Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Rein

Reinan palad ližajogidenke
 *Sil sanal voib olda toižid znamoičendoid; miše nähta niid, tulgat tänna.*

**Rein** (mugažo romanšan kelel; saks.: *Rhein* [ʀaɪ̯n], franc.: *Rhin* [ʀɛ̃], alam.: *Rijn* [rɛi̯n]) om znamasine jogi Päivlaskmaižes Evropas.

## Ühthižed andmused

Jogen piduz om 1 230 km, basseinan pind om 185 tuh. nellikkilometrad. Veden keskmäine mülü om 2 200 m³/s läz jogensud. Veden vozne mülü om 79 km³. Om jädumatomaks laivjogeks 952 kilometraks suspäi Bazel'-lidnhasai i Bodenjärves, kaik om koume tuhad kilometrid laivteid jogen basseinas.

Keväz'vezi oleskeleb üläjoksmuses, om äi vet kesk- i alajoksmuses kaiken voden aigan.

Reinanjogi jokseb läbi kudes valdkundas (mödvedhe): Šveicarii (joginišk), Lihtenštein, Avstrii, Saksanma, Francii, Alamad (del't).

## Geografii

Joginišk sijadase Al'piš 2412 m valdmeren pindan päl. Rein sündub Ezireinan da Tagaižen Reinan ühthejoksmusel. Jogi läbitab Bodenjärved üläjoksmuses. Rein lankteb Pohjoižmerhe, sädab ühthišt avarod del'tad Maas-jogenke, jäl'gmäine om päivlaskmaižemb.

Rainfall'-vezilanktend Noihauzen-lidnanno (Šveicarijan Šaffhauzen-kanton) om kaikiš surembišpäi Evropas, 23 m kortte i 150 m levette. Se om ühtes rives Islandijan Dettifoss-vezilanktendanke, kudamb om korktemb, no vähembanke veden mülünke.

Reinan znamasižed ližajoged (mödvedhe): Nekkar, Main, Vupper, Itter, Düssel', Rur, Ill' (oiktad); Are da Mozel' (hurad).

Sured lidnad Reinan randoil (mödvedhe): Bazel' (Šveicarii), Strasburg (Francii), Karlsrue, Köl'n, Düssel'dorf, Duisburg (Saksanma).

Jogi om ühtenzoittud kanaloil nenidenke jogidenke: Ronanjogi, Marn, Vezer, El'b.

## Galerei

* Ezireinan da Tagaižen Reinan ühthejoksmuz Reihenau-sijaiženno
* Reinan südäidel't Bodenjärves
* Reinan vezilanktend Noihauzen-am-Rainfall'-lidnanno
* Reinan vago om kaid da varukaz läz Lorelei-kall'od (jogen keskjoksmuz)
* Rein Köl'nas
* Reinan del'tan kart

## Homaičendad
# Järeboi

| ?Järeboi |
| --- |
| Järeboi  |
| Tedoklassifikacii |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Valdkund: | Živatad |
| Tip: | Sel'gjäntkeižed (*Chordata*) |
| Klass: | Imetaiživatad (*Mammalia*) |
| Heimkund: | Lihansöjad (*Carnivora*) |
| Sugukund: | Koiranvuiččed (*Canidae*) |
| Heim: | Reboid (*Vulpes*) |
| Erik: | **Järeboi** |

 |
|  Latinankel'ne nimi |
| Vulpes lagopus (Linnaeus, 1758) |
|  Areal |
|  |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Sistematik Vikierikoiš
 |  Kuvad Vikiaitas
 |

|  |
| --- |
| ITIS **622025** |
| NCBI **494514** |

 |

 |

**Järeboi** (latin.: *Vulpes lagopus*, sinonimad: *Alopex lagopus*, *Canis lagopus*) om lihansöi živat. Mülüb Koiranvuiččed-sugukundan Reboid-suguhu. *Lagopus*-sana (amuižgrek.: λᾰγώπους) znamoičeb «jänišanjaugaine». Sädab läz kümned alaerikod.

## Leviganduz

Eläb kaiken Arktikan territorijal, sen avaron tundran kukhikahiš tahondoiš. Tal'vdub suvemba — oz., Amuran alajoksmuses, Baikalan randištonno, Suomenman keskuzpalas.

Živat kävutab äivoččid uruid, tal'vel voib tehta uruid lumes. Uru sijadase pol'kilometras vedespäi vai sen lähemba.

## Ümbrikirjutand

Hibj om 50..75 sm pitte, händan piduz 25..30 sm. Järeboi om 20..30 sm kortte. Täuz'kaznuden ižačun hibj om 3,5 kg vedutte keskmäras, erasti sase ühesha kilogrammhasai, emäčun veduz om läz koumed kilod. Reboin erineden, hibj om lähemba mannoks, kärz om lühüdamb. Kehkrad korvad ozutadas habi tal'vkarvaspäi, käbäloiden labajaugad oma kattud kovil hibusil, ned vajehtused oma pakaiženvastaižed.

Järeboi om sugukundan üks'jäine erik karvan vajehtujanke mujunke voz'aigadme. Kaks' toižendad mujun mödhe: järgeline vauged (bur kezal) i sinivauvaz, jäl'gmäine oleskeleb vauvaz koričma, muzahahk, koričma hobedanke verendan jäl'ghe.

## Elonmaht

Järeboi söb živatoiden 125 erikod, kazmusiden 25 erikod, no tobjimalaz nühtajid, kalad i somarjoid.

Živatan igä oleleb londuses 6..10 vot. Reboid, hahmad i händikahad södas järeboid. Vauged pulo tegeb londoid järeboin poigaižihe.

## Kävutand

Parahim karv oleskeleb vilukus-uhokus. Ristitud mecatas i kazvatadas fermoil karvha näht.

## Homaičendad
# Azerbaidžanan kel'

Azerbaidžanan kelen levigandusen kart
**Azerbaidžanan kel'** (ičeze nimituz: *Azərbaycan dili*) om üks' türkižiš kelišpäi.

Se om Azerbaidžanan valdkundkel' (10 mln eläjid). Pagižijoiden ühthine lugu om 25..30 millionad ristituid. Üks' regionaližiš kelišpäi Dagestanas (Venäma). Äi azerbaidžanlaižid elädas Iranan i Gruzijan lähižiš agjoiš, Turcijan i Venäman järedoiš lidnoiš.

Kelen reguliruindorganzacii om Azerbaidžanan Rahvahaline Tedoakademii, sen Kelentedon institut Nasimin nimed (Baku). Nügüdläine kirjankel' sündui Bakun i Šemahin paginoiden alusel.

## Ümbrikirjutand

Azerbaidžanan kirjkelen päversii om latinan kirjamišton pohjal. Ottas kävutamižhe kirillicad Venäman Dagestanas i arabišt kirjkel't Iranan territorijal.

Azerbaidžanan kel' om agglütinativine sintetine. Kuz' vai seičeme kändod. Vaihištos om äi velgsanoid iranižiš kelišpäi i arabizmid, jäl'gmäižed ličiba kirjankel'he keskaigan.

## Lugusanad

* **bir** — üks'
* **iki** — kaks'
* **üç** — koume
* **dörd** — nell'
* **beş** — viž
* **altı** — kuz'
* **yeddi** — seičeme
* **səkkiz** — kahesa
* **doqquz** — ühesa
* **on** — kümne
* **iyirmi** — kaks'kümne
* **otuz** — koumekümne
* **qırx** — nell'kümne
* **əlli** — vižkümne
* **yüz** — sada
* **min** — tuha

## Frazad

* Salam! – Tervhen!
* Sənin adın nədir? – Kut sindai kuctas?
* Haradansan. – Kugalaine oled?
* Harada yaşayırsan? – Kus sinä eläd?
* Sağol! / Görüşərik! – Nägemižhesai! / Nägemoiš!
* Çox sağ ol! / Sağ olun. – Sur' spasib! / Kitän.

## Homaičendad
# Mijadzaki Hajao

|  |
| --- |
| Mijadzaki Hajao |
| japon.: 宮崎駿 |
|
Hajao Mijadzaki *San Diego Comic-Con*-aigtegol vn 2009 heinkus |
| radmižen toižend: | fil'moiden režissör, animaator, mangaka, scentarist, filmimonteerija, filmiprodutsent, laulusõnade kirjutaja, keskkonnakaitsja, režissöör, koomiksikunstnik, character designer, mechanical designer, animatsioonirežissöör, filmioperaator, filmilooja, comics writer |
| sündundan dat: |
5. vilukud 1941
 |
| sündundan sijaduz: | Bunkyō[d], Tokio, Japonii |
| valdkund: |  Japonii |
| tat: | Katsuji Miyazaki[d] |
| sait: | ghibli.jp |
|  **Mijadzaki Hajao VikiAitas**  |

**Hajao Mijadzaki** (japon.: 宮崎 駿 *Mijadzaki Hajao*); sünd. 5. viluku 1941, Bunkö-rajon, Tokio, Japonii) om japonijalaine kirjutai, pirdai da režissör. Studio Ghibli-kompanijan direktor.

## Biografii

Hajao om sündnu Tokion Bunkö-rajonha, lendimiden paloiden «Mijazaki Airplane»-fabrikan pidajan kanzha. Kahtenz' nelläs vellesespäi. Om otnus mangan pirdandha i animacijha lapsessai.

«Keratud rahkoil»-fil'm (2001) sai vn 2003 «Oskar-premijad» kuti parahim animacine täuz'piduzline fil'm. Vn 2014 kül'mkus Mijadzaki sai Oskar-premijad suriš edessatusiš kinematografas. Režissör da hänen radod saihe koumekümne tošt premijad.

## Valitud fil'mografii

Mijadzakin täuz'piduzližiden animacižiden fil'miden nimikirjutez, kaikiden niiden hän om režissöraks i kirjutajaks:

* *Kaliostron zamk* (1979)
* *Nausika Tulleialangištospäi* (1984)
* *Taivhaline Laputa-zamk* (1986)
* *Minun Totoro-sused* (1989)
* *Noidakan satandradnikoičend* (1989)
* *Porko Rosso* (1992)
* *Mononoke-princess* (1997)
* *Keratud rahkoil* (2001)
* *Haulan kävui zamk* (2004)
* *Pon'jo* (2008)
* *Tullei vahveneb* (2013)

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Studio Ghibli-kompanijan sait (*ghibli.jp*). (jap.)
# Evrejan kel'

Kelen kirjamišt
**Evrejan kel'** vai **ivrit** (ičeze nimituz: עברית *ivrit* [ʔivˈʁit] vai [ʕivˈɾit]) om üks' afroazijalaižiš, semitižiš kelišpäi, evrejalaižiden kel'.

Pagižijoiden lugu om läz 9 millionad ristituid, heišpäi 5 mln elädas Izrailiš (2016). Kävutase evrejan kundoiš mail'madme.

Kel' om Izrailin ühteks kahtes valdkundkelespäi.

## Istorii

Ivritan amuine form (amuiževrejan kel') om judaizman veroline i pühä kel'. Se kändihe erigoittud keleks 13.-7. voz'sadoil EME, om kaičenus äi kirjutadud dokumentoid, niišpäi päižed oma jumalanradnikoičendan kirjad (Toran i Biblijan palad). Zavotten 2. voz'sadaspäi meiden erad amuine ivrit jäi jumalanradnikoičendan keleks päpaloin. Evrejalaižed pagižiba verhil kelil kahesatoštkümne voz'sadad. Keskaigan evrejan kelen severz'-se sijaližid formid om šingotanus Evropas.

Nügüd'aigaine evrejan kel' om udessündutadud i adaptiruidud Izrail'-valdkundan oficialižeks da paginkeleks 20. voz'sadal. Kelen reguliruindorganizacii om Ivrit-kelen akademii (‏הָאָקָדֶמְיָה לַלָּשׁוֹן הָעִבְרִית‏‎ *ha-Akademia la-lašon ha-ivrit*), sijadase Jerusalimas, om sätud vl 1953 parlamentan käskusen mödhe.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Raseborg

**Raseborg (veps. i roč.)
Raasepori (suom.)**|  **Lidnanznam**  |  **Flag**  |
| Valdkund
  | Suomenma |
| Eläjiden lugu (2024)
  | 27,117 ristitud |
| Pind
 | 2,354,22 km² |
|  |
| Pämez'
  | Petra Teman (sügüz' 2022—, *Petra Theman*) |
| Telefonkod
 | +358- |
| Aigvö
 | tal'vel UTC+2, kezal UTC+3 |

Lidnankundan sijaduz agjas i valdkundas (2020)
**Raseborg** (mugažo ročin kelel, virktas [ˈrɑːseˌborj]; suom.: *Raasepori* [ˈrɑːseˌpori]) om Suomenman lidn valdkundan suvipäivlaskmaižel randal. Mülüb Udenma-agjaha, valdkundan 39. municipalitet eläjiden lugun mödhe.

## Istorii

Suomen metallurgijan ezmäižed edheotandad radoiba Pohj-lahten randoil 17. voz'sadaspäi.

Eländpunktan aluz om pandud vl 2009 neniden kundoiden ühtištusel: Ekenäs-lidn (mugažo ročikš, suom.: *Tammisaari*, Raseborgan keskuz), Karis-lidn (mugažo ročikš, suom. *Karjaa*) i Pohj-kund (suom.: *Pohja*, roč.: *Pojo*). Nimitihe ut lidnad 14. voz'sadan Raseborg-lidnusen mödhe Ekenesas.

Raseborg šingotase laivansauvomižel (laivoiden südäikrepind i mebel', metallanümbriradmine), Sisu Auto-jüguavtoiden tegimel, elektroavtoiden «Toroidion Oy»-tegimel, mugažo «Fiskars»-kompanijan päfater (veičed, raudad, kirvhed, labidod, keitimpolen astjad) i Suomenman cirk (*Sirkus Finlandia*) sijadasoiš lidnas da sen municipalitetas.

## Geografijan andmused

Lidn sijadase agjan suvipäivlaskmas, Baltijan meren randpolel, Suomen lahten Pohj-lahten randal.

Matkad agjan Hel'sinki-keskushesai om 86 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 93 km avtotedme. Lähembaižed lidnad (avtotedme) oma Hanko 35 km suvipäivlaskmha, Salo 55 km pohjoižhe i Lohj 50 km pohjoižpäivnouzmha.

Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan ühthine pind om 2354,22 km², sidä kesken kuiv ma — 1148,34 km², vezi i sokaz ma ottas 67,11 km², meri — 1138,77 km².

## Tobmuz

Raseborgan i Hankon kart ende erigoittud kundoidenke (2021)
Raseborgan municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.

Edeližed lidnan pämehed oma Ragnar Lundkvist (*Ragnar Lundqvist*, kezaku 2017 — sügüz' 2022), Tom Simola (2015 — kezaku 2017), Marten Johansson (*Mårten Johansson*, 2009−2015).

## Eläjad

Vl 1980 nügüdläižen lidnan territorijan eläjiden lugu oli 27 972 ristitud, vl 2000 — 28 436 ristitud, vl 2010 — 29 065 ristitud, vl 2020 — 27 528 ristitud. Kaikiš suremb territorijan ristitišt oli 29 791 eläjad vl 1975.

Kodikelen mödhe (2016): suomen kel' — 30,7 %, ročin kel' — 64,9 %, toižed keled — 4,4 %. Se om kaikiš suremb ročinkel'ne municipalitet valdkundas.

## Galerei

* Lidnan ohjastusen pert' (2013)
* Raseborg-lidnuz (2008)
* «Axxell»-ühtelmasen profškol (2013)
* *Ekenäs (Tammisaari)*-raudtestancii vl 2013

## Homaičendad

## Irdkosketused

* Lidnan ohjastusen sait (*raseborg.fi*). (roč.) (suom.)
# Elektrine joksuz

Koveritoi elektrine čep', siš joksuz om znamoitud *i*-kirjamel
**Elektrine joksuz** vai **elektrojoksuz** om henegiden (vai kvazihenegiden) elektrotäutkenke oigetud (järgetud) likund, veimes paksumba kaiked.

Kaimdai elektromagnitine vastamižpaineg täuttud henegiden keskes tegese ei oikti, no elektromagnitižen kendan kal't. Elektromagnitižen vastamižpainegen (kendan) levigandusen piguz vai elektromagnitižen sädegoičendan piguz sase vauktusen pigut, i se ülitab lujas ičeze elektrotäutken likundan pigut. Elektrotäutken kandajad oma: metalloiš — elektronad, elektrolitoiš — ionad (anionad i kationad), gazoiš — ionad i elektronad, vakuumas märitud arvoimižiš — elektronad, pol'veimiš — elektronad vai «reiguded».

Erištadas kaikenaigašt joksust i vajehtujad joksust. Om äi vajehtujan joksusen toižendoid: periodine, sinusanvuitte, kvazistacionarine, korktan paksuden, pul'sirui.

## Homaičendad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Nece kirjutuz om vaiše ezitegez. Tö voit abutada meile, ku kohendat sidä da ližadat sihe.* |
# Lämoi

Lämoi
**Lämoi** om terav muigotamine (palamine), sen aigan nägui sädegoičend i lämuzenergijan eritand tegesoiš.

Tedoel'genduses lämoi om gazoiden da plazman ühtmuz, kudamb ozaidase, konz:

* mitte-ni substancii palamižmahtusenke lämbitase märitud lämudhesai;
* mäneb himine reakcii;
* korktan kingitesen joksuz kosketab substancijad palamižmahtusenke.

## Süd

Lämoi om palandan processan päfaz. Ičezen lämoin lämuz rippub substancijas-poltusespäi i muigotajan painudespäi. Kaik ned koume faktorad (sättujad poltuz, muigoitai, lämuden korktuz) oma tarbhaižed lämoin zavodindan täht.

Äjad substancijad voidas olda poltusen. Palamine tegese hapanikan atmosferas paksumba kaiked, no ei ole vaiše siš, oz., hloras i ftoras mugažo. Vezi palab ftoran atmosferas vauvazruskedsinižel mujul, sen aigan vezi om poltuz, hapanik sädase palamižen rezul'tataks.

## Lämoin muju

Lämoin muju rippub palajas substancijaspäi i sen puhthudespäi. Ozutesikš, hil'nik i puhtaz substancii paladas taivazmal mujul, substancii läz hil'nikata — rusttal, kopr i tohuz — ruskedpakuižel hil'muiktuzgazan äjüden tagut, vas'k — vihandal, selen — sinižel, alüminii i titan — vauktal mujul.

## Istorii

Lämoin kontrolin *Homo*-heimon ezitajiden polespäi sel'ktad todestused ozutadas, miše se oli jo 1,7..2 mln vozid tagaz. Lämoin samižen mahtusen avaiduz tegihe aigaližes paleolitas völ kividen ümbriradmižespäi. Palamižprocessan kävutand sinantropoil om todestadud.

Eziauguižešti ottihe lämoid kävutamižhe savun samižen täht lendajid gavedid vaste, i vaiše sen jäl'ghe amuižed ristitud löutihe lämoin ledeks kulinarijan funkcijanke. Savukurdihe sömäd, sid' zavottihe räkištada avoinudel lämudel i paštta hiliš. Keitand om melestehtud neolitan aigan keramikastjoidenke ühtes.

## Lämoihe sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed

Muštatišed

>
> * *Lämoid savuta ei olele.*
> * *Lämoiš läheli vered, ka poltab.*
> * *Palanu lämoid ei varaida, a upnu — vet.*
> * *Raud ei pala lämoiš.*
> * *Tuuda kutn'a lämein' otmaha.* (tulda lühüdaks aigaks)
> * *Vargastai vargastab, ka seinäd jätab, a lämoi nimidä ei jäta.*
>
>
>

Ozoitez

>
> * Söb, söb, ei voi kül'düda. (lämoi)
>
>
>

## Homaičendad