Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Taivan' (sar')

*Sil sanal voib olda toižid znamoičendoid; miše nähta niid, tulgat tänna.*

Taivanin nägu kosmosaspäi
**Taivan'** (kit.: 台湾, port.: *Ilha Formosa* «čomakulu sar'») om Kitain sar' Tünen valdmeren lodehes. Se om Taivan'-agjan vai Kitain Tazovaldkundan palahiženke tundištusenke sijaduz.

## Ümbrikirjutand

Avoin Tün' valdmeri lainištab saren randoid päivnouzmas, sen Kitain Suvimeri da Filippinoiden meri — suves, i Kitain Päivnouzmmeri — pohjoižes. Kaikiš korktemb čokkoim om Juišan'-mägi 3952 m korkte. Ühesa ristitud kümnespäi elädas päivlaskmaižes mererandaližes tazangištos, kitajalaižed oma enambuz heiden keskes.

Saren pind om 35 834 nellikkilometrad. Joged oma äivezižed.

## Klimat

Klimat om subtropine pohjoižes, tropine mussonine suves. Paneb sadegid 2-5 tuh. mm vodes.

Manrehkaidused da kovad vihmakahad tulleid oma paksud.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Saharan rahvahatoi ma

*Sil sanal voib olda toižid znamoičendoid; miše nähta niid, tulgat tänna.*

Saharan nägu Man kaimdajaspäi (*NASA World Wind*-organizacijan foto)
Sahar Livijas
**Saharan rahvahatoi ma**, vai **Sahar** (arab.: الصحراء الكبرى‎ *aṣ-ṣaḥrā' al-kubrá*, *Es-Sahra-l'-Kubra* «kaikiš suremb rahvahatoi ma», berber.: ⵜⵉⵏⵉⵔⵉ *Tiniri*, isp.: *Sáhara*, franc.: *Sahara*) om kaikiš suremb letkesine rahvahatoi ma mail'mas da koumanz' surudel rahvahatoi ma (Antarktidan da Arktikan jäl'ghe) mail'mas, otab Pohjoižafrikan tobjad palad.

## Ühthižed andmused

Sahar levigandeb 4800 kilometraks päivlaskmaspäi päivnouzmha da 800..1200 km pohjoižespäi suvehe. Pind — 8,6 mln. km² (Afrikan pindan läz 30 %), vai 9,1 mln. km² (WWF).

Sahar otab paloikš enamba mi kümnen valdkundan territorijoid — Alžir, Tunis, Livii i Egipt pohjoižes; Marok da Mavritanii päivlaskmas; Mali, Niger, Čad da Sudan suves. Ristitud eläba kaikenaigašti oazisoiš vaiše, Nil- da Niger-jogiden alangištoiš.

Saharan regionad: Tenere, Sur' Päivnouzmaine Erg, Sur' Päivlaskmaine Erg, Tanezruft, Hamad El' Hamr, Erg Igidi, Erg Šeš, mugažo Talak, Aravijan (Egiptal), Alžiran, Livijan da Nubijan rahvahatomad mad.

Rahvahatoman man südäimine ristitišt om vaiše 2,5 mln. ristituid.

## Etimologii

«Sahar»-nimi mainitase meiden eran ezmäižes voz'sadaspäi. Se libub arabižes «صَحْرَاء»-sanaspäi [sˤaħraːʔ] *ṣaḥrāʾ*, kudamb znamoičeb «rahvahatoi ma», da sen äilugun «صَحَارَى»-sanaspäi [sˤaħaːraː] *ṣaḥārāʾ*. Sen ühtes om kosketust «aṣḥar»-adjektivanke, «rahvahatoman man, rusttan polhe mujun» znamoičendanke.

Erasiden-se regioniden nimed oma berberan augotižlibundanke: Tanezruft (Alžiran ehtbokas), Tenere (Nigeran keskuses).

## Geografii

Saharan topografine kart (2008)
Sahar kändihe rahvahatomaks maks viž millionad vozid tagaze.

Sahar randičeb päivlaskmas Atlantiženke valdmerenke, om röunoiš pohjoižes Atlas-mägidenke da Keskmerenke, i päivnouzmas — Rusttanke merenke. Rahvahatoman man suviröun märičese amuižiden vähälikujiden letkesižiden düniden zonal (16° p.l.). Sahel'-region om necen zonan suvehe, Sudanan savann sijadase sen regionan jäl'ghe.

Letkesiž-kivine toižend dominiruib neciš rahvahatomas mas. Saharas om äi ojandehid. Manalaižed järved venudas rahvahatoman man pohjoižes meren pindan ülemba (Livijas — 500 m ü.m.t.), ka niiden vezi kävutase Keskmeren randpolen territorijoiden irrigacijan da jomižen täht.

## Klimat

Kožui maižandusele klimat oleskeleb Saharas 17 tuhad vozid pordal. Jäl'ghine mugoine klimatan pord oli nell' tuhad vozid tagaz, se möst saškandese ičeze maksimumhasai vl 15000 meiden erad.

Nügüd'aigan letked zavodiba tulda oazisoihe hondon ičtazevedandan kazvištho tagut, ka ümbärdajiden valdkundoiden ohjastused käsktas ištutada sauptajid puiden jonoid.

## Homaičendad
# Atlantine valdmeri

Atlantine valdmeri Man kartal
Pohjan reljefan kart
**Atlantine valdmeri** om kahtenz' surtte da süvütte Man valdmeri, se kattab planetan vedenpindan läz nelländest. Randanpird om koverikaz lujas.

## Ühthižed andmused

Valdmeren pind — 91,66 mln km².

Randanpird — 111 866 km.

Mülü — 329,66 mln km³.

Keskmäine süvüz — 3646 m. Necen valdmeren kaikiš süvemb čokkoim om Miluoki alang, se sijadase Puerto Riko-kurnus (8605 m).

Atlantižen valdmeren meriden, lahtiden da sal'miden ühthine pind om 14,69 mln km² (16% valdmeren kaikes pindaspäi), mülü — 29,47 mln km³ (8,9%). Keskatlantine mägisel'g jagab valdmert läz ühtheverzin, päivnouzmaižhe i päivlaskmaižhe palaha.

## Mered da sared

Nened mered da pälahted levinedas pidust' valdmeren randištod (častomaraižen mödhe): Norvegine meri, Baltijan meri (Botnine laht, Suomen laht, Rigan laht), Pohjoine meri, Irlandijan meri, Biskaine laht, Keskmeri, Mustmeri, Azovmeri, Gvinejan laht, Riser-Larsenan meri, Lazarevan meri, Ueddellan meri, Skošan meri (nell' jäl'gelišt mert erašti mülütadas Suvivaldmerhe), Kariban meri, Meksikan laht, Sargassomeri, Men-laht, Ph. Lavrentijan laht, Labrador-meri, Irmingeran meri.

Erased sared — ozutesikš, Britanižed sared, Njufaundlend — oma amuižiden kontinentiden paloikš, toižed oma vulkaniženke augotižlibundanke — mugoižed oma Sured i Pened Antilad, Islandii. Sur' Britanii om Atlantižen valdmeren kaikiš suremb sar', sen pind — 230 tuh. km². Toižed järedad sared da sarištod: Lämoima, Kanarižed sared, Maražo, Folklendad, Sardinii, Sicilii, Bagaman sared, Kipr, Krit, Suvigeorgii, Vihandan Nemen sared, Fareran sared.

## Ižanduz

Mail'man merikalanpüdandan sal'hen kaks' videndest tuleb Atlantižen valdmeren vezišpäi. Tarbhaižed kommunikacijad Evropan, Afrikan i Amerikan keskes tegesoiš Atlantižes valdmeres päliči. Järedad portad (častomaraižen mödhe): Piter, Gamburg, Rotterdam, Kasablank, Keiptaun, Buenos Aires, Rio-de-Žaneiro, Uz' Orlean, Nju Jork.

Suecan kanal ühtenzoitab valdmert Indiženke valdmerenke, Panaman kanal — Tünenke valdmerenke tropižil levedusil.

Kivivoi da londuseline gaz oma Atlantižen valdmeren kaikiš znamasižembad kaivatused. Niiden löudmižsijad oma Pohjoižen meren, Gvinejan lahten, Kariban meren i Meksikan lahten šel'fas. Toižed tarbhaižed kaivatused — diamantad (Suviafrik), raudkivend (Njufaundlend), rik (Meksikan laht), jartal' (Baltijan meri), mouckivi, lete. Erased löudmižsijad oma mererandištol, sadas nenid substancijoid da mineraloid: titanit, cirkonii, tin, fosforitad, monacit, barit.

## Homaičendad
# Jävaldmeri

Jävaldmeri
**Jävaldmeri** (mugažo **Arktine valdmeri**, angl.: *Arctic Ocean*, dan.: *Ishavet* vai *Arktiske Hav*, isl.: *Norður-Íshaf*, norv.: *Nordishavet* vai *Polhavet*, ven.: *Северный Ледовитый океан*) om valdmeri Man Pohjoižel mapoliškol, arktižes polärižes regionas, Evrazijan i Pohjoižamerikan keskes.

Jävaldmeri om kaikiš penemb valdmeri Mal. Sen pala om kaiken jän al, hot' jäkate likkub aigan mändes.

## Erištundan da tedoidusen istorii

Saksalaiž-alamalaine Varenius-geograf erišti valdmert ezmäižen kerdan 1650-ndes vodes. Vl 1845 Londonan geografine sebr nimiti valdmert anglijan kelel (*Arctic Ocean*). Erased-se nügüdläižed tedomehed lugetas valdmert Atlantižen valdmeren palaks. Jävaldmeren täuz' oiktuzline status om märhapanmatoi, arktižiden valdkundoiden käskusišt i rahvahidenkeskeižed kožundaktad märhapandas sidä fragmentarižikš. Ižanduseližed zonad oma kudel valdkundal: Danii (Grenland), Islandii, Norvegii, Venäma, AÜV, Kanad.

Nece valdmeri oli hätken olnu «vauktan läipan» kartoil, i vaiše 19. voz'sadan kahtendes poles zavottihe tedoita sidä intensivižin. Fridtjof Nansen ujui ezmäižen päliči Jävaldmeres laivas vl 1896. Nügüd' ujujad tedostancijad ratas Jävaldmeres (AÜV, Venäma).

## Ühthižed andmused

Pind — 14,75 mln. km² (Mail'man valdmeren 4 %).

Randanpird — 45 389 km.

Veden mülü — 18,07 mln km² (Mail'man valdmeren 1,3 %).

Keskmäine süvüz — 1225 metrad (kaikiš madalamb valdmeriden keskes), kaikiš suremb süvüz — 5527 m (Grenlandan meri).

Šel'f (pohjan enamba mi nell' ühesandest) i kontinentoiden vedenalaižed agjad (pohjan seičemehesai kümnendest) ottas Jävaldmeren pohjan pindan tobmad palad. Jagadas valdmert koumeks sureks akvatorijaks: Arktine bassein, Pohjoiževropan bassein i Kanadan bassein.

Kävutadas Jävaldmert jüguiden vendan täht ujuden voden palan aigan. Venäma tegeb niid Pohjoižedme meritedme, AÜV i Kanad — Lodehližedme meritedme.

## Mered

Kaik om üks'toštkümne mert, päivnouzmaspäi päivlaskmha: Čukotkan meri, Päivnouzmaine Sibirin meri, Laptevoiden meri, Karan meri, Vauged meri (kontinentansüdäimine), Barencan meri, Grenlandan meri, Linkol'nan meri, Baffinan meri (kontinentansüdäimine), Bofortan meri. Kaikis suremb da suvižemb laht om Gudzonan laht (Kanad).

## Päportad

|  |  |
| --- | --- |
| * AÜV
	+ Berrou (Aläsk)
	+ Pradho (Aläsk)
* Kanad
	+ Inuvik (Lodehližed territorijad)
	+ Taktojaktuk (Lodehližed territorijad)
	+ Nanisivik (Nunavut)
	+ Čerčill (Manitob)
* Islandii
	+ Aküreiri
* Norvegii
	+ Kirkenes
	+ Vardö
 | * Venälaine Federacii
	+ Murmansk (Murmanskan agj)
	+ Arhangel'sk (Arhangel'skan agj)
	+ Sabett (Jamalan Nenciden avtonomine ümbrik)
	+ Labitnangi — Salehard (Jamalan Nenciden avtonomine ümbrik)
	+ Dudink (Krasnojarskan rand)
	+ Igark (Krasnojarskan rand)
	+ Dikson (Krasnojarskan rand)
	+ Tiksi (Saha Tazovaldkund)
	+ Pevek (Čukotkan avtonomine ümbrik)
 |

## Homaičendad