüdes. Lankteb Kaspijan merhe. Volg om kaikiš suremb jogi mail'mas, kudamb lankteb vedhudetomha vezištho.

## Ühthižed andmused

Jogi om 3 530 km pitte (nellänz' Venämas), basseinan pind om 1,361,000 km², vozne vedhuz — 254 km³. Kaik 151 vezivalud formiruidas jogen basseinad, niiden ühthine piduz om 574 tuh. km. Purde sijadase Valdain ülüdel sos penenno Volgoverhovje-külänno 228 m ü.m.t. läz Tverin agjan päivlaskmašt röunad. Volg kändase laivjogeks Rževas (Tverin agj) da mödvedhe sišpäi. Läz 200 ližajoged lanktas Volgha. Znamasine ližajogi om langenii huralpäi Kam. Volg sädab del'tad (suhištod) lanktes Kaspijha −28 m ü.m.t. korktusel.

Amuižes aigaspäi kävutihe Volgad torguindteks. Ivan Grazii ühtišti jogen randoid ühtes valdkundas 16. voz'sadan lopus, sen jäl'ghe torguind jogedme eli korktas aigas läbi. Nened järedad lidnad sijadasoiš jogen randal (mödvedhe, enamba 100 tuh. eläjid): Tver', Ribinsk, Jaroslavl', Kostrom, Alauz'lidn, Čeboksarad, Novočeboksarsk, Kazan', Ul'janovsk, Tol'jatti, Samar, Sizran', Balakovo, Saratov, Engel's, Kamišin, Volžskii, Volgograd, Astrahan'.

Volgan üläjoksmuz vedase purtkespäi Okan lanktendhasai, keskjoksmuz märičese Okan suspäi Kaman suhusai, alajoksmusen veded oma Kaman lanktendaspäi Kaspijan merhesai.

## Vezivaradimed

Nevondkundaližen aigan 1930−1980-nzil vozil vezivaradimiden da kahesan gidroelektrostancijan kaskad om saudud jogel sen ližajodigenke. Vezivaradimed (mödvedhe): Ivan'kovon, Ribinskan, Gor'kijan, Čeboksaran, Kuibiševan, Saratovan, Volgogradan. Ühtenzoitase Don-jogenke kanalal vspäi 1952.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Volg-jogen ümbrikirjutand da ekologižed problemad *greenologia.ru*-saital. (ven.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Avtobus

Tipine nügüd'aigaine lidnan avtobus — «Volvo B10M» (Čib, Japonii, 2007)
«Benz-Omnibus», 1896
**Avtobus** om rel'satoi mehanine transportmašin likutimenke äjiden passažiroiden vedandan täht.

«Avtobus»-sana om lühenzoittud form *avtomobil'*- i *omnibus*-sanoišpäi, jäl'gmäine znamoičeb «kaikiden täht» latinan kelel.

Avtobus om transportmašin ühesanke vai sen enamba ištmenke passažiroiden täht, voib manevriruida likundan aigan, likutimen energijan purde panese ühtes.

## Istorii

Anglijalaine R. Trevitik-inžener tegi ezmäšt avtobusad vl 1801. Se avtobus radoi purulikutimen abul.

Ezmäine avtobusmaršrut avaižihe Londonha vl 1903.

NSTÜ:s avtobusoiden populärine model' oli LiAZ-677.

## Klassifikacii

Tarbhaižusen mödhe: lidnalaine, ezilidnalaine, lidnoidenkeskeine, školavtobus, radavtobus, ezipakitoittud, jügupassažirine, turizman, ekskursijoiden, lendimportan i vedajiden opendusen täht.

Pidusen mödhe:

* lujas pened (mikroavtobusad) — 4,5..6 metrad.
* pened — 7..7,5 metrad.
* keskmäižed — 8..9,5 metrad.
* sured — 10..11 metrad.
* lujas sured (pidenzoittud, ühtenzoittud) — 12..17 metrad.

Avtobusan piduz om röunatud tramvain erineden, ka voib mülütada passažiroiden vähembad lugud.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Darvin (lidn)

**Darvin
Darwin**| **Lidnanznam**  |
| Valdkund
  | Avstralii |
| Eläjiden lugu (2021)
  | 139,902 ristitud |
| Pind
 | 112,01 km² |
|  |
| Pämez'
  | Kon Vatskalis (sügüz'ku 2017—) |
| Telefonkod
 | +61−8 |
| Aigvö
 | UTC+9:30 |

Lidnan palan nägu Man kaimdajaspäi vl 2022
**Darvin** (angl.: *Darwin*, sijaline virkand: [ˈdɑːrwᵻn], sijaližiden Avstralijan aborigenoiden larrakian/gulumirrgin-kelel: *Garramilla*) om lidn Avstralijan pohjoižes. Se om Pohjoižen territorijan adminstrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.

## Enzne

Amuižiš aigoišpäi lidnan tahond seižui Avstralijan aborigenoiden torguindteil, vedihe tavaroid Suvipäivlaskmaižes Azijaspäi kaikedme kontinentadme. Eländpunktan aluz om pandud evropalaižil vl 1869 kuti *Palmerston*-meriport. Se nimitase nügüdläižikš vspäi 1911 Čarl'z Darvinan oiktastuseks.

Darvinan ižandusen päsarakod oma samižtegimišt (kivivoi da londuseline gaz šel'fal, urankivend, kuld, cink, marganc, boksitad), turizm, tatanmaižiden da AÜV:oiden sodavägiden holituz.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase territorijan pohjožes, Timoran meren i sen Darvinan merikaran lapakol randal. Vspäi 2003 raudte ühtenzoitab lidnad Adelaidanke. Matkad Kanberhasai om 3137 km suvipäivnouzmha orhal.

Darvin alištub lujile tropižile ciklonile (tal'vku-keväz'ku), kova tullei tegi lujid murendusid vozil 1897, 1937, 1974. Klimat om kaks'sezonine tropižen savannan, päivoikaz kuivan sezonan aigan eriližešti. Voden keskmäine lämuz om +27,8 C°, kezakun-elokun +25,2..+25,8 C°, toižil kuil +27,3..+29,5 C°. Ekstremumad oma +10,4 C° (heinku) i +38,9 C° (reduku). Paneb sadegid 1832 mm vodes, vihmsezon oleskeleb tal'vkus-keväz'kus (279..471 mm kus), kuiv sezon tuleb kezakus-elokus (nell' millimetrad pordos). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 36..41 % röunoiš semendkus-elokus, 66..74 % tal'vkus-keväz'kus.

## Tobmuz

Lidnan administrativižed ümbrikod
Darvin jagase nelläks administrativižeks ümbrikoks (angl.: *ward*).

Edeline lidnan pämez' (angl.: *Lord Mayor of Darwin*) om Katrina Fong Lim (sulaku 2012 — sügüz'ku 2017).

## Eläjad

Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 127 532 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Palmerston-kaimdailidnan aluz om pandud vl 1981 jügedan klimatan tagut mererandištol, nece kaimdailidn sijadase 20 km suvhe Darvinaspäi.

## Irdkosketused

* Lidnan tobmuden oficialine sait (*darwin.nt.gov.au*). (angl.)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Avstralijan štatad da territorijad i niiden administrativižed keskused** |  |
| Štatad | Kvinslend (Brisben) | Päivlaskmaine Avstralii (Pert) | Suviavstralii (Adelaid) | Tasmanii (Hobart) | Uz' Suviuel's (Sidnei) | Viktorii (Mel'burn) |
| Territorijad | Avstralijan pälidnan territorii (Kanber) | Džervis Bei territorii (Džervis Bei)| Pohjoine territorii (Darvin) |
|  |
# Čuvašan kel'

Čuvašan kelen leviganduz Venämas vn 2018 kartal
**Čuvašan kel'** (ičeze nimitused: *чăваш чĕлхи*, *чӑвашла*) om altaižen kel'kundan kel', mülütadas ezimeletaden. Se om čuvašalaižiden (1,44 mln Venämas) kodikel'. Oficialine status om vaiše Čuvašijas.

Pagižijoiden lugu om 1,04 mln vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe. Kaks'kel'žuz om levitadud, seičeme čuvašalašt kahesaspäi mahtoiba pagišta venäks vn 1989 rahvahanlugemižen mödhe. Vl 2010 Čuvašijan školoiden kaks' koumandest openzihe čuvašan kelel.

Reguliruindorganizacii om Čuvašijan gumanitarižtedoiden valdkundaline institut (Čeboksarad, čuv. *Чăваш патшалăх гуманитарии ăслăлăхсен институчĕ (ЧПГĂИ)*).

## Istorii

Kel' om olmas 16. voz'sadaspäi, libub amuižbulgaran kelespäi, se zavodihe läz meiden eran augud. Čuvašan kelel om äi ühthižid pirdoid toižidenke türkižidenke kelidenke, no om äi erinendoid-ki.

Kaks' lähišt paginad kebnenzoiti kirjkelen sädandad. Nügüdläine kirjkel' om olmas 19. voz'sadaspäi. Se om kirilližen kirjamišton pohjal, 37 kirjant. Läz kaikiden sanaklassoiden vaihed kändeltas, kahesa kändod.

## Lugusanad

* **пӗрре** — üks'
* **иккӗ** — kaks'
* **виҫҫӗ** — koume
* **тӑваттӑ** — nell'
* **пиллӗк** — viž
* **улттӑ** — kuz'
* **ҫиччӗ** — seičeme
* **саккӑр** — kahesa
* **тӑххӑр** — ühesa
* **вуннӑ** — kümne
* **ҫирӗм** — kaks'kümne
* **вӑтӑр** — koumekümne
* **хӗрӗх** — nell'kümne
* **аллӑ** — vižkümne
* **утмӑл** — kuz'kümne
* **ҫӗр** — sada
* **пин** — tuha

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |