Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Puškin Aleksandr

|  |
| --- |
| Puškin Aleksandr |
|
Aleksandr Puškin, vn 1827 portret (*tegii — Orest Kiprenskii*) |
| radmižen toižend: | runokirjutai, näitekirjanik, kirjanduskriitik, kändai, istorik, romaanikirjanik, libretist, raamatute koguja, publitsist, kirjutai, lastekirjanik, dramaturg, esseist, bretteur, translator of Adam Mickiewicz, translator of William Wordsworth, filmistsenarist |
| sündundan dat: |
26. semendku 1799
 |
| sündundan sijaduz: | Moskv, Venemaa keisririik[d] |
| valdkund: |  Venemaa keisririik[d] |
| kolendan dat: | 29 viluku (10 uhoku) 1837 (37 vot) |
| kolendan sijaduz: | Piter, Venemaa keisririik[d] |
| tat: | Sergey Pushkin[d] |
| mam: | Nadezhda Pushkina[d] |
| avtograf: |  |
|  **Puškin Aleksandr VikiAitas**  |
| **Om sädusid** VikiPurtkiš  |

**Aleksandr Sergejevič Puškin** (ven.: *Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин*; sünd. 26. semendku (6. kezaku) 1799, Moskv, Venäman imperii — kol. 29. viluku (10. uhoku) 1837, Piter, Venäman imperii) — sur' venämalaine kirjutai, runokirjutai, prozankirjutai da dramaturg.

Sädamižen pord om voded 1814−1837. Literaturižen venäkelen üks' päalusenpanijoišpäi.

## Sädused

Poemad
* «Ruslan i Lüdmila» (1817−1820, ven.: *Руслан и Людмила*)
* «Kavkazan ottud plenha mez'» (1820−1821, *Кавказский пленник*)
* «Gavriiliad» (1821, *Гавриилиада*)
* «Vadim» (1821−1822, *Вадим*)
* «Velled-razbainikad» (1821−1822, *Братья разбойники*)
* «Bahčisarain fontan» (1821−1823, *Бахчисарайский фонтан*)
* «Čiganalaižed» (1824, *Цыганы*)
* «Nulin-graf» (1825 ezmäine pästand, *Граф Нулин*)
* «Poltav» (1828−1829, *Полтава*)
* «Tazit» (1829−1830, *Тазит*)
* «Pertiine Kolomnas» (1830, *Домик в Коломне*)
* «Jezerskii» (1832, *Езерский*)
* «Andželo» (1833, *Анджело*)
* «Vas'kne raccastai» (1833, *Медный всадник*)

## Kanz

Puškin oli naižiš vspäi 1831 pölištundhasai, Natal'ja Gončarova (Puškina, sid' Lanskaja) oli hänen ak. Sündutihe nell' last naimiželos: Marija, Natal'ja, Aleksandr, Grigorii. Heiden jäl'gnikad elädas Venämas i verhiš maiš.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Arekip

**Arekip
Arequipa**|  **Lidnanznam**  |  **Flag**  |
| Valdkund
  | Peru |
| Eläjiden lugu (2015)
  | 869,351 ristitud |
| Pind
 | 69 km² |
|  |
| Pämez'
  | Omar Hulio Kandia Akuilar (2019—) |
| Telefonkod
 | +51-(0)54 |
| Aigvö
 | UTC−5 |

Arekip ezilidnoidenke vl 2012
**Arekip** (isp.: *Arequipa* [aɾeˈkipa], aimar.: *Arequipa*, keč.: *Ariqipa*) om lidn Perun suves. Se om valdkundan kahtenz' surtte ižandusen keskuz Lim-pälidnan jäl'ghe. Om ühtennimižen agjan administrativižeks keskuseks.

## Istorii

Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1540 ispanijalaižil. Sen alangišt om elänzoittud 6.-7. voz'sadaspäi edel meiden erad vai aigemba. Vl 1868 Arekip oli pandud mantazole manrehkaidusel i sid' rekonstruiruidud kut oli ende. Lidnan istorine keskuz mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe vspäi 2000.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase Andiden pautkidenno, läz letkesišt rahvahatont Atakam-mad, 2041..2810 m korktusil, 2338 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Huaiko Učumajo-tahondas (isp.: *Huayco Uchumayo*). Čili-jogi läbitab lidnad pohjoižespäi suvhe.

Klimat om kuiv päivoikaz korktoiden mägiden. Kun keskmäine lämuz om +14..+15 C° vodes läbi. Paneb sadegid 96 mm vodes, läz ei olele niid sulakus-tal'vkus (7 mm kaikes pordos). Jäl'gmäine luja manrehkaiduz oli vn 2001 23. päiväl kezakud (7,9 ballad). Vähäaktivine *Misti*-vulkan (vai *Guagua Putin*, isp. *Guagua Putina*, 5822 m kortte) sijadase 17 km päivnouzmha lidnan keskusespäi, jäl'gmäine tuhkanheitand oli vl 1985, mugažo 198 vodes edel sidä.

## Eläjad

Vl 2013 eläjiden lugu oli 861 145 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Läz 1,0 mln ristituid elädas lidnas ezilidnoidenke 3057 km² pindal (2017).

Edeline lidnan pämez' oli Alfredo Zegarra Tejada (2011−2018).

## Transport

Vspäi 1871 raudte ühtenzoitab lidnad Tünen valdmeren randištonke Mol'jendo-portas. Om vaiše jüguvendoid tedme, se vedase Kusko-lidnannoks kontinentan südäimes. 1930-nzil vozil Panamerikaine avtote ühtenzoiti lidnad mail'manke. Avtobusad da maršruttaksid oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes, avtobusad-žo ajeltas lähižihe surihe lidnoihe.

Rahvahidenkeskeine Rodriges Bajonan nimed lendimport (*AQP*, 1,8 mln passažiroid vl 2018) sijadase 19 km lodeheze lidnan keskusespäi. Sišpäi tehtas reisid Čilin lidnoihe, La Pasha, Buenos Airesha, mugažo Perudme.

## Sebruzlidnad

* Čili Arik, Čili (vspäi 2005)
* Korientes, Argentin (1992)
* La Pas, Bolivii (1989)
* Meksik Monterrei, Nuevo Leon, Meksik (2006)
* AÜV Šarlott, Pohjoine Karolin, AÜV (vspäi 1963)

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Arekipan agjan oficialine sait (*muniarequipa.gob.pe*). (isp.)
# Aparteid

Aparteidan znam anglijan, afrikaans i zulun kelil Durbanas vl 1989: «Nece kül'bendrand om rezerviruidud vaugedverižen rassan ristituiden täht vaiše»
**Aparteid** vai **rassanerigoičend** (afrik.: *apartheid* «erigoičend» — elämižes, rados i m.e.) oli Suviafrikan Tazovaldkundan Nacionaližen partijan oficialine valdkundaline politik vll 1948−1994.

## Märhapanend

Segregacii mitte taht tundusen mödhe voib nimitadas aparteidaks SAT:an istorižen segregacijan analogijan mödhe. Väritused aparteidas ezitihe erasen aigan Brazilijan, Francijan i Saudoiden Arabijan tobmudele. Vl 1973 ÜRO:n Päassamblei vahvišti «Rahvahidenkeskeine konvencii aparteidan ogeruden tugedamižes i ustavzoitandas sen tagut»-dokumentad. Rahvahidenkeskeižen kriminaližen käskuzkundan Riman statut om väges vn 2002 heinkun 1. päiväspäi, se harakterizuib aparteidad ühteks 11 ogerudespäi ristitližusen vaste.

## Istorii Suviafrikas

Vägestunu Nacionaline partii vahvišti käskusiden tobjad palad vhesai 1960 kaičemba vaugedverišt penembust, mugažo Konstitucijan kohendusid. Niiden mödhe kel'dod oliba mille taht rasale päiči vauktad — tulda kuna taht ičeze sijadusespäi-«bantustanaspäi», kävutada vaugedverižiden valdkundaližid aluzkundoid, muzaverižed valitihe ezitajid vaiše ičeze tobmuden aluzkundoihe, anastihe rahvahanikust heil, eländsijid-ki erasti. Transport i sportjoukud oliba erižed 1980-nzihe vozihesai. Nened kel'dod jätiba jäl'gid Suviafrikan kul'turas tähäsai.

Toižed valdkundad (AÜV) pučihe mugoižes käskusištospäi, Afrikan enččed kolonijad kändiba valdkundoikš i pörduiba muzaverižen ristitišton oiktusid, sil-žo aigal Suviafrik oti kävutamižhe uzid käskusid erigoičemha ristituid.

## Pučind aparteidaspäi

Vaugedverižen ristitišton palan vähenemine videndespäi kümnendeshesai vll 1940−1990 vei aparteidan politikan tühjitusennoks. Frederik de Klerkan ohjastuz zavodi reformid vl 1990. Pästtihe türmatud politižikš mehid (Nel'son Mandela i völ 6 tuhad ristituid), se vei joudjaližennoks üläühthižennoks valičendannoks vl 1994. Aparteidan sisteman likvidacii abuti kaita federativišt valdkundad i heitta rahvahidenkeskeižid sankcijoid.

## Homaičendad
# Abbat

Cisterciancoiden manahordenan abbatan jumalanradnikoičendsobad
**Abbat** (latin.: *abbas*, judeiž-aramejan kelen
אבא / ܐܒܐ '*abbā*-sanaspäi — «tat») om katoližen jumalankodin (abbatusen) päjumalanradnik; jumalankodikundmehen üläarv. Analogad ortodoksižes hristanuskondas oma igumen vai arhimandrit.

Termin libub Egiptan i Sirijan ezmäižiš jumalankodikundoišpäi, mainitase 5. voz'sadaspäi. Sil aigal abbat oli mahtav askezas manah, mitte näradoiči norid manahoid ičeze hengeližel lahjal, no ei olend heiden mugoman ohjandajan, kut se oli pandud keskaigaižel oiktusel. Manahoiden kundan elo alištui ezmäižele kovale reglamentacijale 6. voz'sadal.

Francijas «abbat»-sana voib kävutadas kaikuččen katoližen jumalanradnikan pidandas diakon-arvon augotaden.

Nimituz naižile — abbatnaine (latin.: *abbatissa*), tärtuz mainitase vspäi 514.

## Homaičendad
# Pajo

«Guslärad»-kuva, sädi venämalaine V.M. Vasnecov-pirdai vl 1899.
**Pajo** om kaikiš kebnemb, no levitadud vokaližen muzikan form. Se ühtenzoitab poetišt tekstad koveritomanke melodijanke, kudamb panese muštho kebnašti. Erašti voib mödustadas orkestikal (mugažo mimikal).

Levedas znamoičendas pajo mülütab ičheze kaiked, mi pajatase; kaidas znamoičendas — pen' runonvuitte lirine žanr, kudamb om kaikuččel rahvahal. Muzikaliž-vaiheližen sauvusen kebnuz harakterizuib necidä žanrad. Pajon tekstan i melodijan struktur oma pojavad keskneze. Melodii kogoneb paloišpäi toine toižen kartte. Tekstan südäiolend sädase erazvuiččikš enamba, no refren ližadase paksus.

Erinedas pajod žanroiden, mülükundan, edestusen formiden da toižiden tundusiden mödhe.

Pajo voib edestadas kut ühtel pajatajal, muga horal-ki. Pajatadas pajoid kut instrumentaliženke mödustandanke, ninga sita (a cappella).

## Pajoho sidodud vepsän muštatišed

>
> * *Ken svad'bas pajatab, se mehel voikuid laskeškandeb.*
> * *Koumhesai pap' pajatab.*
> * *Mitte linduine, mugoi(ne) i pajoine.*
> * *Näl'ghišt ei pajatoita.*
> * *Pahal lindul i pajod pahad oma.*
> * *Pajata hot' karzn'as ka kuldas, voika hot' pertin päl ka ei kulgoi.*
> * *Pajatada — ei haugoid čapta.*
> * *Pajatada om paremb ühtes, a pagišta eriži.*
> * *Pajoiš ei ole pahut.*
> * *Pajos — tozi, a sarnoiš — kelastuz.*
>
>
>

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Gollüz

Ristitišton procent valdkundoidme sal'henke madalamb mi nacionaline gollüden pird (CIA:n vn 2008 andmusiden modhe)
**Gollüz** om individan (goll', gollič) vai socialižen gruppan (golläd) ekonomižen olendan harakteristik, sen aigan hö ei voigoi täutta tarbhaižid elon täht, radmižmahtusen kaičendan i rodun jätktusen kulutuzmärid.

Vedadas nägusen tedoidusid 18. voz'sadaspäi, gollüden kriterii om taritud kanzan büdžetan alusel 19. voz'sadal. Gollüz om relätivine i äiznamoičendaline tärtuz, rippub elon tazopindan ühthižes standartaspäi arni neciš valdkundas (Džinin koefficient, Teilan indeks). Absolütine, relätivine i subjektivine gollüz oleldas.

Vl 2007 Mail'man bank oti absolütižen gollüden röunaks US$1,25-summan rajadust ühtes päiväs ühthe henghe, lugetihe kursad ostmižmahtusen paritetan mödhe. Vl 2015 Mail'man bank libui gollüden röunad 1,9 dollarhasai päiveses, vn 2022 sügüz'kuspäi se röun om US$2,15 ühtele ristitule.

## Süd

Gollüz libub neniden süiden gruppiden tagut:

* ekonomižed (radotomuz, ekonomine kohtaižusetomuz, sidä kesken madal radpauk, madal tön tehmižmahtuz, sarakon vaumičematomuz konkurencijale),
* socialiž-medicinižed (invalidižuz, vanhuz, korged läžumižlugu),
* demografižed (vajagad kanzad, eläjiden koštul sur' lugu kanzas, ristitišton ülälugumär),
* openduz da kvalifikacii (opendusen madal tazopind, täutmatoi professionaline vaumičend),
* politižed (sodakonfliktad, radatadud migracii),
* regionaliž-geografižed (regioniden šingotez tazomäraita, londuseližiden onetomuziden paksuz),
* religioziž-filosofižed i psihologižed (askez kut elonmahtuz, mel'hüvüz nužan tagut).

## Gollüdhe sidodud vepsän muštatišed

>
> * *Bohatale iknaspäi-ki tuleb, a golläl ka uksespäi-ki lähteb.*
> * *Elokaz kut zatrib, a goll' kut voib.*
> * *Goll' penembaspäi andab, a elokaz surembaspäi ei anda.*
>
>
>

## Kacu mugažo

* Elokahuz

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |