Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Specialine relätivižusen teorii

Koume statjad (A, B, C) oma ühtenaigaižed erasen-se O-kaclijan koordinatsistemas. Likkujas *v = 0,3c*-pigudenke koordinatsistemas, kut märiči O, aigtegod tegesoiš C, B, A järgenduses. Likkujas *v = −0,5c*-pigudenke koordinatsistemas O-kaclijan rindataden, statjad tegesoiš A, B, C järgenduses. Vauktad jonod, «ühtenaigaižusen jonod», likkudas enččespäi tulebha aigaha sättutadud ramuziš (vihandad koordinatižed värtmuded), jonoštadas tehnus niil aigtegoid. Ned oma kaikiden tehnus ühtenaigašti aigtegoiden sijaks sättutadud kadras. Hahk pind om vauktusen konus kaikiden kaceltud kadroiden augotižlibundan relätivižešti. Animacii om kahesa sekundad hätkte, 136 kadrad.
**Specialine relätivižusen teorii** (lüh. SRT) om ümbrikirjutai likundad, mehanikan käskusid i avaruden-aigan kosketusid teorii likundan erazvuiččil piguzil, penembil mi vauktusen piguz vakuumas, niiden kesken läz vauktusen pigut.

Necen teorijan ramuziš Njutonan klassine mehanik om sen lähembuseks madalidenke piguzidenke. Faktižikš SRT ümbrikirjutab nell'märaižen avaruden-aigan geometrijad i kävutab lapakod (toižin sanoin ei ole koveroitud) Minkovskijan avarut. SRT:n ühthine statj gravitacijan vägeviden kendoiden täht om ühthine relätivižusen teorii.

Specialine relätivižusen teorii om sätud 20. voz'sadan augotišes Hendrik Lorencan, Anri Puankaren, Al'bert Einšteinan da toižiden tedomehiden vägil. Maikel'sonan kodv oli ottud teorijan sädandan aluseks, kodvan rezul'tat kändihe varastamatomaks sen aigan klassižen fizikan täht: vauktusen piguz ei rippund čuradusespäi (izotropižusen ičend) i Man orbitaližes likundaspäi Päiväižes ümbri.

## SRT:n postulatad

Postulat 1 (*Einšteinan relätivižusen princip*). Londusen käskused oma ühtejiččed kaikiš koordinatsistemiš, kudambad likkudas pidust' oiktad pirdad i tazomäraižikš toine toižen rindataden.

Postulat 2 (*vauktusen piguden kaikenaigaižusen princip*). Vauktusen piguz vakuumas om ühtejitte kaikiš koordinatsistemiš, kudambad likkudas pidust' oiktad pirdad i tazomäraižikš toine toižen rindataden. Nece princip vastkaroičeb piguziden summan käskust klassižes mehanikas.

Ottas kävutamižhe süiden postulatad mugažo: mitte taht aigtego voib valatoitta vaiše tehnus möhemba aigtegoid, i ei voi valatoitta aigtegoid, kudambad tehnus aigemba mi se. Miččen taht signalan piguz ei voi ülitada vauktusen pigut, se jäl'gestab süiden postulatad i vauktusen piguden ripmatomut koordinatsisteman valičendaspäi.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Gitler Adol'f

|  |
| --- |
| Gitler Adol'f |
| saks.: *Adolf Hitler* |
|
Adol'f Gitler vl 1938 |
| radmižen toižend: | politikanmez', Holocaust perpetrator |
| sündundan dat: |
20. sulaku 1889
 |
| sündundan sijaduz: | Braunau Inni ääres[d], Archduchy of Austria above the Enns[d], Tsisleitaania[d], Austria-Ungari[d] |
| valdkund: |  Tsisleitaania[d]  Avstrii   Saksa Riik[d]  Kolmas Riik[d] |
| kolendan dat: | **Lua tõrge kohal Moodul:Sources 227. real: bad argument #1 to 'format' (string expected, got nil).** |
| kolendan sijaduz: | Führerbunker[d], Berlin, Kolmas Riik[d], Saksa Riik[d] |
| tat: | Alois Hitler[d] |
| mam: | Klara Hitler[d] |
| avtograf: |  |
|  **Gitler Adol'f VikiAitas**  |
| **Om sädusid** VikiPurtkiš  |

**Adol'f Gitler**, mugoi oli todesine nimi sündundan aigaspäi (saks.: *Adolf Hitler* ['adɔlf 'hɪtlɐ]; sünd. 20. sulaku 1889, Ranshofen-külä, nüg. Braunau am Inn-lidnan pala, Üläavstrii, Avstrijan da Mad'jaranman imperii — kol. 30. sulaku 1945, Berlin, Saksanma), oli Saksanman kancler vspäi 1933 ičtazrikondhasai, nacistižen Germanijan fürer («lider») vll 1934−1945.

Služi Germanijan imperijan, sid' Veimaran Tazovaldkundan sodavägiš, ühtni Ezmäižhe mail'man sodaha Bavarijan armijan saldataks (1914−1920) jäugvägiden jefreitoran arvonke. Vozil 1921−1945 oli Nacional-socialistižen Saksanman radnikoiden partijan ezinenas (füreran). Vl 1926 pästi «Minun borcuind»-kirjad.

Tuli tobmudehe valičendoiden Saksanman parlamentha rezul'tataks, hänen partii vägesti niiden aigan vl 1930 i vl 1932 (kahtišti). Sid' Gitler da hänen partijan ühtnijad heitihe kaikid ičeze vastustajid i sauvoihe ohjandusen totalitarišt sistemad. Se oli käskusid vaste, statjoid kävutades, i rahvahan enambusen pid'oitelendanke. Rahvahan erased kundad (čiganad, evrejalaižed da tž.) jäihe civiližita oiktusita, jäl'ghe likvidiruihe heid. Gitler zavodi territorijoiden anastusid, vn 1938 keväz'kus tegi Avstrijan anšlüsad. Vl 1939 lond Pol'šanmaha zavodi Toišt mail'man sodad. Vozil 1941−1945 Gitler ühtni sodaha NSTÜ:st vaste kuti ülembaine päkäsknik.

Üks' sizar oli Gitleral. Adol'fan närituznimi oli *Vol'f* («händikaz») lapsessai i radon aigan tedištelendas. Oli civiližes naimiželos Eva Braunanke, lapsid ei olend. Oli mahapandud Magdeburgha, vl 1970 hibj oli polttud, tuhk heittihe tulleidme.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Vikimedii

Vikimedijan fondan ofis San Franciskos.
**Vikimedii** (anglijan kelel: *Wikimedia Foundation, Inc.*) om kommertižetoi organizacii. Fondan saitoiden nimikirjutez:

* **Vikipedii** — joudai Internet-enciklopedii
* **VikiVajehnik** — äifunkcionaline vajehnik da tezaurus
* **VikiCitatad** — citatoiden, suugikahiden frazoiden da muštatesiden keraduz
* **VikiPurde** — originaližiden tekstoiden kirjišt
* **VikiKirjišt** — openduzliteratur
* **VikiŠkol** — interaktivine openduz
* **VikiUzištused** — rahvahidenkeskeine informacine agentuz da Internet-painišt
* **VikiAit** — multimedižiden failoiden keraduz
* **VikiErikod** — biologižiden erikoiden keraduz
* **VikiGid** — joudai Internet-tedonandai turistoile

## Irdkosketused

* Vikimedijan fondan sait (*wikimediafoundation.org*). (angl.)

### Fondan saitad vepsän kelel

* Vepsän Vikipedii
* Vepsän VikiVajehnik (*incubator.wikimedia.org*).
* Vepsän VikiPurde (*wikisource.org*).
* Vepsän VikiGid (*incubator.wikimedia.org*).
# Albanijan kel'

Kelen leviganduz i paginad Albanijas da läz sidä (2012)
**Albanijan kel'** (ičeze nimitused: *shqipja* [ʃcipja] i *gjuha shqipe* [ˈɟuha ˈʃcipɛ]) om üks' indoevropižiš kelišpäi, mülüb paleobalkanižed keled-gruppha. Se om Albanijan valdkundkel' i Pohjoižmakedonijan üks' kahtes valdkundkelespäi, mugažo üks' kahtes kelespäi Kosovo-territorijal.

Pagižijoiden lugu om läz kahesad millionad ristituid kaikes mirus. Kaks' paginad: suvine (toskan) i pohjoine (gegan), niiden röun mäneb pidust' Škumbini-joged Albanijan keskuzpalas. Molembad paginad oma kirjkelenke.

Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal, kaikenaigašti vspäi 1908. Ohjastai organizacii om Albanijan Tedoakademii, sen päfater sijadase Tiran-lidnas.

## Kirjamišt

|  |
| --- |
| **Sured kirjamed** |
| A | B | C | Ç | D | DH | E | Ë | F | G | GJ | H | I | J | K | L | LL | M | N | NJ | O | P | Q | R | RR | S | SH | T | TH | U | V | X | XH | Y | Z | ZH |
| **Pened kirjamed** |
| a | b | c | ç | d | dh | e | ë | f | g | gj | h | i | j | k | l | ll | m | n | nj | o | p | q | r | rr | s | sh | t | th | u | v | x | xh | y | z | zh |
| **Sättui kulund** (IPA) |
| a | b | t͡s | t͡ʃ | d | ð | ɛ | ə | f | ɡ | ɟ͡ʝ | h | i | j | k | l | ɫ | m | n | ɲ | ɔ | p | c͡ç | ɹ | r | s | ʃ | t | θ | u | v | d͡z | d͡ʒ | y | z | ʒ |

Kaik seičeme vokalid i 29 konsonantad oma standartiziruidud keles.

## Harakteristik

Kelen struktur om sintetine flektivine. Substantival om kaks' lugud, kaks' sugud. Sugud oma mužik- i naižsugu. Kesksugu om vaiše severzil-se sanoil i ei ole mugomid pronominoid. Postpozitivine artikl', panese definitižen substantivan jäl'ghe. Kaik om viž kändod vokativad lugemata: nominativ, genitiv, dativ, akkuzativ, ablativ. Sanoiden kanonine järgenduz om SVO.

Kelen vaihištos om äi parallelid latinan, turkan, grekan i slavižidenke kelidenke, sil-žo aigal albanijan kel' om tedoidusiden znamasižeks objektaks ezikeliden rekonstrukcijan täht.

## Lugusanad

* **një** — üks'
* **dy** — kaks'
* **tre** — koume
* **katër** — nell'
* **pesë** — viž
* **gjashtë** — kuz'
* **shtatë** — seičeme
* **tetë** — kahesa
* **nëntë** — ühesa
* **dhjetë** — kümne
* **njëzet** — kaks'kümne
* **tridhjetë** — koumekümne
* **dyzet** — nell'kümne
* **njëqind** — sada
* **njëmijë** — tuha

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# 1965

**1965 (tuha ühesasadad kuz'kümne videnz') voz'** — järgeline voz', kudamb augotihe videnz'päiväl grigorianižen kalendarin mödhe.

## Sündnuded

* 1. uhoku — Monakon Stefanija-princess
* 18. uhoku — Dr. Dre, amerikaine reppajatai
* 4. sulaku — Robert Dauni-noremb, amerikaine akt'or
* 23. kezaku — Valerii Meladze, venälaine pajatai
* 31. heinku — Džoann Rouling, britanine kirjutai da scenarijoiden tegii
* 29. eloku — Raffell Frensis, britanine pajatai da aktris
* 11. sügüz'ku — Bašar Asad, Sirijan prezident
* 2. kül'mku — Šahruh Han, indijalaine akt'or

## Kolnuded

* 21. uhoku — Malkol'm Iks, afroamerikalaine islamine hengeline lider, ristituiden oiktusiden kaičii (sünd. 1925)
* 19. keväz'ku — kommunistine George Georgiu-Dež-politikanmez', Romanijan faktine ohjandai vll 1945−1965 (sünd. 1901)
* 27. eloku — francine Le Korbüz'je-arhitektor (sünd. 1887)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Vizantijan imperii

**Vizantijan imperii
Imperium Romanum Orientale / Romania (latin.)
Βασιλεία Ῥωμαίων / Ῥωμανία (grek.)**| Tehtud
  | 395 |
| Hajenu
  | 1453 |
|  **Valdkundznam**  |  **Flag**  |
|  |
| Pälidn
 | Konstantinopol' (395–1204, 1261–1453) |
| Eläjiden lugu (565)
  | 19 mln ristitud |
| Pind
 | 3,500,000 km² |
| Kel'
 | latinan (4.-6. voz'sadad) keskgrekan (7. voz'sadaspäi) |
| Ohjanduzform
 | monarhii |
| Pämehen titul
  | imperator (4.-6. voz'sadad), avtokrator, vasilevs (7. voz'sadaspäi) |
| Jäl'gmäine pämez'
  | Konstantin XI Dragaš |
| Dinastii
 | 12 dinastijad |
| Religii
 | ortodoksine hristanuskond |
| Valüt
  | solid (vizantijan rahuded)

 |

**Vizantijan imperii** (latin.: *Imperium Romanum Orientale*, *Romania*; grek.: Βασιλεία Ῥωμαίων *Basileja Romaion*, Ῥωμανία *Romania*), **Vizantii** vai **Päivnouzmaine Rimalaine imperii**, oli valdkund Azijan päivlaskmas i Evropan suves vozil 395−1453, mugažo Afrikan pohjoižes ezmäižil voz'sadoil. Rimalaižen imperijan jagon üks' pala kahtespäi. Vizantii levitihe severz'-se kerdoid, no kadoti territorijoid vihankandajiden rahvahiden londoiden tagut. Oli imetud Osmanan imperijal.

Grekan kul'tur oli levitadud lujas. Ortodoksine hristanuskond oli valdkundaližeks religijaks, kaik toižed uskondad oliba kel'tud. Ülembaine kund kogoni grekalaižišpäi i armenijalaižišpäi päpaloin. Vll 1204−1261 imperii oli jagadud nelläks palaks, no udessündutihe. Socialine lift radoi hüvin kacmata korktaha korrupcijha, mehed ristitkundan alašoiduspäi kändiba imperatoroikš erasti. Sodakukerdused oliba paksud, kaik oli 65 kukerdust imperijan elos 1058 vot hätkte, i vaiše 34 imperatorad koliba ičeze surmal.

Imperijan tegimišt oli šingotadud toižen Evropan erineden, käziradajiden tavarad oliba tetabad sen irdpolel. Vizantii oli Šuukten päivlaskmaižeks agjaks, vedihe torguindad Kitainke i Indijanke. Elokahan imperijan valatoitand oli kul'turine. Tetas äi muštnikoid, amuižgrekan literaturad, Vizantijan čomamahtoid, medicinad. Venän oiktuz oti imperijan oiktuzsistemad ezikuvaks.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |