Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Čukačun kel'

**Čukačun kel'**  (ičeze nimituz: *ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ*) om čukčulaižiden kel', üks' paleoazijalaižiš kelišpäi. Mülüb Čukotkan da Kamčatkan kel'kundha.

Pagižijoiden lugu — 5 095 ristitud (vn 2010 Venäman rahvahanlugemine), rahvahan koumandez. Kirjkel' om sätud kirilližen kirjamišton pohjal (vll 1931−1937 oli latinan kirjamišton pohjal). Normativine kirjankel' om sauvomižes.

## Leviganduz

Pagištas čukačun kelel neniš Venäman regioniš: Čukotkan avtonomine ümbrik, Kamčatkan randan Koräkan ümbrikon pohjoižpäivnouzm, Saha Tazovaldkundan Alakoliman ulus. Se om čukačuiden besedoičendan kel' monoetnižiš perehiš i veroližen ižanduzradmižen processas (pedranvodind). Rahvahan toine kel' om venän kel', läz kaik čukčulaižed tetas sidä erazvuiččes märas, pagištas sil rahvahidenkeskeižiden kosketusiden aigan koräkoidenke i jakutalaižidenke. Administrativižen radmižen kel' om venäkel' vaiše.

Čukačun kel' om openduzdisciplinaks Čukotkan avtonomižen ümbrikon 28 školas (2015−2016. openduzvoden andmused), kaik 1616 last openuihe kel't sil aigal. Om radio- i TV-oigendusid čukačun kelel, kundaline besedoičend vedase sil.

## Harakteristik

Kel' om agglütinativine. Diftongid ei ole. Vokaliden garmonii om olmas. Kaks' konsonantad voidas olda rindati sanan keskes vaiše, no vokaliden redukcii om šingotadud. Sanoiš om äi suffiksoid, om prefiksoid-ki.

Üks'lugu i äilugu. Seičeme vai ühesa kändod. Painend panese vägel, ezmäižhe, ezijäl'gmäižhe vai jäl'gmäižhe tavuhu, i prefiksad ei valatoitkoi painendan sijadushe tobjimalaz.

Adjektividen klassad ei ole. Predikatividen klass om olmas. Mehed virktas sanoid toižin naižiden rindataden: mehed «r» i «rk», naižed sen sijas «c» i «cc», oz. «morž» mehil om *рыркы*, naižil *цыццы*.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# UNESCO

UNESCO:n flag
**UNESCO** (anglijan kelen sanoišpäi: *United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization* — «Ühtenzoittud Rahvahiden Organizacii opendusen, tedon da kul'turan azjoiš») vai **Mail'man kul'turfond**, om ÜRO:n specialine aluzkund, päfater sijadase Parižas. Se om ÜRO:n üks'jäine palakund «tedo»-sananke nimituses. Oficialižed keled oma ÜRO:nke ühtejiččed.

## Alusenpanend

Organizacijan aluz om pandud vn 1945 16. päiväl kül'mkud. Se kändihe Nacijoiden Ühtnendan Rahvahidenkeskeižen komitetan intellektualižiš ühthižtöiš oiktuzližeks jäl'ghetulijaks (aluz oli pandud vl 1922). Kaik ÜRO:n ühtnijad oma UNESCO:n-ki ühtnijad päiči Lihtenšteinas.

Vn 1946 4. päiväl kül'mkud 20nz' valdkund vahvišti UNESCO:n Päkäskuz, i se oti väged. Sil-žo vodel (19. kül'mku — 10. tal'vku) organizacijan ezmäine Päkonferencii oli männu Parižas. Sil aigalpäi Päkonferencii oleleb kerdan kahtes vodes, Parižas tobjimalaz.

## Radmine

UNESCO:n radmine mülütab nenid temoid: kirjutandmahtmatomuden heitand, diskriminacijan lopind opendusen samižes; rahvahankul'turoiden tedoiduz i rahvahaližiden kadroiden vaumištuz; socialižiden tedoiden küzundad, geologijan, Mail'man valdmeren i biosferan problemad. Vspäi 2008 Afrik i suguiden tazooiktuz oma organizacijan tarkusen keskuses.

## Valdoiktused da struktur

Päkonferencii om organizacijan pätai organ, keradase kerdan kahtes vodes, valitas prezidentad, varaprezidentid, Radonoigendajan nevondkundan ühtnijoid, sekretariatan pädirektorad (kerdan nelläs vodes). Vahvištadas pätusid konsensusan abul (tulendal ühthe mel'he). Radonoigendai nevondkund (58 valdkundad-ühtnijad) om kaikenaigaine pätai organ, keradase kaks' kerdad vodes. Mohammed Sameh Amr Egiptaspäi om valitud da radab Radonoigendajan nevondkundan ezimeheks vn 2013 kül'mkuspäi. Bolgarijalaine Irina Bokova-diplomat om vahvištadud sekretariatan pädirektoraks vl 2009 redukun 15. päiväl.

Organizacijan palakundad oma mail'man kaikil kontinentil. Kaik om 10 regionališt bürod, 27 klasterofisad, 27 rahvahališt ofisad, 11 institutad da keskust. Vn 2010−2011 büdžet oli US$653 mln, sen ližaks US$462 mln toižiš purtkišpäi: rahvahidenkeskeižed agentused, sebrfinansiruind, rahvahanikkund, privatižed investorad. G7:n ühtnijad anttas enamba pol't büdžetan rahoid.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Organizacijan oficialine sait (*unesco.org*). (angl.) (fr.) (isp.) (ven.) (arab.) (kit.)
# Rubidii

Rubidii

|  |  |
| --- | --- |
| 37 |

0 0 1 8 18 8 2
 |
| Rb
85,4678 |
| Rubidii |

Rubidijan spektran nägui pala
**Rubidii** (*Rb* — *rubidium* latinan kelel) om koumekümne seičemenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — ühtenden gruppan päalagruppas, IA), tabluden videndes periodas.

## Ühthine ümbrikirjutand

Germanižed himikad Robert Vilhel'm Bunzen da Gustav Robert R. Kirhhof avaižiba rubidijad spektraližen analizan abul vl 1861, nimitihe spektran jonoiden tobjan mujun mödhe (latin.: *rubidus* «rusked», «muzarusked»).

Element om levitadud londuses keskmäras, pala Man kores om 7,8⋅10−3 % (23. sija). Se om ühtes märas cinkanke, no ei ole löutud rubidijad londuses puhthas i koncentriruidud olendas. Mineralad rubidijan lujetud koncentracijanke (0,2 procenthasai): lepidolit, cinnval'dit, pollucit i amazonit. Om neniden mineraloiden löudmižsijid Saksanmas, Čehijas, Slovakijas, Turkmenistanas, Namibijas i Zimbabves. Sadas litijanke ühtes lepidolitaspäi tobjimalaz, ezmäi erištadas litijad, sid' jagadas kalijaspäi i cezijaspäi äikerdaižel toštmižkristallizacijal.

## Fizižed ičendad

Rubidii ampulas
Rubidii om pehmed hobedaižvauged muglmetall. Se om vägev katalizator, paramagnetik.

Atommass — 85,4678. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 1,532 g/sm³. Suladandlämuz — 312,45 K (39,3 C°). Kehundlämuz — 961 K (688 C°).

Londuseline rubidii kogoneb kahtes izotopaspäi: 85Rb (72,2 %) i radioaktivine vähän 87Rb (27,8 %, pol'čihodamižen pord om 49,23 mlrd vozid, kändase stroncijaks). Niiden ližaks, saihe 30 ratud izotopad 71..102 atommassanke i 16 izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 83Rb 86,2 päivest pol'čihodamižen pordonke, 84Rb-izotop (T½=33,1 päivest) i 86Rb (18,6 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (izotopad 71..73), β-čihodamižen i neitronižen (izotopad 92..102) čihodamižen kal't, kändasoiš kriptonaks vai stroncijaks (izotopad 84 i 86 molembikš). Izotop 76Rb kändase selenaks-ki (statjoiden 3,8⋅10−7 %) α-čihodamižen kal't.

## Himižed ičendad

Rubidii om muglmetall. Sen olend om seižmatoi, ku veden jäl'ged oma, ka metall reagiruib il'manke teravas süttundanke. Muigotandmärad: −1, 0, +1.

Sädab soliden kaikid toižendoid, niiden tobj pala segoib vedes kebnas. Rubidijan gidrohapanduz (RbOH) om kaikiš lujembiš muglišpäi, agressivine stöklan i toižiden konstrukcižiden da pakuitezmaterialiden polhe, se sulatud murendab metalloiden enambust.

## Kävutand

Kävutadas rubidijad specialižes optikas, elektronikas, medicinan ladimiš, sterilizacijan täht. Om tarbhaine katalizatoraks kivivoin ümbriradmižen aigan. Rubidijan purud kävutasoiš lazeraks. Ühtnendoiden otand kävutamižhe om levitadud.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Rubidii *webelements.com*-saital. (angl.)
* Kirjutuz rubidijas Himižiden elementoiden populärižes *n-t.ru*-kirjištos. (ven.)
# Geometrii

Geometrijan muz Luvr-muzejas. Tegii om tundmatoi, mramor, Genui, 18. voz'sada
**Geometrii** (amuižgrek.: γεωμετρία *geōmetría* «man märičend») om tedo idealiziruidud strukturoiš i kesksidoiš avarudes. Se om matematikan päjagusišpäi i kaikiš amuižemb jaguz arifmetikan ühtes.

Geometrii-tedon predmet om hibjoiden ičekeskeine sijaduz, se ozutase niiden koskendas toine toižennoks vai ühthižes röunas, olendas «keskes», «südäimes» i m.e.; hibjoiden surudel, toižin sanoin hibjoiden tazostuses, «suremba» vai «penemba»; hibjoiden toižetamižil mugažo. Geometrine hibj om abstrakcii Evklidan aigaspäi völ.

## Istorii

Kut sistematine tedo geometrii sündui Amuižes Grekanmas, sen aksiomatižed sekoimižed oma ümbrikirjutadud Evklidan «Augud»-säduses. Evklidan geometrii oli otnus palatomiden figuroiden tedoidusel lapakol pindal (lapakusel) i avarudes, niiden pindan i mülün lugendal.

Taritud vl 1637 Rene Dekartal koordinatine metod venub analitižen i differencialižen geometrijoiden aluses. Sidodud pirdatandha tegendad vediba deskriptivižen i projektivižen geometrijoiden sädandannoks. Sihe aighasai kaik logižed sekoimižed jäiba Evklidan aksiomatižen tulendpolen ramuziš.

Jur'vajehtused tuliba tedoho Nikolai Lobačevskii-tedomehen töidenke vl 1829, hän pučihe paralleližusen aksiomaspäi i sädi ut evklidatont geometrijad evklidan irdpolel, muga märiči tedon edesižen šingotesen i uziden teorijoiden sädandan teid.

## Klassifikacii

Feliks Klein tariči geometrijan jagusiden klassifikacijad ičese «Erlangenan programas» (1872), se klassifikacii om päine meiden-ki päivil. Kleinan mödhe, joga jaguz tedoidab geometrižiden objektoiden niid ičendoid, kudambad oma invariantižed (kaičesoiš) erasen-se toižetamižiden gruppan tegendan aigan, se grupp om specifine kaikuččen jagusen täht.

## Kacu mugažo

* Geometrine kesklugu
* Geometrine progressii

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Pifagoran teorem

Oigedsaumaine koumesaumnik
**Pifagoran teorem** om üks' Evklidan geometrijan alusenpanijoiš teoremišpäi. Teoremal om 367 erazvuittušt todestamišt. Teoreman algebraline formuliruind:

|  |
| --- |
| **Oigedsaumaižes koumesaumnikos gipotenuzan pidusen nellik om kohtaine katetoiden pidusiden nellikoiden summanke**. |

Ku mö virgadam gipotenuzan pidusen kut WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , katetoiden pidused kut WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 da WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 , ka mö sam tazostusen:

|  |
| --- |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6   |

Pifagoran teorem sai sen nimen amuižgrekižen Pifagor-matematikantedomehen mödhe, kudamb oli avainu da todestanu teoreman.

Egiptalaižed da vavilonalaižed kävutiba Pifagoran teoreman toižendad völ 2000 vozil e.m.e.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Sait Pifagoran teoreman polhe (*th-pif.narod.ru*). (ven.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Maidte

Maidten ühthižen nägun model'
**Maidte** om spiraline galaktik baranke keskuzpalas. Päiväižen sistem (Orionan hijamas) da nägubiden pal'hal sil'mal tähthiden enambuz sijadasoiš sen südäimes.

Nägubad tähthad i vauged sumosine šoid öližel taivhal oma sen-žo galaktikan palad. Ma sijadase Maidten südäimes, ka sen eläjad ei voigoi nähta ičeze galaktikan formad tarkoikti, no voidas säta modelid.

## Ümbrikirjutand

Galaktikan jüžmak südäin sijadase keskuzpalas, üläjüžmak must reig om sen keskuses — Ambui A\*. Lugetas viž hijamad statistikan andmusiden mödhe: Persein, Orionan, Ambujan, Centavran i Joucnen. Galaktikan disk om ümbärtud galol, se galo om tähthiden penen palan i pimedan materijan sijaduz.

Maidten diametr om läz 100 000 vauktuzvozid, keskmäine sanktuz — 1 000 vauktuzvot, galon sferine diametr om 5..10 tuhad vauktuzvozid. Galaktikas om 200..400 billionad tähthid, kaikiš vanhemb niišpäi, HE 1523-0901, om olmas 13,2 milliardad vozid. Maidten mass om läz 1..2 × 1012 Päiväižen massad, se om surehk spiraližen galaktikan täht. Tähthidensündundan piguz om 1,6..2 Päiväižen massad vodes. Supernova-tähtaz süttutab meiden galaktikas kerdan vižkümnes vodes keskmäras.

Nece om üks'jäine galaktik (tetabišpäi nügüdläižen aigan), kudambas elo om olmas.

## Lähine ümbrišt

Maidte Andromedan galaktikan (M31) i Koumesaumnikan galaktikan (M33) ühtes sätas Galaktikoiden Sijališt gruppad enamba mi 40 kaimdajanke penenke galaktikanke. Meiden galaktikal om enamba mi 20 kaimdajad-galaktikad, niišpäi kaikiš surembad oma Sur' i Pen' Magellanan Pil'ved. Maidte om kahtenz' surtte gruppas Andromedan galaktikan jäl'ghe. Varastadas, miše meiden galaktik linneb ühtištudud Andromedan galaktikanke nelläs milliardad voziš, elliptižen galaktikan sädandanke.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Milky Way – Mozaik Maidten kuvišpäi *sciencealert.com*-saital. (19. keväz'ku 2021)
# Tegimišt

Industrializacijan mär šingotesen maiš vl 2007.
Fabrik om tegimišton šingotesen järgeline znam (cementan edheotand Kundas, Estinma).
**Tegimišt** om kaik edheotandad (tegimed, kombinatad, fabrikad, kaivuded, elektrostancijad), kudambad tehtas radazegid, sadas torhut, elektroenergijad da materialoid, sadas da pästtas poltust, ümbriratas materialid, pol'fabrikatoid da maižandusen torhut tavaroihe kulutajiden täht, sidä kesken tegimištkulutajiden täht.

Kapitalizm šingoti tegimištod käzitöišpäi manufakturiden kal't. Tegimištkukerduz zavodihe Sures Britanijas vll 1760−1825, vei fabrikoiden sündundannoks. 20. voz'sadal elektronikan šingotez vei avtomatižele da sitktale tehmižele. Kactas deindustrializacijad negativižeks, kaik šingotadud mad oma ezinenas tegimišton ühthižen pästandan mödhe.

## Klassifikacii

Om kaks' surt gruppad tegimištos: samižtegimišt i ümbriradai tegimišt.

Jagadas tegimištod nenihe päsarakoihe:

* elektroenergetik;
* kaivuztegimišt;
* poltuztegimišt;
* raudan metallurgii;
* mujumetalloiden metallurgii;
* himine i kivivoinhimine tegimištod;
* mašinansauvomine da metalloiden ümbriradmine;
* mec-, punümbriradai da cellülozbumagaine tegimištod;
* sauvondmaterialiden tegimišt;
* stöklan- da farforiž-fajansine tegimišt;
* kebn tegimišt;
* sömtegimišt;
* mikrobiologine tegimišt;
* jauhmellicoiden da surimiden tegimišt i kombisömäntegimišt;
* medicinine tegimišt;
* poligrafine tegimišt.

ÜRO pästab «Rahvahidenkeskeine standartine sarakoiden klassifikacii»-dokumentad (RSSK, angl.: *International Standard Industrial Classification*, *ISIC*) vspäi 1958, sured vajehtused oliba vozil 1968, 1989 i 2008, nellänz' versii (ISIC v4) om väges.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Uzištused mail'man tegimištos — *Industryweek.com*. (angl.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Kuk Džeims

|  |
| --- |
| Kuk Džeims |
| angl.: *James Cook* |
|  |
| radmižen toižend: | maadeavastaja, kartograaf, mereväeohvitser, seafarer, botanikantedai, discoverer |
| sündundan dat: |
27. reduku 1728
 |
| sündundan sijaduz: | Marton[d], Anglii, Suurbritannia kuningriik[d] |
| valdkund: |  Suurbritannia kuningriik[d] |
| kolendan dat: | 14. uhoku 1779(1779-02-14) (50 vot) |
| kolendan sijaduz: | Kealakekua laht[d], Hawaii saared[d] |
| tat: | James Cook[d] |
| mam: | Grace Pace[d] |
| avtograf: |  |
|  **Kuk Džeims VikiAitas**  |
| **Om sädusid** VikiPurtkiš  |

**ezmäine**, **kahtenz'** da **koumanz'** Kukan ekspedicijad,
keskustoikaz pird — hänen surman jäl'ghe
**Džeims Kuk** (angl.: *James Cook* [ʤeɪmz kʊk]; sünd. 27. reduku (7. kül'mku) 1728, Marton-külä, Midlsbro, Anglii, Sur' Britanii — riktud 14. uhoku 1779, Havajad-sar' läz Kealakekua-merikarad, Havajad) oli britanijalaine edelmatkai, tedoidai, merimatkadai, sodamerimez' (kapitan). Sädi navigacijan kartoid, tedoiži Kanadan päivnouzmašt randištod (Njufaundlend) i Tünen valdmeren tundmatomid randoid.

## Biografii

Džeims Kuk oli sündnu gollän šotlandijalaižen manmehen kanzha viden lapsen kesken. Openui Greit Aiton-külän školas (nüg. muzei) viž vot, sid' kändihe tatan abunikaks, hän sai ferman ohjandajan radnikust sil aigal. Kahesatoštkümnevoččel pauksihe meriprihačuks kivihilen «Gerkules»-torguindlaivha, ujui Njukaslaspäi Londonha da tagaz kaks' vot, openui iče ühten aigan, lugi kirjoid.

Kändihe Britanijan kunigazližen sodamerilaivišton ühtnijan vspäi 1755, ühtni Seičemevoččehe sodaha. Radnikoiči Kanadas, šingoti navigacijan mahtoid Ph. Lavrentijan-jogen farvateras i abuti anastada Kvebekad francijalaižil.

## Merimatkad

Koume merimatkad oli mirus ümbri, kaik oficialižed, oli oigetud Britanijan Admiraludel, ujuihe tedomehidenke. Niiden aigan Kuk tedoiži Avstralijan, Uden Zelandijan, Aläskan da Britanižen Kolumbijan randoid avaron evropižen kundusen täht. Kožui sijaližidenke heimoidenke, löuzi mahtoid cingad vaste.

## Kanz

Mez' oli nainu vl 1762. Elizabet Batts-ak sünduti hänele kuz' last, Džeims-poig oli elänu kaikiš hätkemb (31 vodhesai).

## Homaičendad
# Ispanijan kel'

| Ispanijan kelen kirjamišt |
| --- |
| A | B | C |
| D | E | F |
| G | H | I |
| J | K | L |
| M | N | Ñ |
| O | P | Q |
| R | S | T |
| U | V | W |
| X | Y | Z |

Ispanijan kelen leviganduz vl 2020: oficialine status kaikes valdkundas om znamoitud muzasinižel mujul, toine oficialine status om kuvatud sinižel mujul, regioniš taivazman polhe se om kul'turan kel' vai kahtenz' kel' pagižijoiden enamba mi videndesen täht
**Ispanijan** vai **Kastilijan kel'** (ičeze nimitused: *español, castellano*) om ibero-romanine kel'. Ispanijan kirjutuzkel' om latinan kirjamišton pohjal.

Reguliruindorganizacii om «Ispanijan kelen akademijoiden associacii» (isp.: *Asociación de Academias de la Lengua Española*, ASALE) vspäi 1951, päfater sijadase Madridas, om 22 ühtnijad mail'madme.

## Oficialine status

Ispanijan kel' om ÜRO:n kuden oficialižen kelen keskes. Se om valdkundkel' Argentinas, Bolivijas, Čiliš, Dominikanižes Tazovaldkundas, Ekvadoras, Ekvatorialižes Gvinejas, Gondurasas, Gvatemalas, Ispanijas, Kolumbijas, Kostarikas, Kubas, Meksikas, Nikaraguas, Panamas, Paragvaiš, Perus, Sal'vadoras, Urugvaiš, Venesuelas. Mugažo se om oficialine kel' EÜ:s, N'ju Meksiko-štatas (AÜV), Puerto Rikos (AÜV:oiden rippui territorii) i Päivlaskmaižes Saharas.

## Pagižijoiden lugu

Pagižijoiden lugu — 480 mln ristituid mamankeleks (2017) da 90 millionad kahtendeks keleks. Kaikiš järedambad ispanijankel'žed valdkundad (2017, pagižijoid kuti mamankel' i toine kel') oma Meksik (121 mln), AÜV (58 mln), Kolumbii (49 mln), Ispanii (46 mln), Argentin (43 mln).

## Lugusanad

* **uno** — üks'
* **dos** — kaks'
* **tres** — koume
* **cuatro** — nell'
* **cinco** — viž
* **seis** — kuz'
* **siete** — seičeme
* **ocho** — kahesa
* **nueve** — ühesa
* **diez** — kümne
* **veinte** — kaks'kümne
* **treinta** — koumekümne
* **cien / ciento** — sada
* **mil** — tuha

## Frazad

* Hola! — Tervhen!
* ¿Cuál es tu nombre? — Kut sindai kuctas?
* ¿De dónde eres? — Kugalaine oled?
* ¿Donde vives? — Kus sinä eläd?
* ¡Te veo! — Nägemižhesai!
* Gracias. — Kitän.

## Homaičendad
# Neva

Nägu Nevaha Pert'kulun sildalpäi
**Neva** (mugažo suomen kelel; ven.: *Нева*) vai **Nevanjogi** om jogi Venämas, kudamb jokseb Piterin da Leningradan agjan territorijoidme. Ühtištoitab Ladogad Baltijan meren Suomen lahtenke.

Piduz om pen' — 74 km. Kacmata sihe, jogen bassein om 281 000 nellikkilometrad, mi ülitab kaikiden toižiden langenijoiden Suomen lahthe jogiden basseinad. Keskmäine vezivalu — 2 500 m³ sekundas (läz Volodarskijan sildad).

Neva om üks'jäine jogi, kudamb lähteb Ladoganjärvespäi. Nened lidnad sijadasoiš Nevan randoil: Šlissel'burg (joginišk), Kirovsk, Otradnoje, Piter (jogen suhišt); mugažo toižed eländpunktad.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Sait Nevan polhe (*nevariver.ru*). (ven.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Espoo

**Espoo (veps. i suom.)
Esbo (roč.)**| **Lidnanznam**  |
| Valdkund
  | Suomenma |
| Eläjiden lugu (2023)
  | 311,888 ristitud |
| Pind
 | 528,03 km² |
|  |
| Pämez'
  | Jukka Mäkelä (viluku 2011—) |
| Telefonkod
 | +358-(0)9 |
| Aigvö
 | tal'vel UTC+2, kezal UTC+3 |

Lidnan rajonad da kundad (2010)
**Espoo** (mugažo suomen kelel, virkand: [ˈespoː]; roč.: *Esbo* [ˈɛsːbʊ]) om lidn Suomenman suves, Udenman provincijas. Se om valdkundan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe (vspäi 1991), Hel'sinkin päivlaskmaine ezilidn.

## Istorii

Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1431. Nimitihe penen Espoonjogen mödhe (roč.: *Esbo å*, seičemen kilometrad pitte). Vl 1920 oli ühesa tuhad eläjid, i seičeme kümnespäi oliba ročinkel'žed. Espoo kändihe lidnudeks vl 1963 i sai lidnan statusad vl 1972.

Espoo šingotase torguindan järedoil keskusil, Suomenoja-elektrostancijal, universitetan Aalton nimed tedoidusil. Fortum-, Neste- i Nokia- kompanijoiden päfaterad oma saudud lidnan territorijal. Kaikiš suremb radonandai om Espoon lidnan tobmuz (14 tuhad radnikoid).

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Suomen lahten pohjoižrandal. Randanpird om 58 km pitte, 165 merisart. Severz'-se penid reskveden järvid om lidnan pohjoižpalas. Erine Kauniainen-lidn om anklavaks Espoon keskuses. Vn 2020 andmisiden mödhe lidnan ühthine pind — 528,03 km², sidä kesken kuiv ma 312,29 km², vezi i sokaz tahond — 17,94 km², meren pind om 197,80 km².

Klimat om ven, lähižen Hel'sinkin pojav. Sä om vajehtui, Suomen laht pehmdab sidä. Voden keskmäine lämuz om +5..+6 C°. Paneb sadegid 600..700 mm vodes.

## Tobmuz

Espoo jagase seičemeks nimitadud rajonaks, ned alajagasoiš 56 kundaks.

Edeline lidnan pämez' oli Marketta Kokkonen vll 1995−2010.

## Eläjad

Vl 1970 lidnan ristitišt oli 92 655 ristitud. Vl 2000 lidnan eläjiden lugu oli 209 667 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.

Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 77,5 %, ročin kel' — 7,3 %, toižed keled — 15,2 %. Lidn om kaks'keline oficialižikš.

Universitet Aalton nimed (alusenpanend 2010, 17,5 tuh. üläopenikoid vl 2016) om Espoon professionaližen opendusen päižeks aluzkundaks.

## Transport

Avtobusad da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos. Vn 2017 kül'mkuspäi lidnan keskuz om ühtenzoittud Hel'sinkinke metropolitenal.

Lähembaine rahvahidenkeskeine lendimport sijadase lähižes Vantaa-lidnas.

## Galerei

* Lidnan ohjastusen pert' (2005)
* Espoon teatr, vn 2010 nägu
* Nokia:n päfater vl 2011
* «Iso Omena»-torguindkeskuz (2014)
* «Espoo Metro Areena»-stadion äjiden kävutandoiden täht (2009)

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Lidnan ohjastusen sait (*espoo.fi*). (suom.) (roč.) (angl.)
# Pi (lugu)

*Sil sanal voib olda toižid znamoičendoid; miše nähta niid, tulgat tänna.*

Ku ümbrusen diametr om üksikha tazostadud, ka ümbrusen piduz om pi-lugu. Animacii om kahesan sekundad hätkte.
**Pi-lugu** (znamoičese grekan WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 -kirjamel) om matematikan kaikenaigaine, om tazostadud ümbrusen pidusen i sen diametran rindatushe.

Voib antta äjid toižid pi-lugun märhapanendoid, oz., se om WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 -funkcijan pol'periodan i sen maksimuman rindatuz. Vn 2022 kezakule tetas pi-lugun ezmäižed sada trillionad znamoid katkoimen jäl'ghe.

Lugun nägu decimaližes lugendsistemas: 3,1415926535897932384626433832795... . Lähine rouhnik om WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 praktižiden ümbrimäraižiden lugendoiden täht.

## Ičendad

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 -lugu om irracionaline, toižin sanoin ei voi ozutada sen tarkoiktad znamoičendad rouhnikan nägul. Sen tagut lugun decimaline mel'kuva ei tule lophu nikonz i ei ole periodižen. Johann Lambert todesti WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 -lugun irracionaližust vl 1761 ezmäižen kerdan, tangensan kirjutamižel rattematomaks rouhnikaks. Vl 1794 Ležandr toi WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 - i WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 -luguiden irracionaližusen tarkoiktembad todestust.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 — transcendentine lugu, toižin sanoin se ei voi olda miččen taht polinoman kogonaižidenke koefficientoidenke jureks. Ferdinand fon Lindeman-professor todesti WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 -lugun transcendentižust vl 1882. Feliks Klein kebnenzi todestust vl 1894. Transcendentižusen todestamižen olemine pani lopud kehkruden kvadraturan sauvondan naprindoile, kudambad jätksiba kaks' polenke voz'tuhad.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |