Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bronzaig

*Ding*-koumejaugnik, möhäine Šan-dinastii (12.-11. voz'sadad EME), Kitai
**Bronzaig** om era arheologijas i aigaližes ristitkundas klassoidenke. Vajehti vas'kaigad, oli edel raudaigad. Eran röunad mail'mas oma 33.-35. voz'sada EME — 13.-11. voz'sada EME. Zavodihe vas'ken i tinan ümbriradmižen paremboičendan jäl'ghe, ned oma bronzan ühthesuladusen palad.

## Pordod

Koumen eran el'genduz (kiviaig, bronzaig i raudaig) oli antikaigan völ, oz., mainitase Rimalaižen imperijan Tit Lukrecii Kar-filosofan töiš. Jagadas bronzaigad koumeks pordoks: aigaline, keskmäine, möhäine.

## Leviganduz

Eran zavodindan naceine tahond om maikopan kul'tur Kavkazan pohjoižes, sid' Mustmeren randad i Indii. Ned tahondad jäiba tegesiden pästandan keskusikš bronzaigan lophusai. Avaitihe bronzan tehmižen mahtust severziš-se sijiš, Suviamerikan šingotez vahvištab sidä ezimeletust. Eziauguine kul'turine pind bronzanke oli 8..10 mln km², lopuline — 40..43 mln km² (Evrazii, Afrikan pohjoine i Suviamerikan päivlaskm). Ku vas'ken i tinan löudmižsijad oliba tetabad tahos, ka bronzaigan šingotesen arvoimižed oliba siš.

Indoevropižed rahvahad toiba bronzan ümbriradmižen mahtusid Evropha, heiden korj i mek sel'gitadas satusekast levigandust. Raudaig zavodihe toižiš tahoiš kiviaigan jäl'ghe ani. Kaiken bronzaigan sädihe, šingotihe i vajehtihe metallurgižid provincijoid.

Bronzaig lopihe kollapsan i sirdandan raudaigannoks 13.-12. voz'sadal EME, rahvahiden kul'turad kadoiba vai vajehtuiba kaikedme Evrazijadme, rahvahiden sirdand jätksihe 10.-8. voz'sadahasai EME. Lähižen Päivnouzmman likund raudaigannoks oli socialižihe murendusihe sidodud, imperijad i äjad lidnad oliba muretud kaikeks aigaks. Bronzaig hätkestui kel'toiden territorijal Atlantižes Evropas.

## Arhitektur

Sidodud hengeližihe kacegihe monumentaline arhitektur enambištui bronzaigan. Letihe megalitižid sauvusid, ned oliba rodun ühtmuden simvolaks.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Tün' valdmeri

Tün' valdmeri da sen kaikiš süvemban čokkoimen sijaduz
**Tün' valdmeri** om kaikiš järedamb valdmeri Mal pindan da süvüden mödhe. Evrazii- da Avstralii-kontinentad sijadase päivlaskmas sišpäi, Pohjoižamerik da Suviamerik — päivnouzmas, Antarktid — suves.

## Ühthižed andmused

Tünen valdmeren süvüziden kart. Äi šingotajid vulkanoid da süvid joksmusid ümbärtas valdmert.
Tün' valdmeri levigandeb pohjoižespäi suvehe läz 15,8 tuhad km, päivnouzmaspäi päivlaskmaha 19,5 tuh. km. Pind südäimeridenke — 179,7 mln km², keskmäine süvüz — 3984 m, veden mülü — 723,7 mln km³ (se-žo südäimerita: 165,2 mln km², 4282 m da 707,6 mln km³).

Tünen valdmeren (dai kaiken Mail'man valdmeren) kaikiš lujemb süvüz — 10994 m ± 40 metrad (Marianižen kurnun Čellendžeran pohjatoi meritaho). Läz 180:nt meridianad datan vajehtusen pird mäneb kaiken valdmeren kal't.

## Etimologii

Ispanine *Nunjes da Balboa*-konkistador oli ezmäižeks nähnuziš necen valdmeren evropalaižišpäi. Vl 1513 hän ičeze kaimdajidenke ristikoiči Panaman kaglusen da tuli tundmatoman meren randale. Nunjes da Balboa nimiti sidä *Suvimereks* (isp.: *Mar del Sur*), sikš miše hö tuliba lahten pohjoižrandale. Vl 1520 kül'mkun 28. päivän valdmeren avarudele *Fernan Magellan* ujui. Hän ičeze joukunke ristikoiči valdmeren Lämoimaspäi Filippinoiden sarihe 3 kus da 20 päiväs. Kaiken matkan aigan tün' sä seižui, ka Magellan nimiti valdmert *Tüneks valdmereks*. Se nimi dominiruib mail'man geografijas nügüd'aigan-ki.

Edel 1917 vot venälaižil kartoil kirjutihe völ *Päivnouzmaine valdmeri*, mugoine nimi tuli venälaižiden edelmatkajiden aigassai.

## Südäimeriden nimikirjutez

Päivlaskmaižes valdmeren palas pidust' Evrazijan randad oma: Beringan meri, Ohotskan meri, Japonijan meri, Japonijan südäimeri, Pakuine meri, Kitain Päivnouzmmeri, Filippinoiden meri.

Suvipäivnouzmaižen Azijan sariden keskes oma: Kitain Suvimeri, Javan meri, Sulumeri, Sulavesin meri, Balin meri, Floresmeri, Savumeri, Bandameri, Serammeri, Hal'maheran meri, Molukkan meri.

Pidust' Avstralijan randad oma: Uden Gvinejan meri, Solomonan meri, Koralloidenmeri, Fidžin meri, Tasmanan meri.

Läz Antarktidan randad oma: Dürvilin meri, Somovan meri, Rossan meri, Amundsenan meri, Bellinshauzenan meri.

Pidust' Pohjoiž- da Suviamerikan randad eile merid, no järedad lahtad oma: Aläskan laht, Kalifornijan laht, Panaman laht.

## Kacu mugažo

* El' Nin'jo-näguz.

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Tünen valdmeren da Venäman päivnouzmaižiden meriden tedoidused *poi.dvo.ru*-saital. (ven.)
* NOAA PMEL Argo-profilirujad čokkoimed Andmused Tünen valdmeren polhe joksijan aigan *floats.pmel.noaa.gov*-saital. (angl.)
# Armenijan flag

**Armenijan flag** (armen.: Հայաստանի Հանրապետության դրոշ *Hajastani Hanrapetutän droš*), mugažo **Armenijan trikolor** (armen. Եռագույն *Eragúin*), om Armenijan Tazovaldkundan üks' oficialižiš simvolišpäi. Flagan proporcii om *1:2*.

Nügüdläine flag oli väges vll 1918−1920 i om vahvištadud 1990-nden voden 24. päiväl elokud. Tariči Stepan Malhasänc-kelentedomez' (1857−1947).

## Ümbrikirjutand

Koume lapakoiktad tazostadud šoidud: rusked ülähän, sinine keskuses, ruskedpakuine alahan.

Mujuiden znamoičend andase valdkundan Konstitucijan mödhe. Rusked muju simvolizuruib Armenijan mägištod, armenijalaižiden borcuindad päzutamha elegiš, hristanuskondad, Armenijan joudjut da ripmatomut. Sinine muju ozutab rahvahan valdad eläda kožmuseližen taivhan al. Ruskedpakuine muju znamoičeb Armenijan rahvahan lahjakahut i tömahtoid.

## Kacu mugažo

* Armenijan valdkundznam

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Meri

Pühänem' om Vauktan da Barencan meriden randasižeks röunaks (nägu majakaspäi).
**Meri** om valdmeren pala solakahan veden surenke lugumäranke. Ühtenzoitase valdmerenke sal'mil, erištub sišpäi kuivmal da madalal pohjal. Kaikutte meri om ičeze ekosistemanke. Om südäimerid da avoinuzid merid.

Kaik om 63 mert Mas. Kaikiš surembad oma Sargassanmeri läz 6 mln km² pindanke da Filippinoiden meri (5726 tuh. km²). Kaspii, Aral, vezivaradimed da levedad joged nimitadas merikš värin i tobjimalaz oficialitomašti, sikš miše ned oma vedhudetomad vezištod vai merod reskvedenke. Om «merid» — pimedoid läipid — Kudmaižen i Marsan pindoil.

Meri om tarbhaine vedamha jüguid, püdumha kalad da meriproduktoid. Se om sadud tegimil reskveden üks' purtkišpäi tihedasti elänzoittud maiš, Persijan lahten erasiš maiš. Meriškolad opetas ohjastada laiv.

Mail'man merenpäiv praznuičese sügüz'kun lopnedalin ühtel päivišpäi, ohjastuz paneb sen datad jogo valdkundas.

## Merhe sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed

### Muštatišed

>
> * *Aig andab tünen meren, aig — vodajan venehen.*
> * *Ei sil meri pagan ole, mi koirad randas lipitadas.*
> * *Enzne vezi jo meres om.* (männu azj)
> * *Ištu merenno, varasta säd.*
> * *Näged torokad, a merhe ajad.*
> * *Sorz meres, muna perskes.*
>
>
>

### Ozoitez

>
> Haug' meres, a händ ülähän. (kauh vezilačus)
>
>
>

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Hoking Stiven

|  |
| --- |
| Hoking Stiven |
| angl.: *Stephen William Hawking* |
|
Stiven Hoking, läz 1980. voden fotokuva |
| radmižen toižend: | theoretical physicist, kosmoloog, kirjutai |
| sündundan dat: |
8. vilukud 1942
 |
| sündundan sijaduz: | Oksford, Oxford, Anglii, Sur' Britanii |
| valdkund: |  Sur' Britanii |
| kolendan dat: | 14. keväz'ku 2018(2018-03-14) (76 vot) |
| kolendan sijaduz: | Kembridž, Cambridgeshire[d], Anglii, Sur' Britanii |
| tat: | Frank Hawking[d] |
| mam: | Isobel Eileen Hawking[d] |
| sait: | hawking.org.uk |
|  **Hoking Stiven VikiAitas**  |

**Stiven Uil'jam Hoking** (angl.: *Stephen William Hawking* [stiːvn ˈwɪljəm ˈhɔːkɪŋ]; sünd. 8. viluku 1942, Oksford, Anglii, Sur' Britanii — kol. 14. keväz'ku 2018, Kembridž, Anglii, Sur' Britanii) oli britanine (anglijalaine) teoretižen fizikan tedomez', astronom, kosmologist.

## Biografii

Stiven oli sündnu angližhe Oksford-lidnha, sen universitetan medicinan Frenk-tedoidajan (1905−1986) i Isobel' Eilin Hoking-sekretarin (neiččel Uolker, 1915−2013) kanzha. Kaks' norembad Filippa- i Meri-sizart oli Stivenal, sen ližaks Edvard Frenk Devid-vellindam (1955−2003).

Stiven Hoking om Oksfordan universitetan vn 1962 pästnikan, sai ezmäšt tedoarvod Kembridžan *Triniti-holl*-kolledžas. Radoi Kembridžan universitetas vspäi 1965 i 1980-nzihe vozihesai. Tedoizi mustoid reiguid, ühtenzoiti niiden olendad termodinamikanke. Vodele 1975 sädi teorijad mustan reigun «purustuses» Hokingan sädegoičendan pästandanke.

Fizikantedomez' oli läžui ičeze kibul 1960-nziš vozišpäi. Lopi pagišta tävun poltusen löumendusen jäl'ghe vl 1985. Tedomez' koli Kembridžas.

## Kanz

Hoking oli naižiš kaks' kerdad: 1965−1990-nded voded i vll 1995−2006. Kazvatihe koume last ezmäižes naimiželos: Robert-poig (sünd. 1967), Lüsi-tütär (sünd. 1970) i Timoti-poig (sünd. 1979).

## Populärižed kirjad

* «Aigan lühüd istorii» (*A Brief History of Time*, 1988)
* «Mustad reigud da nored mail'mad» da tž. pästandad (*Black Holes and Baby Universe and Other Essays*, 1993)
* «Mail'm pähkmen koren al» (*The Universe in a Nutshell*, 2001)
* «Ogibaloiden mehiden ougil» (*On The Shoulders of Giants*, 2002)
* «Jumal sädi kogonaižid luguid: matematižed läbirebitesed, kudambad vajehtiba istorijad» (*God Created the Integers: The Mathematical Breakthroughs That Changed History*, 2005)
* «Džordž i Mail'man peitused» (*George's Secret Key to The Universe*, 2007)
* «Minun lühüd istorii» (*My Brief History*, 2013)
* «Džordž da Sinine Kudmaine» (*George and the Blue Moon*, 2016) — lapsiden täht, kirjuti ühtes Lüsi-tütrenke

## Kacu mugažo

* Kaiken teorii (fil'm, 2014)

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Stiven Hokingan oficialine sait (*hawking.org.uk*). (angl.)
# Baskalaižed

**Baskalaižed** (bask.: *euskaldunak*; nece sana znamoičeb «ristitud, kudambad pagištas baskan kelel») om üks'jäine evropine rahvaz, kudamb pagižeb izoliruidud kelel.

Baskalaižed elädas Ispanijan pohjoižpäivnouzmas da Francijan suvipäivlaskmas — Baskan Mas (baskan kelel: *Euskal Herria*), mugažo toižiš maiš, ozutesikš, Argentinas vai Amerikan Ühtenzoittud Valdkundoiš.

## Augotižlibund da lugumär

Baskalaižiden tarkoiktad jüred oma tundmatomad völ, no se om üks' kaikiš amuižembiš rahvahišpäi Evropas, sikš miše heiden kel' ei mülü indoevropižhe kundha; erased tedomehed tahtoidas sidoda baskan kel't toižidenke, no völ satuseta.

Vl 2008 baskalaižiden lugu oli 2,359,400 ristitud Ispanijas i 230,200 ristitud Francijas. Mugažo läz 15 mln ristituid oma baskan jüridenke mail'man erazvuiččiš maiš. Ispanijan da Francijan baskalaižiden keskes vaiše koumandez mahtab pagišta baskan kelel.

## Rahvahan nimituz

Ispanijan *vasco*-sana («baskalaine») tuli latinan kelespäi, kus nece sana om *Vasco* (äilugu *Vascones*). Nece om amuižen rahvahan nimituz, se rahvaz eläb Ispanijan Baskan Mas amuižes aigaspäi.

Ičeze kelel baskalaižiden nimituz om *euskaldunak* («ristitud, kudambad tetas baskan kel't»); necen sanan antonim om *erdaldun*, se znamoičeb «ristit, kudamb ei teda baskan kel't». Kävutadas *Euskaldun*-sanad värin paksus: ozutesikš, sanundad *Euskaldun horrek ez daki euskaraz* («Nece baskalaine ei teda baskan kel't») vai *Euskaldun hori erdalduna da* («Nece baskalaine pagižeb toižel kelel») oma ani värad, sikš *euskaldun* sana znamoičeb ristitud, kudamb tedab baskan kel't. Sen polhe sanui tetab baskine Koldo Mičelena-kelentedomez' (bask.: *Koldo Mitxelena*).

Kävutadas *euskaldun*-sanad nimitamha jogahišt mahtajad pagišta baskan kelel.

Baskan kelen paginad oma *euskalkiak*. Eläjad Baskan Mal ristitud oma *euskal herritar* vai *euskotar*, ottas kävutamižhe toist vajeht harvemba nügüd'aigan.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Čehov Anton

|  |
| --- |
| Čehov Anton |
|  |
| nimi sündundan jäl'ghe: | ven.: *Антонъ Павловичъ Чеховъ* |
| radmižen toižend: | lekar', lehtezmez', kirjutai, proosakirjanik, satirik, näitekirjanik, lühijuttude kirjutaja, filmistsenarist, libretist |
| sündundan dat: |
29. vilukud 1860
 |
| sündundan sijaduz: | Taganrog, Jekaterinoslavi kubermang[d], Venemaa keisririik[d] |
| valdkund: |  Venemaa keisririik[d] |
| kolendan dat: | 15. heinku 1904(1904-07-15) (44 vot) |
| kolendan sijaduz: | Badenweiler[d], Badenan sur'gercogkund, Germanijan imperii |
| tat: | Pavel Chekhov[d] |
| mam: | Evgenia Chekhova[d] |
| avtograf: |  |
|  **Čehov Anton VikiAitas**  |
| **Om sädusid** VikiPurtkiš  |

**Anton Pavlovič Čehov** (ven.: *Антон Павлович Чехов*; sünd. 29. viluku 1860, Taganrog, Jekaterinoslavan gubernii, Venäman imperii — kol. 15. heinku 1904, Badenvailer, Badenan Sur' gercogkund, Saksanma) oli venämalaine kirjutai da dramaturg. Lekar' professijan mödhe, hüvädtegii medicinan sferas.

## Sädused

Kirjutai sädi enamba 500 lühüdad sanutest, dramad da starinad 25-voččes pordos. Nügüd' kätihe niid enamba mi sadal kelel. Čehovan p'jesad lavastadas mail'man äjiš teatroiš hätkemba mi voz'sada, eriližešti «Kajag», «Koume sizart», «Višnäine sad».

Kaikiš tetabambad starinad i sanutesed oma «Step'», «Tuskasine istorii», «Duel'», «Honuz № 6», «Pert' mezoninanke», «Hüvämel'ne», «Birbitušk», «Tundmatoman ristitun sanutez», «Mužikad», «Mez' futläras», «Vanos», «Lapsiden jouk», «Ročine viri», «Dram mectusen aigan».

## Biografii

Tuleban aigan tetab kirjutai oli sündnu Taganrogha, koumanden gil'dijan torgovanan kanzha, sen pert' om kaičenus tähäsai. Anton oli koumanden lapsen kuden kesken. Pavel Jegorovič Čehov-tat libui ottud orjaha kanzaspäi, osti ičtaze da kaikid perehnikoid orjudespäi i pidi bakalejan laukad.

Anton Čehov zavodi opendust Taganrogan grekižes školas, pajati jumalanpertin horas. Vll 1868−1879 Anton openui Taganrogan gimnazijas, kirjuti sen aigan ezmäižid p'jesid. Vl 1876 hänen tat eli bankrotnendas läbi, möi kaiked ičezkaluištod Taganrogas i sirdi Moskvha kaičemhas kreditoroišpäi. Vl 1879 Anton sirdi Moskvha mugažo i tuli openumha Moskvan universitetan medicinižhe fakul'tetha (nüg. Ezmäine Moskvan valdkundaline medicine universitet I. M. Sečenovan nimed). Lopi opendust vl 1884 i zavodi radod makundan lekarin Voskresenskan Čikinan läžundkodiš, praktikan sijadusen mödhe.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |