Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Norvegine meri

Norvegižen meren röunad
**Norvegine meri** (isl.: *Noregshaf*, norv.: *Norskehavet*) om olmas Evrazijan lodehližes laptas. Sijadase Pohjoižen Evropan lodehliženno randanno. Mülütadas mert Atlantižen valdmeren basseinha. Vl 1853 Barencan meri oli erištudud oficialižikš Norvegižes merespäi da märhapandud Jävaldmeren palaks.

## Ühthižed andmused

Pind — 1 400 tuh. nellikkilometrid.

Veden mülü — 2 mln km³.

Keskmäine süvüz — 2 000 metrad, kaikiš suremb süvüz — 3 970 m.

## Geografijan andmused

Norvegine meri lainištab Norvegijan randad, mugažo Islandijan ekonomižen zonan. Barencan meri om pohjoižpäivnouzmas, Norvegijan rand om suvipäivnouzmažeks röunaks, Pohjoižmeri sijadase suvipäivlaskmas, Islandii om päivlaskmaižes čogas, Grenlandan meri om lodehes, Špicbergen levitase pohjoižes čogas.

Norvegižen meren fjordad oma järedoikš lahtikš (častomaraižen mödhe): Tronheims-fjord, Nur-fjord, Ufut-fjord.

Sured sared da sarištod, kaik oma Norvegijan mererandanno: Vesterolen (sared) (2511 km²), Hinnöi (2204 km²), Lofotenad (1227 km²), Sör-Kvalöi (737 km²). Ei ole langenijoid Norvegižhe merhe znamasižid jogid.

## Gidrologii

Meri om jädumatoi vodes läbi Gol'fstriman tagut — lämän Pohjoižatlantižen joksmusen taguiči. Veden üläšoidun lämuz om +2..+7 C° uhokus, +8..+12 C° elokus meren äjiš poliš.

Vezinouzendan korktuz sase 3,3 metrhasai. Šel'f vedase kaidal šoidul Norvegijan randanno, meren fitoplankton eläb sigä tobjimalaz. Meritorokad oleldas paksus.

## Kävutand

Kivivoin samine i kalanpüdand (trösk, sel'd') oma šingotadud.

Pohjoine merite om kezoidme Norvegijan mererandanno. Järedad meriportad, kaik oma Norvegijas (päiväižen mödhe): Tromsö, Narvik, Tronheim.

## Homaičendad
# Grenland

Grenlandan nägu kaimdajaspäi vn 2005 17. semendkud
**Grenland** (grenlandan kelel: *Kalaallit Nunaat*, dan.: *Grønland* «vihand ma») om Man kaikiš tobjemb sar' da mugažo Danijan avtonomii. Geografijan mödhe mülüb Pohjoižamerikha.

Pind om 2 130 800 km². Sar' om koumen kerdan penemba pindan mödhe mi Avstralii, kudamb om kaikiš penemb kontinentiden keskes. Piduz om 2700 km pohjoižespäi suvhe i 1300 km päivlaskmaspäi päivnouzmha.

Nuuk (edel 1979. vot *Gothob* oficialižikš) om saren kaikiš tobjemb lidn. Se sijadase pol'sarel Grenlandan päivlaskmas, kaik 17 984 ristitud eliba eländpunktas vl 2019.

## Istorii

Arktižed rahvahad eliba jo sarel edel sen avaidust evropalaižil, no skandinavijalaižiden tulendan aigal saren ezmäižed eläjad kadoiba jo, i sarel ei olend eläjid. Eskimosalaižed tuliba sarennoks 13. voz'sadal vaiše, hot' lugedas-ki heid Grenlandan ezmäižikš eläjikš paksus. Tulijoiden sarele läz 200 vot tagaz skandinavijalaižiden žilod oliba siš mugažo völ, no eskimosalaižed eliba sarel sil aigalpäi kaiken. Niiden eskimosalaižiden ezitatad oliba «tule»-kul'turan ezitajad; nece kul'tur il'mestui Aläskas läz 1000. vot da tuli Grenlandale 13. voz'sadal.

Evropalaižed avaižiba sar't vodel 982, konz norvegižed vikingad tuliba sinnä. Eirik Torval'dson, kudamb tuli Islandijaspäi, oli heiden pämehen. Hän sädi kolonijad sarel da nimiti sidä «Vihandaks maks» kändmižes. Nece nimituz om anttud vedatamha enamba eläjid sarele nacein. Toižen melen mödhe, sarel oli todeks kazmusid sil aigal. Sid' Erikan Leif-poig jätksi matkad päivlaskmale da avaiži nügüdlaižen Kanadan maid. Hän-žo toi hristanuskondad saren eläjile. Lugetihe siloižid grenlandalaižid Norvegijan eläjikš, Islandii oli Norvegijan palaks sil aigal. Vodele 1408 kaik skandinavijalaižiden žilod kadoiba, voib sanuda.

Vl 1536 Norvegii da kaik sen teritorijad (Grenland niiden keskes) linniba Danijan palaks. Vl 1814 Norvegii ei olend Danijan palan enamba, no Grenland jäi sen palan völ.

Vodespäi 1979 Grenland om Danijan avtonomii, kudamb voib iče pätta ičeze azjoid. Vodespäi 2009 saren üks'jäine oficialine kel' om grenlandan kel'.

## Klimat da sä

Grenlandan randaližiden rajoniden klimat vajehtase paksus. Se om kaikiš pehmdemb päivlaskmaižel randal. Heinkun keskmäine lämuz om +9,6 Cel'sijan gradusad Kakortok-lidnas i +8,3 C° Nuuk-lidnas; vilukun kesklämuz sättub −7,8 C° da −10,7 C°. Kezaline lämuz voib sadas +21 Cel'sijan gradushasai erašti, no paksumba lämuz voib olda 0 C° kezan keskes.

Kaikiš madalambad lämuded oleskeldas saren keskuzpalas: −60 C° tal'vel paksus, kezal — −12 C° da sen madalamba.

## Ristitišt

Voden 2019 andmusiden mödhe kaik 55 992 ristitud eliba sarel, ristitišton ninevuz — 0,027 ristitud nellikkilometras. Rahvahad oma eskimosalaižed (enambuses, ristitišton ühesa kümnendest) da danijalaižed toižidenke evropalaižidenke (kümnendez).

Kaikiš znamasižembad lidnad seištas Grenlandan päivlaskmaižel mererandal: Nuuk (pälidn, 17 984 eläjad vl 2019), Kakortok, Sisimut, Maniitsok.

Ristitišton päradmine om kalanpüdand. Päižed keled oma grenlandan kel' (oficialine) i danijan kel'.

## Homaičendad
# Skandinavijan pol'sar'

Skandinavijan pol'saren nägu kosmosaspäi tal'vaigan
**Skandinavijan pol'sar'** (norv.: *Den skandinaviske halvøy(a)*, roč.: *Skandinaviska halvön*, suom.: *Skandinavian niemimaa*, ven.: *Скандинавский полуостров*) om pol'sar' Evropan pohjoižes.

## Geografijan andmused

Pol'sar' sijadase Norvegijan i Ročinman territorijoiden südäimes, mugažo Suomenman lodeh i Venäman Murmanskan agjan pen' pala oma pol'sarel. Pol'saren piduz om 1900 km, leveduz 800 kilometrhasai, pind om läz 800 000 km². Kaikiš korktemb čokkoim om norvegine Gal'höpiggen-mägi 2,459 metrad ü.m.t. kortte.

Vedadas pol'saren kontinentališt röunad Botnižen lahten pohjoižrandaspäi Varanger-fjordannoks. Kolan pol'sar' röunatab Skandinavijan pol'sarenke pohjoižpäivnouzmas.

Skandinavijan mäged ottas pol'saren päivlaskmad i pohjošt. Norland-mägitazangišt sijadase avaros päivnouzmha niiš mägišpäi, se om 800 metrhasai ü.m.t. kortte i alenzoitase pordhil Botnižennoks lahtennoks. Suves mägitazangišt kändase Keskročin alangištoks lujas kukhikahanke reljefanke jäžoman lähtendan jäl'ghe. Kumplonvuitte Smoland-ülüz 377 metrhasai ü.m.t. korktusidenke om suvhe alangištospäi. Jäl'gmäine järghine jäžomkate oli Botnižen lahten pohjoižes 7..8 tuhad vozid tagaz.

Ümbärdajad mered (častomaraižen mödhe): Baltijan, Pohjoižmeri, Norvegine (Atlantine valdmeri), Barencan meri (Jävaldmeri). Äiluguižed merenrandaližed sarištod da šherad telustadas laivoiden ujundale.

## Klimat

Skandinavijan pol'saren territorijan tobj pala sijadase venos vös, mägirajonad i edahaine pohjoine oma subarktižes vös. Skandinavijan mäged telustadas Atlantižen valdmeren nepsoiden il'mmassoiden ličendale, ka pol'saren klimat om erazvuitte, mugažo suren pidusen meridianha kacten tagut. Gol'fstriman valatoitand pehmdab tal'ven.

## Kacu mugažo

* Skandinavii
* Skandinavijan mäged

## Homaičendad
# Baltijan meri

Baltijan meri vs 2000 keväz'kus (fotokuva kaimdajaspäi)
**Baltijan meri** (amuižslav.: *море Варяжское*, dan.: *Østersøen*, est.: *Läänemeri*, latv.: *Baltijas jūra*, litv.: *Baltijos jūra*, pol'š.: *Morze Bałtyckie*, roč.: *Östersjön*, saks.: *Ostsee*, suom.: *Itämeri*) om kontinentansüdäimine meri Evrazijan lodehližes laptas. Sijadase Pohjoiževropas, mülütadas mert Atlantižen valdmeren basseinha.

## Ühthižed tedod

Pind sarita — 415 tuh. km².

Randanpird — läz 8000 km.

Veden mülü — 21,5 tuh. km³.

Agjahižed čokkoimed mail'man polidme: Baltijan meren kaikiš pohjoižemb čokkoim om läz Pohjošt polärišt pirdad (65°40' pohjoižlevedust, Ročinma / Suomenma). Kaikiš suvižemb (53°45' pohjoižlevedust, Vismar-lidn da port) i kaikiš päivlaskmaižemb (9°10' päivnouzmpidust, Flensburg-lidn) čokkoimed sijadasoiš Saksanman territorijal. Kaikiš päivnouzmaižemb čoga om Piteriš (30°15' päivnouzmpidust).

Meri om olmas nügüdläižes nägus läz nelläd tuhad vozid. Se om kaikiš järedamb meri mail'mas alasolakahudenke jogiden sur'kulun vedhuden tagut (940 km³ vodes, vezi jokseb Pohjoižhe merhe).

## Etimologii

Ezmäižen kerdan *Baltijan meri*-nimituz (latin.: *mare Balticum*) mainitase Adam Bremenan «Gamburgan jumalankodin arhiepiskopoiden tegod»-traktatas (latin.: *Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum*, voded 1075−1080).

## Geografijan andmused

Baltijan meri süvenub Evropan kuivushe edahaks. Se lainištab Venäman, Estinman, Lätänman, Litvanman, Pol'šanman, Germanijan, Danijan, Ročinman da Suomenman randoid.

Baltijan meren järedad lahted: Suomen, Botnine, Rigan da Kuršan (erigoittud merespäi Kuršan letejonol reskvezilaht) lahted.

Sured sared: Gotland, Eland, Bornhol'm, Volin da Rügen sared, Ahvenanma da Sarenma.

Järedad langenijad joged Baltijan merhe: Neva, Narv, Päivlaskmaine Dvin (Daugavjogi), Neman, Pregol', Visl, Oder i Vent.

Kaikiš järedambad lidnad da portad (častomaraižen mödhe): Stokhol'm, Turku, Hel'sinki, Kotk, Piter, Tallidn, Rig, Klaiped, Kaliningrad, Gdan'sk, Rostok, Lübek, Kopenhagen.

## Pohjan reljef

Meren süvüded (vn 2014 kart)
Baltijan meri levitase kontinentaližen šel'fan röunoiš. Meren keskmäine süvüz om 51 metrad. Madalad sijad (12 metrhasai) oma läz sarid, čirakoid da lodoid. Om severt-se katl'usid 200 metrad süvüdenke da sen enamba. Kaikiš suvemb katl'uz om Landsortine suvhe Stokhol'maspäi meren kaikiš lujembanke süvüdenke — 470 metrad. Botnižen lahten süvüz om 293 metrad, Gotlandan katl'usen — 249 metrad.

Meren suvipalan pohj om tazangištoline, pohjoižes se ei ole ven i om kall'oikaz sijidme. Pohjan tobj pala om kattud sadegil savekahas nimaspäi vihandan, mustan vai koričman mujun, se om jäžoman augotižlibundanke. Letked oma levitadud mererandaližiš rajoniš kesked pohjan sadegmaid.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Baltijan meren lainhiden korktused onlain (*itameriportaali.fi*). (angl.)